قحر-داعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىمىز شاحرات نۇرىشەۆ مىرزا مۇقالي بابامىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بارشا تۇركى جۇرتىنىڭ ماقتانىشى ەكەندىگىن, قىتاي حالقىنىڭ دا ء باھادۇرىمىزدى ەرەكشە قاستەرلەيتىنىن, سونىڭ بەلگىسىندەي كەسەنە تۇرعىزىلىپ, كوڭىلدەگىدەي كۇتىمدەلىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتە كەلە, بابالار ىزىمەن جالعاسقان بۇل ساپاردىڭ دا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاتۋكورشىلىك جانە دوستىق بايلانىستارى تەرەڭدەتۋدىڭ ءبىر تەگەرشىگىنە اينالارى ءسوزسىز دەدى.
سونىمەن قاتار قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ تۇراقتى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقان كەزدەسۋلەرىندە دە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارعا جەتە ءمان بەرىلەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. كەزدەسۋ ۇستىندە ون جەتى ادامنان قۇرالعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى دە ءوز وي-پىكىرلەرىن كەڭىنەن ورتاعا سالدى.
وسى ارادا مۇقالي بابامىزدىڭ جەرلەنگەن جەرىن الدەنەشە جىلدار مۇعدارىندا اياعىنان توزا ءجۇرىپ ىزدەپ تاپقان, حانزۋلىق دەرەكتەردى ارقاۋ ەتە «مۇقالي» اتتى تاريحي رومان جازعان باۋىرىمىز اقبار ءماجيت ۇلىنا ايرىقشا العىس بىلدىرگىمىز كەلەدى. ول اپتا بويىنا وزىمىزبەن بىرگە ءجۇرىپ, ساپارىمىزدىڭ ءسانىن دە, ءمانىن دە كىرگىزدى.
اسقان اقىل, ايدىندى ايبىنىمەن ءتۇپ اتاسى بودانشاردان تاراعان تۋىستارىنىڭ ء بىرسىپىراسىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ ۇلگەرگەن شىڭعىسحان كەرەيدىڭ تۇعىرىل حانىمەن بىرلەسە ەجەلگى جاۋى – تاتارلارعا قالىڭ قولمەن بەت بۇرۋشى ەدى عوي. بۇل شاقىرۋعا شاتقاياقتاي كونبەگەن قانداس جۇركىندىكتەردى قىلىقتارىنا ساي قىرىپ سالىپ, قالعاندارىن الدىعا سالا ايداپ قايتقانىندا, اراسىندا مۇقالي دا ءجۇر ەدى. «قۇپيا شەجىرەدە»: «...ولاردىڭ ىشىندە جالايىردىڭ تولەگەت بايىنىڭ ۇلدارى: گۇڭ سەرى (كۇنقۋار), شۇلۋىن قايشى, زەلمە ۇشەۋى بار بولاتىن. گۇڭ-سەرى مۇقالي مەن بۇقا دەگەن ەكى ۇلىن شىڭعىسحانعا ەرتىپ اكەپ, ءبۇي دەيدى:
بولسىن قۇل –
بوساعاڭا ەس.
بەزسە بۇل
بوربايىن كەس.
ەتكەي قۇل –
ەسىگىڭە ەس.
ەكى ەتسە بۇل,
ەزۋىن ءتىل! (70 ب.)
كوپ ۇزاماي-اق ول تەپسە تەمىر ءۇزىپ, شانشىسا جاۋدىڭ جەلكەسىن تەسەتىن شىڭعىسحاننىڭ ەڭ سەنىمدى توعىز ورلىگىنىڭ ماڭداي ورلىگى اتانادى.
