ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعى مەن الپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە تۇرعىزىلعان «حرۋششەۆكالار» ەگەمەن ەل اۋماعىندا ءالى دە جەتەرلىك. باسىم بولىگىنىڭ توزىعى جەتكەنى, ءتىپتى بىرقاتارىنىڭ اپات الدىندا تۇرعانى دا جاسىرىن ەمەس. حرۋششەۆ كەڭەس وداعىن باسقارعان تۇستا قازاقستانداعى وبلىس ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى اتانعان اقتوبەدە شاعىن پاتەرلى ەكى قاباتتى ۇيلەر وزگە وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا كوبىرەك سالىنعان ەكەن.
وبلىس ورتالىعىندا كوپتەن بەرى پايدالانىلىپ كەلە جاتقان 2 مىڭعا تاياۋ كوپقاباتتى ءۇي بار. جىلجىمايتىن م ۇلىككە قاتىستى جاسالعان مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر 230 ءۇيدىڭ تۇرۋعا جارامسىز بولماسا دا, توزۋ مەن ەسكىرۋ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن ايعاقتايدى. سونىڭ ىشىندە 15 ءۇي اپاتتى جاعدايدا دەپ بەلگىلەنگەن. ەگەر بۇل كورىنىس سول كۇيىندە قالا بەرسە, جامان ايتپاي جاقسى جوق, ونىڭ ارتى كۇندەردىڭ كۇنىندە قايعىلى جاعدايلارعا اكەلىپ سوقتىرماسىنا كىم كەپىل؟..
ء«بىز قاۋىپ ەتكەنننەن ايتامىز» دەگەندەي, وسى قاۋىپتىڭ الدىن قالاي الۋعا بولادى دەگەن تۇستا اقتوبەدەگى اپاتتى ۇيلەردىڭ ازايۋىنا باس-كوز بولىپ جۇرگەن جاناشىر تۇلعالار بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ اقتوبە وڭىرلىك فيليالى مەن «كەرەمەت ءۇي» تۇرعىن-ءۇي قۇرىلىس كووپەراتيۆى جشس وسى ماسەلەگە العاش رەت قوزعاۋ سالىپ, اپاتتى تۇرعىن ۇيلەردى جويۋدى نەمەسە وعان كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى جاڭعىرتۋ ءىسىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىگىمەن جۇزەگە اسىرعاندى ءجون كورەدى. دەي تۇرساق تا, بۇل ىسكە ەڭ الدىمەن وڭىردەگى الەۋەتتى قۇرىلىس كومپانيالارى قاتىسىپ, اپاتتى جاعدايداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى قازىرگى قۇنىن وتەمەسە الەۋمەتتىك سيپاتتاعى جوبا جارتىكەش كۇيىندە قالىپ قويماق. بۇل تۋرالى وي-پىكىرىن بىلدىرگەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وڭىرلىك فيليالىنىڭ ديرەكتورى نۇرلىبەك مۇقانوۆ:
– مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى جاڭا ۇيلەر سالىنسا, وبلىس ورتالىعىنداعى اپاتتىق جاعدايداعى ۇيلەردىڭ سانى ازايىپ, تۇرعىندار سىڭعىرلاعان سۋ جاڭا پاتەرلەردىڭ كىلتىن يەلەنەدى, – دەيدى.
– بۇل جاعدايدا ءۇي قۇرىلىسىن سالۋشى كومپانيالار شىعىنعا قالىپ جۇرمەي مە؟– دەگەن سۇراعىمىزعا ول:
– جوق, ولاي بولمايدى. ويتكەنى ولار اپاتتى جاعدايداعى ءۇيدىڭ ورنىنا سالىنعان نىساننىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن بۇرىنعى ۇيلەردىڭ يەلەرىنە بەرەدى دە, قالعانىن كوممەرتسيالىق باعا بويىنشا ساتا الادى. بۇل ءراسىمدى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» جۇيەسى ارقىلى دا رەتتەۋگە بولادى,– دەپ جاۋاپ بەردى. نۇرلىبەك مۇقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن كاسىپكەرلەر تۇرعىندارمەن جۇزبە-ءجۇز كەلىسىم جاساۋعا ءتيىس. جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سول كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسىنە سايكەس تۇرعىزىلماق.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىك جايت, اقتوبە قالاسىندا جەر تەلىمدەرىن يەلەنۋ ءتارتىبى نەگىزىنەن اۋكتسيون ارقىلى جۇرگىزىلەتىنىمەن بايلانىستى. ال اۋكتسيوننىڭ اتى –اۋكتسيون. مۇنداي جاعدايدا ارزان, قولجەتىمدى جەر كولەمىنە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ەكىتالاي. قازىرگى ساراپتامالار ەسكى ۇيلەر اۋماعىندا باسى ارتىق جەر تەلىمدەرى بار ەكەنىن كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە مۇنى قۇرىلىستى جوبالاۋشىلار اۆتوتۇراق نەمەسە بالالار الاڭى رەتىندە پايدالانا الارى انىق.
