– جانات بوستان ۇلى, قارجى سەكتورى تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ سالاسىندا ەكونوميكانىڭ بارىنشا ورلەۋشى سالاسى دەپ ەسەپتەلەدى. ءسىز وسى پايىمداۋمەن كەلىسەسىز بە؟
– ءبارى دۇرىس, قارجى سەكتورىندا يننوۆاتسيالار مەن تسيفرلى شەشىمدەر ءار كەزدە بەلسەندى قولدانىلدى جانە قولدانىلۋدا. بۇل قارجى ۇيىمدارىندا اقپاراتتىڭ, دەرەكتەردىڭ ۇلكەن كولەمىنىڭ پايدالانىلۋىنا بايلانىستى جانە اقشا مەن اقپاراتتىق اعىنعا ءتيىمدى قىزمەت كورسەتۋ قاجەتتىلىگى قارجى ۇيىمدارىنان اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى جاڭا جەتىستىكتەردى قولدانۋدى ءاردايىم تالاپ ەتەدى. بۇدان باسقا, بانك جۇيەسىندە قولدانىلاتىن اقشانىڭ قولما-قول اقشاسىز نىسانى كەز كەلگەن جوعارى تەحنولوگيالىق, ەلەكتروندى جانە ءموبيلدى تەحنولوگيالاردى بارىنشا تەز ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى پايدالانۋ بانكتەرگە جانە باسقا قارجى ۇيىمدارىنا ءوز شىعىندارىن جانە كليەنتتەردىڭ شىعىستارىن بارىنشا ازايتۋعا, بانكتەرگە بارماي-اق ءبىر مەزگىلدە قىزمەتتى بارىنشا شۇعىل جانە ساپالى دەڭگەيدە ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني IT-سەرۆيستەردى پايدالانۋ قارجى قىزمەت كورسەتۋدىڭ نەگىزىندە تۇر. سوندىقتان قارجى نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ ماڭىزدى قۇراۋىشى بولىپ تابىلادى.
– قازاقستاندىقتاردىڭ ينتەرنەت-بانكينگتى جانە قاشىقتان بانكتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ باسقا جۇيەلەرىن پايدالانۋ ستاتيستيكاسى قانداي؟
– سوڭعى بىرنەشە جىلدا قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ سەگمەنتتەرى دامۋدىڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىن كورسەتۋدە. ينتەرنەت پەن ءموبيلدى بانكينگتى تولەم سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ وزىق ۇردىستەرى دەپ سەنىمدى اتاۋعا بولادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ شامامەن بارلىق بانكتەرىندە قاشىقتان جۇرگىزىلەتىن بانكينگ جۇيەسى بار. ءموبيلدى بانكينگ سەرۆيستەرىن بانكتەردىڭ 60%-ءى (20 ەدب) ۇسىنادى, بۇل بانكتەردىڭ بارلىق كليەنتتىك بازاسىنىڭ شامامەن 90%-ءىن قامتيدى. ءموبيلدى جانە ينتەرنەت-بانكينگ جۇيەلەرىندە بۇگىن 11 ملن-عا جۋىق پايدالانۋشى تىركەلگەن, ولاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعى (26%) وپەراتسيالاردى ۇنەمى جۇرگىزەدى. كۇن سايىن حالىق تسيفرلى بانكينگ ارقىلى 6 ملرد تەڭگە سومادا تولەم كارتوچكالارى بويىنشا 400 مىڭ وپەراتسيا جۇرگىزەدى. زاڭدى تۇلعالاردىڭ قارجىلىق وپەراتسيالارىنىڭ 70%-ءى قاشىقتان ۇسىنىلاتىن سەرۆيستەر ارقىلى دا وتەدى.