سودان بىلاي ول تەمىرشىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگىنە اينالدى. ءوزىنىڭ ءىنىسى بۇقامەن بىرگە شىڭعىسحان ەكە موعول ۇلىسىن بىرىكتىرە باستاعان العاشقى جىلداردان-اق وعان ادال قىزمەت ەتتى. ون ءتورت جاسىندا تابىسقان دوسىنا ومىردەن وتكەنىنشە قىرىق جىل عۇمىرىن ارنادى. شىڭعىسحاننىڭ بۇكىل شىعىستاعى اسكەرىنىڭ يەسى جانە ونىڭ قىتايداعى ۇلىق ءامىرى بولدى. اردا تۋعان اقبەرەن پەرزەنت انتتا تۇرىپ, ءسوز جۇتىپ, شىڭعىس حاننىڭ تاريحتا تاڭبالانعان ءتورت كۇلىگىنىڭ بىرەگەيىنە اينالادى. تەپسىنە تورتەۋى اتقا قونعاندا جاۋ ءۇرپيىپ, جەر قۋىرىلىپ سالا بەرەتىن-ءدى. تۇركىلەردىڭ تۇبەگەيلى جۇرتى موعول ۇستىرتىندەگى كيىز تۋىرلىقتىلاردى تۇگەل بىرىكتىرۋ جورىقتارىندا جويقىن بەينە كوزگە تۇسكەن ول 1206 جىلعى ءۇش تاراپ شەكارالىق اسكەر بولىسىندە شىعىس بەتتەگى سول قانات تۇمەن نويانى اتانادى.
شىڭعىس قاعان جانە ونىڭ اينالاسىن ىندەتە زەرتتەگەن مۇحتار ماعاۋين اعامىزدىڭ پىكىرىنە دەن قويالىق: «مۇقالى – جالايىردىڭ بەدەلدى باتىرى جانە شىڭعىسحاننىڭ ايگىلى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى. 1170 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1223 جىلى قايتىس بولعان. 1206 جىلى قۇرىلتايدا شىڭعىسحان ءوز مەملەكەتىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ, قولاستىنداعى ەلىن توقسان بەس مىڭدىققا بولەدى. سوندا مۇقالى ءبىرىنشى مىڭدىقتىڭ باسقارۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. سونداي-اق شىڭعىسحاننىڭ ەڭ مىقتى توعىز قولباسشىسىنىڭ ىشىندەگى تورەسى دە وسى مۇقالى بولدى. 1215 جىلعى, پەكيندى العان شەشۋشى جەڭىستەن سوڭ شىڭعىسحان مۇقالى-نوياندى باس قولباسى ءارى ۇلىق ءامىر رەتىندە شۇرجەن شەگىندە قالدىرادى».
مۇقالي پاتشانىڭ شىڭعىسحان اماناتىن قالاي ورىنداعانى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە دە مويىندالعان-دى. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا: «مۇقالى كۋيانگ (مۇقالي-كۋنياك, مۇقىلي, مۇحالي (تۋىپ-وسكەن جەرى بەلگىسىز) – XIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ءامىر, شىڭعىسحان اسكەرىنىڭ ءۇش ءىرى قولباسشىسىنىڭ, موڭعول يمپەرياسىنداعى توعىز سايد, ورلۋكتەرىنىڭ (ورلۋك – قۇرمەتتى اتاق) ءبىرى. مۇقالى گاۋين جالايىر تايپاسىنان شىققان. اكەسى گاو (شىن اتى كۇنقۋار) جالايىر ونى باسقا بالالارىمەن (ق ۇلىققور, شىرەگەن, بۇقا, تايسۇن) بىرگە شىڭعىسحانعا قىزمەتكە بەرگەن» دەگەن انىقتاما بەدەرلەنگەن.
