دۇيسەنبى كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋدە مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. سونىمەن بىرگە, وسىندا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسى دا ءوتتى.
ماسكەۋ اسپانىن جاپقان سۇر بۇلت دۇيسەنبى كۇنى كۇندىزگى قالانىڭ ءوزىن ب ۇلىڭعىرلاتىپ, ءتۇيىلىپ تۇر ەكەن. اۋا رايى جىلىمىق, اياق استىنداعى جىلبىسقى قار ەرىپ جاتىر. 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى نەمىس-فاشيستەرىن ءبۇرسەڭدەتكەن ايازدى كۇندەر ەندى مۇندا قايتالانبايتىن سەكىلدى...
رەسەي استاناسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ مۇندا جوعارىدا اتالعان ەكى سامميتتەن باسقا ۇقشۇ-نىڭ جانە تمد مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي وتىرىسىنا قاتىسۋى كوزدەلگەن.
وسىدان ءبىر اي بۇرىن, 18 قاراشادا ماسكەۋدە كەدەن وداعىن قۇرعان ءۇش مەملەكەت باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعانى بەلگىلى. سول كەلىسىم بويىنشا كەدەن وداعىن باسقارۋدىڭ جاڭا جوعارى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ قۇرامى بەكىتىلدى. ەۋرووداقتىڭ اتقارۋشى ورگانى دا كوميسسيا دەپ اتالاتىن ەدى, بىزدەگى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ دا جۇمىسىن رەتتەۋشى تۇراقتى ورگان ەندى كوميسسيا دەپ اتالدى. بۇل ورگان تۋرالى العاش رەت 2007 جىلعى قازاندا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەت باسشىلارىنىڭ دۋشانبەدە قول قويعان كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى تۋرالى كەلىسىمدە ايتىلعان. ەندى سول ءىس جۇزىنە استى. ونىڭ قۇرامىنا ءار ەلدەن وكىلدەر ەنگىزىلەتىن بولدى. كوميسسيانىڭ ۇيىمدىق جانە تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن حاتشىلىق اتقارعان. ونى حاتشىلىقتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى باسقاردى. 2009 جىلدىڭ 3 اقپانىنان كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن ونىڭ مىندەتىن اتقارۋعا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وكىلى سەرگەي گلازەۆ بەلگىلەنگەن ەدى.
بىلتىر مەن بيىل پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى 1994 جىلى ايتقان يدەياسى شۇعىل ىسكە اسىرىلا باستاعانى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ ەرەكشە ينتۋيتسياسى ارقىلى ۇزاق جىلدار بۇرىن قاجەتتىلىگى الدىن الا سەزىلگەن ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ كەرەكتىگىن الەمدىك قارجىلىق داعدارىستار قاۋپى ومىرلىك تاجىريبەمەن ءدالەلدەپ بەردى. ءسويتىپ, 2010 جىلدىڭ 1 ءشىلدەسىنەن قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستادى. وعان التى كۇننەن كەيىن بەلارۋس قوسىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ بەلارۋس پەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى كولىك باقىلاۋى كەدەن وداعىنىڭ سىرتىنا شىعارىلدى. ال 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي اراسىنداعى كەدەن باقىلاۋى الىنىپ تاستالىپ, ول دا وداق كەڭىستىگىنىڭ سىرتىنا شىعارىلدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 18 قازانىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا ەنەتىن قازاقستان, ارمەنيا, بەلارۋس, قىرعىزستان, مولدوۆا, رەسەي, تاجىكستان, ۋكراينا سياقتى سەگىز مەملەكەت تمد شەڭبەرىندە ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ال 19 قازاندا قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا ەنەتىندىگى جاريالاندى. كوپتەگەن ساراپشىلار مۇنى جاڭا ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا قادام نەمەسە بۇرىننان بار ءبىرلەستىككە جاڭا مۇشەلەر ەنۋىنىڭ باسى دەپ باعالادى. ال 18 قاراشادا ماسكەۋدە كەدەن وداعىن قۇرعان قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدى ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ماقساتىندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا تۋرالى كەلىسىمگە كەلىپ, وسى كوميسسيا جۇمىسىنىڭ رەگلامەنتىن بەكىتتى. سونىمەن قاتار, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. وندا 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم كەلەسى كەزەڭگە, ياعني بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارىنىڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە (بەك) وتەتىندىگى جاريالاندى. جانە بۇل قۇرىلىم ءوزىنىڭ قاتارىنا باسقالاردىڭ ەنۋىنە اشىق ەكەندىگى ايتىلدى. ال قۇرىلىمنىڭ تۇپكى ماقساتى 2015 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ بولىپ تابىلادى.