وسىلايشا ەگەر 2016 جىلى حالىقتىڭ تسيفرلى ارنالار ارقىلى تولەم كارتوچكالارىن پايدالانا وتىرىپ جۇرگىزىلگەن تولەمدەرىنىڭ ءوسۋى 2,6 ەسە (400,1 ملرد تەڭگەگە دەيىن) بولسا, ال 2017 جىلى وسىنداي تولەمدەردىڭ كولەمى 3 ەسەدەن استام ءوستى (1,2 ترلن تەڭگە بولدى). 2018 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا حالىقتىڭ تولەم كارتوچكالارىن پايدالانا وتىرىپ قاشىقتان ۇسىنىلاتىن ارنالار ارقىلى وپەراتسيالارىنىڭ كولەمى 2017 جىلعى وسىنداي كەزەڭدەگى كورسەتكىشتەردەن 2 ەسە اسىپ, 1,2 ترلن تەڭگە سومادا 80,3 ملن وپەراتسيا دەڭگەيىنە جەتتى.
– «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەگىندە ۇلتتىق بانكتىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر؟
– «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ۇلتتىق بانك نارىقتى ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى كوزدەدى. بۇگىن بانكتەرمەن جانە باسقا قارجى ۇيىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ كليەنتتەردى قاشىقتان سايكەستەندىرۋ تەتىگىن ەنگىزۋ, ءموبيلدى تەلەفوننىڭ ءنومىرى بويىنشا مەزەتتىك تولەمدەر جۇيەسىن قۇرۋ, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ەلەكتروندى ءوزارا ءىس-قيمىل, ونلاين-ساقتاندىرۋ, ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ اشىق باعدارلامالىق ينتەرفەيستەرىنىڭ كومەگىمەن يننوۆاتسيالارعا ءوتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
قازىرگى كەزدە بانكتە كەز كەلگەن قىزمەتتى تۇتىنۋ ءۇشىن كليەنت كەلۋ تارتىبىمەن سايكەستەندىرۋدەن ءوتۋ قاجەت. قاشىقتان سايكەستەندىرۋ سەرۆيسىنىڭ ارقاسىندا بانكتىك شوتتى قاشىقتان اشۋ جانە بانككە بارۋسىز باسقا قاجەتتى قىزمەتتى الۋ مۇمكىندىگى جاسالادى. بۇل تەتىكتى بيومەتريانى جانە مەملەكەتتىك دەرەكقوردى پايدالانۋ نەگىزىندە ىسكە اسىرۋ ۇسىنىلادى.
ونلاين-ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە حالىق وفيسكە بارۋسىز جانە اگەنتتىڭ قاتىسۋىنسىز ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارى ارقىلى ساقتاندىرۋ شارتتارىن جاساسۋ مۇمكىندىگىن الادى. ونلاين-ساقتاندىرۋ گەوگرافيالىق قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى جانە حالىق پەن بيزنەس ءۇشىن ساقتاندىرۋ قىزمەتىنىڭ قۇنىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ساقتاندىرۋ مەن تولەمدەردىڭ راسىمدەرىن قىسقارتۋ كوزدەلەدى. مىسالى, ساقتانۋشىلاردان الىناتىن وتىنىشتەردى ونلاين-قاراۋ, قاجەتتى قۇجاتتاردى ەلەكتروندى فورماتتا الۋ جانە جونەلتۋ مۇمكىندىگى ەسەبىنەن بۇل بارلىق بيزنەس-پروتسەستەردى جەدەلدەتۋگە ءبىرتالاي مۇمكىندىك بەرەدى.