راسىن ايتساق, ەكسپەديتسيامىزدىڭ تەمىرقازىق ماقساتى – مۇقالي ءباھادۇردىڭ باسىنا بارۋعا اسپان استى ەلىنە كەلگەننەن اسىقتىق. التى ءجۇز مىڭنان استام تۇرعىنى بار اۋقىمدى قالا قۇشاق جايا قارسى الدى. جايلى قوناق ۇيگە ورنالاسا سالىسىمەن جول باستاۋشىلارىمىزبەن قالالىق بيلىك ۇيىنە باعىت الدىق. يۋلين قالاسىنىڭ باسشىسى لي شينلين مىرزا نوكەرلەرىمەن قۋانا قابىلدادى. لي شينلين مىرزا بىلايشا تولعاندى:
– مۇقالي – قازاقتاردىڭ اتا-باباسى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس, ىرگەلى مەملەكەت بولۋىنا اتسالىسقان ايتۋلى تۇلعا. قۇرمەت تۇتامىز. قازاقستاننان ارنايى دەلەگاتسيا كەلگەندىگىن قۇپتايمىز. بۇل ەكى ەل اراسىنداعى ەجەلدەن كەلە جاتقان دوستىعىمىزدى نىعايتادى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ بىرلەسە ومىرگە اكەلگەن كوپتەگەن باستامالارىنىڭ ۇدەسىنەن دە شىعادى بۇل ساپارلارىڭىز, دەپ ءسوز قوزعاعان لي شينلين يۋلين جانە تالدىقورعان قالالارىن باۋىرلاس قالالار جاساۋدى ۇسىندى.
ءوز كەزەگىندە الماتى وبلىسىنىڭ ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۋستام ءالي ۇلى دا قىتاي تاراپىنا جىلى قارسى العانى ءۇشىن ريزالىق ءبىلدىردى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىن حالقىمىز قولداپ وتىرعانىنا توقتالدى. حالىقارالىق «مۇقالي» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جۇمىس ساپارى دا ءوزارا بايلانىسىمىزدىڭ بەكي تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ەسەپتەيتىندىگىن جەتكىزدى.
مۇقالي دۇنيە ەسىگىن اشقانىندا ءۇيدىڭ ءىشىن اق تۇمان تورلاپ, بىرازعا دەيىن سەيىلمەي قويعان ەكەن. سوندا باقسىلار مۇنى شارانا امان بولسا, ءداۋىر دوڭگەلەگىندە جۇلدىزداي جارقىراپ شىعارىنا جورىپتى. ايتارى نە, جولبارىس جون, بيداي ءوڭ, قياق مۇرتتى, باتىل دا پاراساتتى, شەشەن دە مەرگەن بولىپ ەرجەتىپتى.
ۇلى قاعاننىڭ ەس بىلگەلى جۇرەگىنىڭ تۇبىنە بەرىشتەي قاتقان دۇنيە – ارعى اتاسى امباعايدى شۇرجەندەردىڭ ازاپتاپ ولتىرگەندىگى ەدى. ءوزىنىڭ ءۇشىنشى اتاسى قابىل حاننىڭ التى ۇلى بولعان ەكەن. تۇڭعىشى وكىم تارحاندى تاتارلار قىتايدىڭ التان حانىنا ۇستاپ بەرىپ, اعاش ەسەككە بايلاپ, ازاپتاپ ولتىرتەدى. امباعايدى دا تۋرا وسىنداي جولمەن جازالايدى. ونىڭ: «تۇبىندە مەنىڭ ۇرپاعىم سەندەردەن كەك الماي قويمايدى» دەگەن اماناتى تەمىرشىنى قارشاداي كۇيىنەن قاتتى تولعاندىراتىن, ەسىنە ورالسا, جەگەنى جەلىم, ىشكەنى ىرىڭگە اينالار ەدى. كىندىگىنەن ورگەن ءوز ۇرپاقتارى قايتارا الماعان وسىناۋ قاندى كەكتى مۇقاليدىڭ قايتارۋى شىڭعىسحاندى ايتىپ جەتكىزگىسىز ريزا كۇيگە بولەيدى.