بەك قۇرۋ جولىنداعى جۇمىستار جوسپارى بيىل تولىعىمەن ىسكە استى. كۇنتىزبەلىك جوسپارعا سايكەس, بيىل ونىڭ 25 قۇجاتىنا, سونىڭ ىشىندە 8 حالىقارالىق كەلىسىمگە جانە 17 باسقا قۇجاتتارعا قول قويۋ بەلگىلەنگەن. سونىڭ 6-ىن قازاقستان, 6-ىن بەلارۋس جانە 5-ءىن رەسەي جاعى ازىرلەدى. بۇلار بەك-ءتىڭ كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق ارقاۋىنىڭ نەگىزىن قالاعان قۇجاتتار بولدى.
دۇيسەنبى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ سونىڭ سوڭعى ۇشەۋىنە قول قويدى. ولار كەدەن ءترانزيتى ارقىلى تاسىمالداناتىن تاۋارلارعا كەدەن سالىعىن تولەۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى ءجونىندەگى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما, زاڭسىز جولمەن تابىلعان تابىستى زاڭداستىرۋ جانە قولما-قول اقشانىڭ اينالىسى ارقىلى بولاتىن لاڭكەستىكتى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-ارەكەت تۋرالى كەلىسىم, سونىمەن قاتار, كۇن ءتارتىبىنىڭ كەيبىر تارماقتارى جونىندەگى شەشىم بولاتىن. سوڭعىسىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ القا توراعاسىن تاعايىنداۋ جانە ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ مىندەتتەرىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرى ەنگىزىلدى. سونداي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ سانى تۋرالى ماسەلە قارالدى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى عانا قاتىسقان شاعىن قۇرامداعى دا, كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى دا وتىرىستارى جابىق ەسىك جاعدايىندا ءوتىپ, ءباسپاسوز وكىلدەرى ەنگىزىلمەدى. تەك قابىلدانعان شەشىمدەر تۋرالى د.مەدۆەدەۆتىڭ قىسقا حابارلامالارى عانا بەرىلىپ تۇردى. سونىڭ ىشىندە ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا تورالقاسىنىڭ توراعاسى بولىپ ۆيكتور حريستەنكونىڭ تاعايىندالعانىن جاريالادى. ال قازاقستان جاعىنان تورالقا مۇشەسى بولىپ دانيال احمەتوۆ تاعايىندالعانى بەلگىلى بولدى. ءسويتىپ, جاڭا جىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن ءوزارا ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋ ماقساتىن كوزدەگەن تاعى ءبىر ۇلتۇستىلىك ورگان جۇمىسىن باستايتىن بولدى.
بەك جۇمىس ىستەۋىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى – تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ, ادام رەسۋرستارى مەن قارجى كاپيتالىنىڭ قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اۋماعى شەڭبەرىندە ەشقانداي كەدەرگىسىز, ەركىن اينالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. سونىڭ ىشىندە كەدەن تاريفتەرىن بىرىزدەندىرۋ, تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر بويىنشا كەلىسىم جاساۋ, ت.ب. ىقپال ەتۋ تاسىلدەرى بار.
ءسويتىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ينتەگراتسيا تۋرالى يدەياسى ساتىلاپ تەرەڭدەپ كەلەدى. ول اۋەلى 2001 جىلى قۇرىلعان ەۋرازەق تۇرىندە كورىنىس بەردى. بۇل قۇرىلىم تمد اۋماعىنداعى ەڭ ۇزدىك ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم ەكەندىگىن دالەلدەدى. 2010 جىلى ونىڭ شەڭبەرىندە كەدەن وداعى قۇرىلدى. ونىڭ قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەنىن بىلەمىز. ەندى, 2012 جىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ءوز جۇمىسىن باستايتىن بولادى.
بىرلەسكەن قۇجاتتارعا قول قويىلعاننان كەيىن مەملەكەت باسشىلارى ءوز جۇمىستارىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا جالعاستىردى. كرەملدىڭ «كوگىلدىر» زالىندا وتكىزىلگەن بۇل وتىرىسقا ەۋرازەق-تىڭ باسقا مۇشەلەرى – قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ جانە تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون دا كەلدى. سونداي-اق, بايقاۋشى مارتەبەسىنە يە ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان دا قاتىستى. ولاردان باسقا ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى تايىر مانسۇروۆ بولدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن تمد شەڭبەرىندە ەڭ ءتيىمدى جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتقان بۇل ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم 2000 جىلعى قازان ايىندا استانادا قول قويىلعان مەملەكەتارالىق قۇجاتتىڭ نەگىزىندە جۇمىسىن باستاعان ەدى. ونىڭ قاراپايىم ادامداردى ءال-اۋقات جاعىنان قولداۋعا ارنالعان ون قادام اتتى باستاماسى كەزىندە جاقسى اسەر قالدىرعان. قازىر ونىڭ قۇرامىنا قازاقستان مەن رەسەيدەن باسقا بەلارۋس, قىرعىزستان, تاجىكستان ەنەدى. وزبەكستان 2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ ەۋرازەق ورگاندارىنا قاتىسۋىن توقتاتتى. ال ارمەنيا (2003 جىلدان), مولدوۆا (2002 جىلدان) جانە ۋكراينا (2002 جىلدان) بايقاۋشى بولىپ تابىلادى.
2009 جىلدىڭ 19-20 جەلتوقسانىندا الماتىدا ەۋرازەق-قا مۇشە جانە بايقاۋشى رەتىندە قاتىساتىن مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى بولىپ, ونىڭ بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى اراسىندا 2010-2011 جىلدارى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدىڭ ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلگەن ەدى. ونىڭ شەڭبەرىندە 20 مەملەكەتتەر ارالىق قۇجاتتار دايىنداۋعا كەلىسىلگەن. سونىڭ ءبارى ورىندالىپ, ەندى 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان اتالعان قۇرىلىم ءوز جۇمىسىن باستايتىنىن جوعارىدا ايتتىق. سونداي-اق ەۋرازەق شەڭبەرىندە ءۇش مەملەكەت اراسىندا كەدەن وداعى دا قۇرىلىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جاتىر. مىنە, سوندىقتان دا ەۋرازەق-تى ينتەگراتسيالىق ناقتى قۇرىلىمدارعا باستايتىن ارالىق ۇيىم دەپ اتاۋعا بولادى.
دۇيسەنبىدەگى كەزدەسۋدە ەۋرازەق-تىڭ مينسك قالاسىندا 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ىسكە كىرىسەتىن جاڭا ورگانى – ەۋرازەق سوتى تۋرالى شەشىمگە دە قول قويىلدى جانە سۋديالار كانديداتۋرالارى بەكىتىلدى. جالپى, ۇزىن سانى 17 وسىنداي قۇجاتقا قول قويىلدى.
ەۋرازەق ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەزدەسۋدىڭ شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىستارى دا جابىق ەسىك جاعدايىندا وتكىزىلدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن يممۋنيتەتتەرى تۋرالى 2001 جىلدىڭ 31 مامىرىندا قابىلدانعان كونۆەنتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا قول قويىلدى.