قارجى ۇيىمدارىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ەلەكتروندى ءوزارا ءىس-قيمىلى بويىنشا جوبالارى ماڭىزدى باعىت. بۇگىندە قارجىلىق قىزمەتتى كورسەتۋ ءۇشىن بانكتەر قاعاز تاسىمالداعىشتا كليەنتتەردەن ءتۇرلى انىقتامالاردى جانە راستاۋدى تالاپ ەتەدى, ال بۇل اقپارات پەن مالىمەتتەر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەلەرىندە بار جانە قارجى ۇيىمدارى ونى تىكەلەي مەملەكەتتىك دەرەكقوردان الا الار ەدى. كليەنتتەردەن قاعازداعى انىقتامالاردى تالاپ ەتۋدى جويۋ جانە اقپاراتپەن ەلەكتروندى الماسۋ ءۇشىن اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس توبى قۇرىلدى, ءتيىستى جول كارتاسى شەگىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
قازاقستاندا مەزەتتىك تولەمدەر جۇيەسىن قۇرۋ كەز كەلگەن بانكتەردىڭ كليەنتتەرى اراسىندا مەزەتتىك رەجىمدە قىسقارتىلعان سايكەستەندىرۋ – ءموبيلدى تەلەفون ءنومىرى بويىنشا تولەمدەردى جۇرگىزۋگە جانە اقشانى اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قورىتىندىسىندا تۇتىنۋشى قاشىقتان بانكتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتۇرلى ارنالارىن پايدالانا وتىرىپ بانككە جانە تولەم جۇيەسىنە قاراماستان, كەز كەلگەن باسقا تۇلعاعا تاۋلىك بويى تولەم جۇرگىزۋ جانە اقشا اۋدارۋ مۇمكىندىگىن الادى. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەس قاراجاتتىڭ اينالىمى جەدەلدەۋىنەن جانە تولەم قىزمەتىنىڭ شىعىستارى تومەندەۋىنەن ۇتادى. قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانك جەكەلەگەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ ءتيىستى تەحنولوگيالىق پلاتفورمانى تەستىلەۋدە. اعىمداعى جىلعى ءۇشىنشى توقساندا جۇيەنى قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اشىق ينتەرفەيستەر ارقىلى يننوۆاتسيانى ازىرلەۋشىلەر ءتۇرلى بانكتىك جۇيەلەرمەن ىقپالداسا جانە كليەنتتىڭ سۇراتۋى بويىنشا ءبىر ارنا, مىسالى, ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى سەرۆيستەردىڭ جيىنتىعىن (ازىرلەۋشىدەن سياقتى باسقا بانكتەردەن دە) ۇسىنا الادى. وسى جوبا بويىنشا باعدارلامالىق ينتەرفەيستەرگە تەحنولوگيالىق تالاپتارمەن ستاندارتتاردى ازىرلەۋ, كەلىسۋ جانە ەنگىزۋ تالاپ ەتىلەدى.
وسىلايشا قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورىندا تسيفرلى قىزمەتتى كەڭەيتۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر مەن ىنتالاندىرۋدى جاساۋ ۇلتتىق بانكتىڭ اتالعان باستامالارىنىڭ مىندەتى بولماق. ناتيجەسىندە قارجىلىق قىزمەتتى قاشىقتان الۋ, بانكتىك سياقتى مەملەكەتتىك سەرۆيستەردە دە «قاعازسىز» قىزمەت كورسەتۋگە ءوتۋ, قىزمەتتەردىڭ دەڭگەيىن جانە حالىققا ونىڭ قولجەتىمدىلىگىن ساپالى ارتتىرۋعا جاعداي جاسالادى. تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارىن تەز جانە قولايلى تاسىلمەن, تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ «وسى جەردە جانە قازىر» دەگەن تالاپتارىنا ساي جۇرگىزۋ مۇمكىن بولادى.