1221 جىلى بەيجىڭدە مۇقاليمەن جۇزدەسكەن وڭتۇستىكسۋندىك ەلشى چجاو حۋننىڭ بىلاي دەپ جازعانى بار: «ول – قارا تاتار. سوڭعى ون جىل كولەمىندە شىعىس پەن باتىسقا جازالاۋ جورىقتارىن جاساپ, ۆارۆارلار مەن قىتايلىقتاردى قورقىتىپ, ەسىنەن تاندىرۋدا. جورىقتار مەن اسكەريلەرگە ءتان بارلىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى جەكە-دارا شەشەدى. سوندىقتان دا ونى يمپەراتوردىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى دەپ ەسەپتەيدى. ...سىمباتى كوز تارتادى, توبەسىندەگى ايداردى (تەكتى اۋلەتتەرگە ءتان – اۆت.) وزگە تاتارلار سەكىلدى قىرىپ تاستاۋدى قالامايدى, تەك باسىنا ورامالدى شارت بايلاپ الادى, تار جەيدە كيەدى جانە ءتۇرلى ەلدەردىڭ تىلىندە سويلەي الادى». («مەن-دا بەي-لۋ»).
ۇلى قاعان مۇقاليدى جانىنداي جاقسى كورگەن.
1217 جىلى تامىز ايىندا قىتايعا قاتىستى بيلىك لاۋازىمىنا جارلىق ءتۇسىرىپ, انت بەرۋ بۋماسىنا التىن ارىپپەن: «گوۋاندىق مارتەبەسى ءۇرىم-بۇتاعىنا دەيىن جالعاسسىن, زاماندار بويى وزگەرمەسىن», دەپ جازدىرعانى, بۇعان قوسا حان كۇيمەسىنە ارنالعان توعىز ورلىك تۋىن تارتۋ ەتىپ, شەرباسىلارىنا: «مۇقالي بۇل تۋدى كوتەرىپ جارلىق شاشقاندا, قۇددى مەن جارلىق شاشىپ تۇرعانداي بولىڭدار», دەپ نۇرلانا كەسىپ-ءپىشۋى ادامزات اتاۋلىعا ءتان سەنىم قۇدىرەتىنىڭ بيىك شىڭى ەدى.
رۋلىق, تايپالىق قۇرىلىمىندا كۇن كەشكەن بابالارىمىز ءاۋ باستان اعايىندىقتى تۋ ەتە كوتەرە بىلگەن. ايتالىق, يەسۋگە باتىر ەسۋكەي حاننىڭ ەلدىڭ توبە ءبيى دارەجەسىنە كوتەرىلە بىلگەن قيماس دوسى. ال ۇستازدىق بيلىك شىڭعىسحان تۇسىندا سابا نويانعا (قادىرعالي جالايىردىڭ ارعى اتاسى) وتكەن. مەركىت قولىنا تۇسكەن بورتەنى زامانداسى تۇعىرىل حاننىڭ قولىنان امان-ەسەن الىپ قايتقان دا وسى سابا ەدى. قىسقاسى, شىڭعىسحاننىڭ باتىل دا شەشەن, كوسەم دە كورەگەن توعىز ورلىگىنىڭ ءبارى دەرلىك ءوزىنىڭ ەت جاقىندارىنان قۇرالعان!