وتىرىستار اياقتالعان سوڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى وتكىزىلدى. ول كەلىسسوزدەردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى تۇسىنىستىك جاعدايىندا وتكەنىن ايتا كەلىپ, ءتىپتى ونىڭ تاريحي ءسات ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. كەزدەسۋ بارىسىندا بارلىعى 17 قۇجاتقا قول قويىلدى, دەدى ول. ينتەگراتسيالىق جاڭا قۇرىلىم بىزدەردىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ورتاق رىنوكتارىن ۇلكەيتە وتىرىپ, وسى باعىتتاعى ۇدەرىستەردىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولادى. بۇل ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ مۇددەمىزگە ساي كەلەدى. ال ول جاڭا جۇمىس ورىندارى, كاپيتال مەن ەڭبەك رەسۋرسى, تاۋار مەن قىزمەتتىڭ اينالىس اۋماعىن ۇلكەيتىپ, ەكونوميكانىڭ جاندانۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. بۇل, سايىپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا تۋرالى ايتقاندا, رەسەي پرەزيدەنتى ونىڭ قۇرامىنا بىلىكتى ادامدار ەنگەنىن جەتكىزدى. ول ءسوزىن اياقتاعاندا وعان بىرنەشە سۇراق قويىلدى. سونىڭ ىشىندە ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ كەسىرىنەن كورشىلەرىمىزدىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءبىزدىڭ دامۋ مۇمكىنشىلىگىمىزدى شەكتەمەي مە دەگەن دە سۇراق بولدى. وعان دميتري اناتولەۆيچ بارلىق ينتەگراتسيانىڭ وزىندىك كەلەڭسىزدىكتەرى بولاتىنىن, بىراق ورتاق جەتىستىكتىڭ ودان دا كوپ بولاتىنىن ايتتى. ونى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن كورۋگە بولادى, دەدى ول.
ال بۇل ۋاقىتتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزىپ, ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ المازبەك اتامباەۆتى قىرعىزستان پرەزيدەنتى قىزمەتىنە سايلانۋىمەن جانە لاۋازىمىنا كىرىسۋىمەن قۇتتىقتادى. ەلباسى قازاقستان قىرعىزستاننىڭ وركەندەگەن جانە ەكونوميكاسى كۇشتى بولۋىنا مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
المازبەك اتامباەۆ قىرعىزستان ىقپالداستىق ۇدەرىستەردى جان-جاقتى دامىتۋعا ۇمتىلاتىنىن جانە قازاقستانمەن ەكىجاقتى قاتىناستارىن ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
سودان كەيىن ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستاندىق جۋرناليستەرمەن بريفينگ وتكىزدى. بۇگىنگى قارالعان نەگىزگى ماسەلە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋعا ارنالدى, دەدى ەلباسىمىز. بۇگىن وتە اۋىر كۇن بولدى, 18 قاراشادا ماقۇلدانعان بارلىق قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ولاردى تالقىلاۋ بارىسىندا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. بىراق ءبارىبىر ورتاق شەشىمگە قول جەتكىزىپ, 1 قاڭتاردان باستاپ بەك-ءتىڭ قۇرىلاتىنىن بەكىتتىك, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. ءبىز ەكى جىل بويى كەدەن وداعى قۇرىلىمىندا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ونىڭ وتە ءتيىمدى ەكەنىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. رەسەي فەدەراتسياسىمەن اراداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 20 ملرد. دوللارعا جاقىنداپ قالدى. بۇل – 40 پايىزدىق ءوسىم دەگەن ءسوز. بەلورۋسسيامەن ەكى اراداعى تاۋار اينالىمى دا ەسەلەپ ءوستى. وسىنىڭ ءبارى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بيىل 7 پايىزعا دەيىن ءوسۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ ءتيىمدى ەكەنىنە ءىس جۇزىندە كوزىمىز جەتىپ وتىر. بەك تە سونداي بولارىنا سەنىمدىمىز. ول قازاقستانعا جاڭا ينۆەستورلاردىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ورتاق رىنوگىمىز 170 ملن. ادامعا دەيىن ارتاتىن بولادى.