قالاي دەگەندە دە نەگىزگى ماسەلە قارجى مودەلىن ەكى جاققا دا ءتيىمدى تۇردە قاراستىرۋعا تىرەلەدى. ياعني تۇرعىن ءۇي وتەمدەرىن وتەۋ مەن تولەۋ ءىسى تەك ينۆەستورلار مەن تۇرعىندار اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىم مەن ولاردىڭ ورتاق ۇيعارىمىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس. قازىر بۇل تەتىك قۇر جوبا ەمەس, ناقتى ىسكە اينالا باستاعانى قۋانتادى.
جوعارىدا توزىعى جەتكەن جانە اپاتتىق جاعدايداعى ۇيلەردى جويۋ ىسىنە بەل بۋعان قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى «كەرەمەت ءۇي» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس كووپەراتيۆى ەكەنىن ايتقانبىز. بۇل باعىتتا ولاردىڭ قولعا العان قادامىنا توقتالايىق. اتالعان زاڭدى تۇلعا يەلەرى قازىردىڭ وزىندە سەگىز پاتەردەن تۇراتىن العاشقى ەكى قاباتتى اپاتتى ۇيلەردىڭ قۇنىن نارىقتاعى باعاعا ساي وتەپ, الىپ ۇلگەرىپتى. وسى جۇمىسقا قاتىستى اتالعان تۇرعىن ءۇي كووپەراتيۆىنىڭ ءتورايىمى انار كەنجەعاليەۆاعا حابارلاسقان ەدىك. ونىڭ اڭگىمەسىنەن كوڭىلگە تۇيگەنىمىز, كومپانيا سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە سالىنعان ەسكى ۇيلەردىڭ يەلەرىمەن كەزدەسىپ, ورتاق مامىلەگە كەلىپتى. بىرىنشىدەن, تۇرعىندارعا اپاتتى جاعدايداعى ۇيلەردىڭ ءتيىستى باعاسىن وتەيتىنى ەسكەرتىلگەن. تۇرعىندارعا سول وتەلگەن قارجىعا ءوز قاراجاتتارىن قوسۋ ارقىلى قالانىڭ كەز كەلگەن اۋدانىنان وزدەرىنە باسپانا الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەتىنى ايتىلعان.
ءاۋ باستا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس كووپەراتيۆى ەسكى پاتەرلەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن بەلگىلەگەن ورتاق باعا 7 ملن تەڭگە توڭىرەگىندە بولدى. ايتسە دە بۇعان كەيبىر پاتەر يەلەرى كەلىسپەگەن. ويتكەنى كەي پاتەرلەردىڭ اۋماعى 38 شارشى مەتر بولسا, ەندى ءبىر پاتەرلەر 42 شارشى مەتردى قۇراعان. ءوزارا كەڭەسە كەلە پاتەرلەردىڭ العاشقىسىنىڭ باعاسى 7 ملن, كەيىنگىسى 7 400 000 تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنگەن. وسىعان تۇرعىنداردىڭ ءبارى دە كەلىسىپتى. ءسويتىپ اقتوبەدەگى اپاتتى ۇيلەردە تۇراتىن پاتەر يەلەرى العاش رەت وزدەرى قالاعان جاڭا دا جايلى قونىستان, كەيبىرى جىلجىمايتىن م ۇلىكتەگى ەكىنشى دەڭگەيلى نارىقتان پاتەر ساتىپ الىپ, كوڭىلدەرى ورنىققان. وسىلايشا اقتوبەدەگى ەسكى, اپاتتى جاعدايداعى ۇيلەردىڭ العاشقى كەزەگى جويىلدى. بەينەلەپ ايتقاندا, «حرۋششەۆكالاردىڭ» ءبىرازى كۇرەسىنگە ىسىرىلىپ تاستالدى. ولاردىڭ ورنىنا ارقايسىسى ءبىر پودەزدەن تۇراتىن توعىز قاباتتى, ەلۋ ءتورت پاتەرلى ءساندى دە جايلى ۇيلەر سالىنۋدا.
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردى جويۋ ىسىندە سەڭ قوزعالدى. تەك اقتوبە وبلىسىندا عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرىندە قازىنادان قاراجات جۇمساماي-اق «حرۋششەۆكالاردان» قۇتىلۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى جاسالدى دەۋگە بولادى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