وزىنە توتەنشە جۇكتەلگەن قاعان بۇيرىعىنىڭ قالتقىسىز ورىندالارىنا كوزى جەتە تۇرا مۇقىلاي ءاۋ باستاعى ء تۋابىتتى تابيعاتىنا تارتىپ, جاۋدىڭ قاراسىنان جاقتاستى كورە بىلۋگە ۇمتىلدى. قاراماعىنا بەكىتىلگەن بار-جوعى ون ءۇش مىڭ ساربازبەن قارسى بەتتىڭ ءبىر ميلليون كۇشىنە ايباتتانا قارسى شاپقان ول تسزيندىكتەر (شۇرجەندەر) ورتاسىنداعى ەجەلدەن وتى وشپەي كەلە جاتقان سەپەراتيزمدى (جىكشىلدىك) وڭتايلى پايدالانا ءبىلدى. جۇرەكتەرىنە جول تاپتى. جارىق دۇنيەنى قىمبات ساناعان جاۋ قولباسشىلارى قالىڭ قولىمەن اياعىنا جىعىلدى. تسزيندەگى قىتاي, قيدان-شۇرشىتتەر اراسىنداعى ءىرى اسكەري كۇش وسىلايشا مۇقاليدىڭ قاتارىن تولقىنداي تولتىرىپ جاتتى. قىتايلانعان تۇرىكتەر بولىپ سانالاتىن وڭعىتتاردىڭ ءوزى ون مىڭ قولىمەن بەرى ءوتتى. مىنە, ءتاڭىردىڭ ءوزىنىڭ القاۋى ارقاسىندا ء دال وسىلاي ميلليونداعان جاۋ كۇشىن از قولمەن-اق سىندىرۋدىڭ ءساتى وڭىنان كەلە بەرگەن ەدى.
ادەتتە, گەنەراليسسيمۋس – اسكەردى باسقارۋ قابىلەتى, سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن قاتار وتانعا دەگەن شەكسىز ماحابباتى مەن كوزسىز باتىرلىعى ەرەكشە ەسكەرىلەر اسكەريلەر الاتىن جوعارى اتاق. وسىناۋ اتاقتى كوك ءتاڭىرى القاۋىمەن جەر-جاھاندى عاسىرلار بويىنا جۇدىرىعىندا ۇستاپ كەلگەن تۇركىلەرگە شەكەدەن قارار ەۋروپالىقتاردىڭ كوپكە دەيىن قيماي كەلگەندىگى راس. ايتسە دە, اقيقاتتان اسقان تورەشى جوقتىعىنا ەندى كوزىمىز جەتىپ وتىر. بۇعان دا مىڭ شۇكىر... فرانتسۋزدىق تاريحشى ك. د’ وسسون ءوزىنىڭ «شىڭعىسحاننان تەمىرلانعا دەيىن» (1935 ج.) دەپ اتالار بەدەلدى كىتابىندا قىتايداعى سوعىس تۋراسىندا بىلايشا قالام تەربەيدى: «1220 جىلى موعولدىق گەنەراليسسيمۋس مۇقالي ءشانسيدى باعىندىرىپ جاتقان شاقتا سونداعى قولباسشى شيتيان-ني جاۋلانعان ەلدەردەگى اسكەردىڭ اسا قاتال ارەكەتتەرىن باتىلى جەتە ايتىپ قالادى. تۋمىسىنان مەيىرىمدى مۇقالي بۇل اقيقاتقا دەن قويىپ, دەرەۋ توناۋشىلىقتى توقتاتىپ, تۇتقىنداردى بوساتۋعا جارلىق بەرەدى». جالپى بۇل شىعارمانىڭ ونە بويىندا اۆتور جۇرەك جۇتقان باتىرىمىزدى الدەنەشە رەت گەنەراليسسيمۋس دەپ اتاپ وتەدى.
اسىلى, كوشپەندىلەردىڭ اسكەري تاكتيكاسى مەن كۇش-جىگەرى ەجەلدەن ەشكىمگە دەس بەرمەگەن. شىڭعىس قاعاننىڭ ساربازدارى بۇل رەتتە اسىپ تۇسپەسە, كەم سوققان جوق. تەمىردەي ءتارتىپتىڭ ارقاسىندا جەڭىلىس تاپپاعان ولار جاھان تاريحىندا ايرىقشا دارىپتەلدى. كەزىندە ولاردىڭ وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىن ءبىلىپ كەلۋگە ادەيى جىبەرىلگەن ريم پاپاسىنىڭ وقىمىستى موناحى پلانو كارپيني: «...ولار رەتى كەلسە, شايقاسقا بىردەن كىرىسپەيدى, ادەپكىدە ساداقتارىمەن ات پەن ادامداردى جارالاپ, ولتىرۋگە تىرىسادى, وسىلايشا ابدەن السىرەتىپ بارىپ شەشۋشى ۇرىستى باستايدى», دەپ جاعاسىن ۇستاي ەسكەرتۋ جاساعان.