كەلەسى اڭگىمە ەۋرازەق-تىڭ بولاشاعى تۋرالى بولدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرىلعان سوڭ ول ارتىق قۇرىلىم بولعالى تۇر. سوندىقتان مەن ەكى اپپاراتتى ۇستاۋدىڭ ارتىق ەكەندىگىن ايتىپ, سوڭعىنى عانا قالدىرۋدى ۇسىندىم. ول ءۇشىن, ارينە, ەۋرازەق-تىڭ قىرعىزستان, تاجىكستان سياقتى مۇشەلەرى جانە ارمەنيا سياقتى بايقاۋشىلارى دا كەدەن وداعىنا ەنۋلەرى كەرەك. بۇگىنگى كۇنى قىرعىزستان بۇل قادامعا دايىن ەكەنىن ايتتى. باسقالار دا قارسى ەمەس, ءبىز ولاردىڭ ويلانۋىنا ۋاقىت بەردىك. سونىمەن بىرگە, ەۋرازەق بۇۇ-نىڭ بايقاۋشىسى رەتىندە تىركەلگەن, وتە ماڭىزدى قۇرىلىم. ونى جابۋ وڭاي بولمايدى, بىراق ءبىز دۇرىس شەشىم قابىلدادىق قوي دەپ ويلايمىن, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
وسى كۇننىڭ كەشىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆتىڭ اتىنان تمد-نىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى مارتەبەلى قوناقتارعا ارنالعان قابىلداۋ بولدى. ال ونىڭ سوڭىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆپەن ايماقتىق جانە ءوزارا ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاعان ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ دميتري مەدۆەدەۆتى رەسەيدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى تۋرالى كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى اياقتالۋىمەن جانە مەملەكەتتىك دۋما دەپۋتاتتارى سايلاۋىنىڭ وتۋىمەن قۇتتىقتادى.
– قۇرمەتتى دميتري اناتولەۆيچ, جوعارى دەڭگەيدەگى ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىز وتە تابىستى وتۋدە. رەسەي مەن قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ىقپالداستىقتى بىرىكتىرۋدىڭ لوكوموتيۆى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە ءبىز العاش رەت ءوزارا ءتيىمدى تاۋار اينالىمىن 20 ميلليارد دوللارعا جاقىنداتتىق. سونىمەن قاتار, وحوت تەڭىزىندە ادامداردىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى كوڭىل ايتقىم كەلەدى. مەن سىزگە جانە رەسەيگە اماندىق, تىنىشتىق, وسىنداي كۇردەلى ۋاقىتتا بەيبىتشىلىك تىلەيمىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
– قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىز سىزبەن بىرگە بۇگىن ءبىزدىڭ جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ «ۇشتىگى» پىشىنىندە جانە ەۋرازەق پىشىنىندە بىرقاتار ماڭىزدى مەملەكەتارالىق شارالار وتكىزدىك. ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىمىز وتە جاقسى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى, – دەدى دميتري مەدۆەدەۆ.
كەشە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماسكەۋگە ساپارى ودان ءارى جالعاستى. الدىمەن ەلباسى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىندە ءبىر توپ رەسەيلىك كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرىنە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي مەملەكەتتىك ناگرادالار تاپسىردى.