– ينتەرنەت-بانكينگتى, بانكتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ قاشىقتان ۇسىنىلاتىن جۇيەلەرىن پايدالانۋ قولايلى عانا ەمەس, كيبەرقاۋىپپەن بايلانىستى بەلگىلى تاۋەكەلدەر دە. قازاقستاننىڭ بانكتەرى جانە قارجى سەكتورىنىڭ باسقا قاتىسۋشىلارى كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ قول سۇعۋىنا قانشالىقتى تاپ بولادى؟
– جاڭا تالاپتارعا سايكەس اعىمداعى جىلعى ساۋىردەن باستاپ بانكتەر توقسان سايىن كيبەر وقىس وقيعالار تۋرالى ۇلتتىق بانككە مالىمەتتەر ۇسىنۋعا مىندەتتى. قازىرگى كەزدە بانكتەردەن العاشقى توقساندىق ەسەپتەردى الۋ جانە تالداۋ جۇرگىزىلۋدە. كەلىپ تۇسەتىن اقپاراتتان قارجى سەكتورىنا ۇنەمى شابۋىل جاسالاتىنى تۋرالى قورىتىندى جاساۋعا بولادى. جاي عانا شابۋىلدان كۇردەلى شابۋىلعا دەيىن. الايدا بانكتەردەگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرى كاسىپتىك تۇرعىدان دايىندالعانىن, جابدىقتالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل كيبەر شابۋىلدارعا ويداعىداي توسقاۋىل قويۋعا جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– قارجى نارىعىنىڭ ويىنشىلارى رەتتەۋشىمەن جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, كليەنتتى قاشىقتان سايكەستەندىرۋدىڭ جاڭا جۇيەلەرىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاي ما؟ مىسالى, ادامنىڭ بەت-الپەتىن, كوزدىڭ سىرتقى ءمولدىر قابىعىن اجىراتۋ جۇيەلەرى جانە ت.ب.
– قازىردىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ بانكتەرى بيومەتريانى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى (ساۋساقتىڭ بەدەرىن, ادامنىڭ داۋىسى مەن بەت-الپەتىن اجىراتۋ) كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە قولدانادى. الايدا بۇدان بۇرىن ايتىلعانداي, بۇگىندە بانكتىك سەرۆيستەردى باستاپقى الۋ كليەنتتىڭ جەكە ءوزى قاتىسىپ, بولۋىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان كليەنتتەردى قاشىقتان سايكەستەندىرۋدىڭ بولۋى – تسيفرلى قارجىلىق ەكوجۇيەنى قۇرۋدىڭ فۋندامەنتى مەن نەگىزى. ۇلتتىق بانك وسى باعىتتاعى جۇمىستى بانكتەرمەن جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ وتكەن جىلدان باستاپ جۇرگىزۋدە. باستاپقى ساتىدا جۇيە ادامنىڭ بەت-الپەتىن اجىراتۋ سياقتى بيومەتريكالىق كورسەتكىش ارقىلى كليەنتتەردى سايكەستەندىرۋگە نەگىزدەلەتىن بولادى. كليەنتتىڭ جەكە باسىن راستاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دەرەكقورلاردان الىنعان مالىمەتتەر پايدالانىلادى. قازىرگى كەزدە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ تەحنيكالىق ماسەلەلەرى پىسىقتالۋدا.
– بۇگىنگى نارىقتا كەلەشەكتە ءداستۇرلى بانكتىك قۇرىلىمدارعا ماڭىزدى باسەكەلەس بولاتىن كوپتەگەن قارجىلىق تەحنيكالىق كومپانيالار پايدا بولۋدا. ۇلتتىق بانك ەكونوميكانىڭ وسى جاڭا سەكتورىنىڭ وكىلدەرىمەن قالاي ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدا, ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەي مە؟
– تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ بەلسەندى دامۋى ءىس-جۇزىندە قىزمەتتى كورسەتۋدىڭ بيزنەس ۇلگىسى وزگەرۋىنە, نارىقتا جاڭا قاتىسۋشىلار جانە نارىقتىڭ تۇتاستاي سەگمەنتتەرى پايدا بولۋىنا اكەلدى. ۇلتتىق بانك ورىن الىپ وتىرعان وزگەرىستەردى اسا نازار قويىپ قاداعالاپ وتىر. قارجىلىق تەحنيكالىق كومپانيالار دەپ اتالاتىندار P2P-كرەديتتەۋ, ينۆەستيتسيالاۋ (كراۋدفاندينگ), تولەمدەر, ۇلكەن دەرەكتەردى تالداۋ, بلوكچەين تەحنولوگياسىن پايدالانۋ جانە باسقا باعىتتار سالاسىندا قولجەتىمدى قىزمەت كورسەتە الاتىنىنا ءۇمىتتى.