مۇقاليدىڭ مەرگەندىگى مەن ولشەۋسىز كۇشى زامانداستارىن قاشاندا ءتانتى ەتەر ەدى. ءۇش جاسىنان اتقا شاۋىپ, ساداق كوزدەگەن ول قويۋ قارا ءتۇننىڭ وزىندە وتتى قارۋدان وق جاۋدىرعانداي دارەجەگە جەتكەن. ونىڭ ساداعىنىڭ سەرپىنى 150-200 كەلىگە تەڭ كەلگەن. ال جالپى موعولدىق ساربازداردىكى ورتاشا ەسەپپەن 75 كەلى دەپ تابىلسا, شۇرجەندەردىكى 46, ەۆروپالىقتاردىكى 34-تەن اسپاعان.
تەلەگەت بايدىڭ بالاسى كۇنقۋاردىڭ تالانتىمەن ادامزاتتى تامسانتار اسىپ تا, تاسىپ تا تۋعان اسىل پەرزەنتى مۇقاليدىڭ ادەپكىدە جان دوسى شىڭعىسحاننىڭ ءبىرىنشى تۇمەنىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, اسكەرىنىڭ سول قاناتىن (تۇركىلەردە ەڭ نەگىزگى) باسقارىپ, توعىز ورلىكتىڭ ءسوز ۇستارىنا اينالعانى ايان! كەيىنگى جەردە بەيجىڭنىڭ تورىندە شىڭعىس قاعاننىڭ ءوزى سىيلاعان توعىز شاشاقتى تۋدى جەلبىرەتۋى ەرلىكتىڭ ولشەمىن ايعاقتاسا كەرەك. كورەيانى تىزە بۇكتىرگەن ەرلىگى دە تاسقا قاشالعان!
جۇرەگىمىز اتتاي تۋلايدى. يۋلين شاھارىنان قىرىق شاقىرىمداي جەردەگى مۇقالي بابامىزدىڭ زيراتىنا بەتتەپ كەلەمىز. «بابامىزدىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنەن ءبىر ۋىس توپىراق الىپ قايتايىق», دەپ قويادى الدىعا ءجىتى كوز تىگىپ وتىرعان ناۋرىز قىلىشباەۆ اعامىز. «شەكارادان سول توپىراعى-مىزدى وتكىزە قويار ما ەكەن؟» – دەپ نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ پەن ىرىم كەنەن-باەۆ اعالارىمىز ۇركىتىپ تە قويدى ءبارىمىزدى ءازىل-شىنى ارالاس. الدىن الا ايتىپ قويايىن, سول ءبىر ۋىس توپىراقتى قۇتىعا سالىپ, ەلگە جەتكىزدىك.
وڭ قاپتالىمىزداعى كومىر شاحتاسىنىڭ ۇستىندەگى جوتاعا ورنالاسىپتى كەسەنە. ءارى بيىك, ءارى اۋماقتى مەكەن. قوناقتاردى كۇتكەن جەرگىلىكتى حالىقتا ەسەپ جوق. كەشە ءوزىمىز جۇزدەسكەن قالا مەن وسىنداعى اۋدان باسشىلارى قولىمىزدى الىپ ءماز-مەيرام امانداسىپ جاتىر. ادەتتەرى كورىنەدى, موعولداردىڭ (تۇرىكتەردىڭ اۆت.) بايىرعى داستۇرىنە ساي الدىمەن داستارقانعا شاقىرىپ, ءدام تاتقىزدى.