قازاقستاننىڭ تولەم نارىعىندا قىزمەتتى ۇسىناتىن جاڭا ويىنشىلارعا قاتىستى ۇلتتىق بانك 2016 جىلى قاجەتتى قۇقىقتىق بازانى جاسادى. «تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى» جاڭا زاڭعا سايكەس تولەم قىزمەتىن كورسەتەتىن بارلىق سۋبەكتىلەردە تولەم قىزمەتىن بەرۋشىلەر مارتەبەسى بولۋى ءتيىس. بانكتىك ەمەس قاتىسۋشىلار تولەم ۇيىمدارىنا جاتقىزىلدى جانە ءوز قىزمەتىن باستار الدىندا ۇلتتىق بانكتە ەسەپتىك تىركەۋدەن ءوتۋى ءتيىس. قازاقستاندا بۇگىندە 40 تولەم ۇيىمى تىركەلگەن. بۇلار ۇلتتىق بانكتىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا ورنالاستىرىلعان ءتيىستى تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن. ولارعا تولەم تەرمينالدارى جەلىسىنىڭ بانكتىك ەمەس وپەراتورلارى, ەلەكتروندى اقشا جۇيەسىنىڭ وپەراتورلارى, كليەنتتەردىڭ موبيلدى/ەلەكتروندى تولەمدەرىن وڭدەۋ جونىندەگى پروتسەسسينگتىك جانە باسقا كومپانيالار جاتادى.
ءسوزسىز, قانداي دا ءبىر يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ ءىس-شارانىڭ ويداعىداي شىعۋىندا بەلگىسىزدىكپەن جانە كۇمانمەن بايلانىستى. سوندىقتان قارجى نارىعى مەن تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاۋەكەلدەر اكەلەتىن يننوۆاتسيالىق جوبالاردى تەستىلەۋ ءۇشىن حالىقارالىق پراكتيكادا «رەتتەۋ ورتالارى» دەپ اتالاتىن رەتتەۋىش جانە رەتتەۋ تارالۋدا. ارنايى رەجىم (ەكسپەريمەنت) كەزەڭىندە وسىنداي «رەتتەۋ ورتاسىنا» قاتىسۋشىلار يننوۆاتسيالىق قىزمەتتەردى, تەحنولوگيالاردى جانە شەشىمدەردى شەكتەلگەن ورتادا تەستىلەۋگە ارنالعان رەتتەۋىش نورماتيۆتىك تالاپتاردان تولىق نە ءىشىنارا بوساتىلۋى مۇمكىن. قازاقستان ۇلتتىق بانكى زاڭناماعا سايكەس, قارجى رەسۋرستارىن شوعىرلاندىرۋ نەمەسە تولەم قىزمەتىن كورسەتۋ بويىنشا قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار ءۇشىن رەتتەۋدىڭ «ارنايى» رەجىمىن بەلگىلەۋ جونىندەگى وكىلەتتىككە يە.
قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانكتە رەتتەۋدىڭ ارنايى رەجىمىنىڭ تالاپتارىن جانە الەۋەتتى قاتىسۋشىلارعا تالاپتاردى/ولشەمشاتتاردى بەلگىلەيتىن قۇجاتتاردى ازىرلەۋ جۇرگىزىلۋدە. وسىنداي الاڭنىڭ بولۋى جاڭا ويىنشىلارعا ءوز شەشىمدەرىن قاۋىپسىز رەجىمدە سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىز. ال رەتتەۋشى جاڭا قارجىلىق ونىمدەردىڭ پايدا بولۋىن باقىلاي الادى, ونىڭ دامۋىنا مونيتورينگ پەن باقىلاۋدى جۇرگىزە الادى, «رەتتەۋ ورتاسىنداعى» جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ونىڭ ودان ءارى پايدالانۋدى ماقۇلداي نەمەسە تىيىم سالا الادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