ەندىگى كەزەكتە اق ءمارمار تاس توسەلگەن كولەمدى الاڭقايعا كوتەرىلدىك. وسى ارادا تابالدىرىقتىڭ قوس قاناتىنداعى ءۇش مەتردەي بيىكتىككە سوزىلار باعانالاردىڭ ۇشار باسىنداعى كۇمىس جالاتىلعان جالايىر تايپاسىنىڭ ەجەلگى قوس تاراق تاڭباسى كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى.
تاس باسقىشتارمەن جوعارى ورلەپ, توبەگە شىقساڭىز, وڭ قاناتتا ارالارى 2-2,5 مەتر جەردە ورنالاسقان, تاسپەن ورىلگەن ادام بويىنداي شاعىن قورىمداردى كورەر ەدىڭىز. بۇلار مۇقاليدىڭ جولىن قۋىپ ەرلىك كورسەتكەن جانە ۇلىق بيلىككە ارالاسقان ۇرپاقتارىنا ارنالىپتى. قورىمنىڭ ۇستىنەن شوق-شوق تال شىبىقتاردى بايقايسىز كوككە ۇمتىلىپ تۇرعان. بۇل اتالمىش اۋلەتتىڭ ودان ءارى ءوسىپ-ءونىپ جاتقاندىعىنىڭ بەلگىسى ەكەن. وسىدان-اق حانزۋلاردىڭ كوڭىل قويا قولعا العان دۇنيەسىن بارىنشا ءماندى دە ءساندى كۇيگە جەتكىزەتىندىكتەرىنە قانىعار ەدىڭىز. جيىننىڭ رەسمي بولىگىندە ۇلىق ءامىر مۇقاليعا ءبىر توپ باۋىرلارىمىز بۇعان دەيىن ازىرلەپ ورناتقان ەڭسەلى تاس-بەلگىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى دە جەرگىلىكتى باسشىلارمەن بىرگە ەۋرازيالىق اكادەميانىڭ رەكتورى ءومىرالى جالايىري, بەلگىلى جازۋشىمىز بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, باۋىرىمىز اقبار ءماجيت ۇلى تەبىرەنە لەبىز ءبىلدىردى. قالاي تولقىماسسىز, ۇلى دالانىڭ شايقاستا ماڭدايى تاسقا ءتيىپ كورمەگەن اردا پەرزەنتى سەگىز ءجۇز جىلدان كەيىن تۋعان حالقىن تاۋىپ, جاھانعا جاريا جايىلعان ەسىمى ەلدىگىمىزدى اۋەلەتىپ جاتسا!
مۇقاليدىڭ باتىرلىعىمەن قوسا ءبىلىم-بىلىگى, شەشەندىگى ۇرپاعىنا دارىعان. شىڭعىسحان اماناتىنا ساي ۇگەدەي, موڭكە, ارىقبۇقا, قۇبىلاي حاندار دا مۇقالي ۇرپاعىنان شىققان ۋازىرلەر مەن كەڭەسشىلەر پىكىرىمەن ساناسىپ, ولاردىڭ ادالدىعىن, اقىل-پاراساتىن جوعارى باعالاپ وتىرعان. اقبار ءماجيت ۇلى باۋىرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, مۇقالي ء باھادۇردىڭ ۇرپاقتارى يۋان حاندىعى جويىلعانعا دەيىن شىڭعىسحاننان باستاۋ العان كونە داستۇرگە ساي, ورداداعى بيىك لاۋازىمعا تاعايىندالىپ كەلگەن. ءتىپتى ميڭ پاتشالىعىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە دە وسى ءۇردىس جالعاسىپتى.
قۇيىن ويناعان قۇبا جوندا قۇرىشتاي قۇيىلعان الىپ تۇلعالار – ۇلتتىق مارتەبەمىزدىڭ ماڭگىلىك تۇعىرى. وشكەنىمىزدى جاندىرىپ, وتكەنىمىزدى ۇلىقتاۋعا ارنالعان بۇل جولعى ساپارىمىز وسىلايشا ءبىز كۇتكەندەگىدەن دە شىرايلى شىقتى.
امىرە ءارىن,
حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