ماراپاتتالعاندار اراسىندا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ, مادەني-گۋمانيتارلىق ارىپتەستىكتىڭ كوپتەگەن قىرلارى بويىنشا ايرىقشا بەلسەندىلىك كورسەتىپ ءجۇرگەن ءبىر توپ رەسەيلىك ازاماتتار بولدى. سونىڭ ىشىندە م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ رەكتورى ۆ.سادوۆنيچي ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن, ءىV جانە V شاقىرىلىمداعى رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدىق جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى ب.گرىزلوۆ ءى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن, ينتەرناتسيوناليست-جاۋىنگەرلەر ءىسى جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى ر.اۋشەۆ, حالىقارالىق جانە رەسەيلىك ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى ب.گۋسەۆ, رەسەي فەدەراتسياسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ۆ.لەبەدەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ حالىق ءارتىسى ل.لەششەنكو, «گازپروم-مەديا-حولدينگ» ااق باس ديرەكتورى ن.سەنكەۆيچ, ەۋرازيا دامۋ بانكى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ي.فينوگەنوۆ, «رەسەي تەمىر جولدارى» ااق پرەزيدەنتى ۆ.ياكۋنين ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ماراپاتتالعان ازاماتتارى قازاقستان-رەسەي دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى. وتكەن جيىرما جىل ىشىندە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ستراتەگيالىق ءوزارا ءىس-قيمىلى ەداۋىر نىعايدى. ىنتىماقتاستىقتىڭ 20 جىلى ىشىندە دايەكتى جانە ۇدەمەلى شەشىمدەر مەن ارەكەتتەر الما-كەزەك كورىنىس تاپتى. كەدەن وداعى قۇرىلدى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاسۋدا. وسى كۇندەرى ەۋرازەق پەن ۇقشۇ-نى دامىتۋ تۋرالى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى, دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى ماراپاتتالعاندارعا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاتۋ كورشىلەستىك جانە وداقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋ جولىنداعى ۇدايى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرسە, رەسەيلىك ماراپاتتالعان ازاماتتار قازاقستان پرەزيدەنتىنە كورسەتكەن جوعارى قۇرمەتى ءۇشىن العىستارىن ايتىپ, وزدەرىنىڭ قازاقستان-رەسەي دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتۋعا اتسالىسا بەرەتىندىكتەرىنە سەندىردى.
ماراپاتتاۋ اياقتالعان سوڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن كرەملگە كەلدى. وسىنداعى اۋليە ەكاتەرينا زالىندا ۇقشۇ ءسامميتى باستالدى.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى – ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا ۇجىمدىق اتسالىسۋدى كوزدەيتىن ايرىقشا ءاسكەري ۇيىم. قازىر ونىڭ قۇرامىندا ارمەنيا, بەلورۋسسيا, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان جانە وزبەكستان بار. كەشەگى سامميتكە اتالعان مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى نيكولاي بورديۋجا قاتىستى. ونىڭ كۇن تارتىبىنە 30-دان استام ماسەلە ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ ءبارى دە ۇيىم جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, ونى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى مىقتى قۇرىلىمعا اينالدىرۋدى كوزدەيدى.
سونىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىلارى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ (ۇقك) 2010 جىلعى جەلتوقساندا قابىلدانعان شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋ قورىتىندىلارىن قاراستىردى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنتتەرگە قورعانىس مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بايانداپ بەردى. ۇيىمنىڭ الەۋەتى مەن ودان ءارى ۇجىمداسۋىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە بولعان ەدى. وسى ماسەلەلەر بويىنشا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى تامىز ايىندا استانا مەن بۋرابايدا بولعان بەيرەسمي كەزدەسۋىندە ءبىرتالاي ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلگەن. وتىرىستا سول ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋ بارىسى قارالىپ, تالقىلاندى. سونداي-اق, كەزدەسۋ بارىسىندا اسكەري جانە اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى جەتىلدىرىپ, توتەنشە جاعدايلارعا قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ەسىرتكى ترافيگى مەن لاڭكەستىككە قارسى كۇرەستەردى ۇشتاي ءتۇسۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
كەلەر جىلدىڭ مامىر ايىندا ۇقشۇ-نىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولادى. ول تمد-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 2002 جىلعى كيشينەۆتەگى كەزدەسۋىندە 1992 جىلعى 15 مامىرداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارتتىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان ەدى. قازىر ۇقشۇ اسكەري قاۋىپتەن باسقا دا قاۋىپسىزدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتيىمدى ۇيىم بولىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە زاڭسىز ميگراتسيا, اقپاراتتىق سالاداعى قاۋىپتەر مەن كيبەرقىلمىستارعا قارسى كۇرەس, گۋمانيتارلىق اپاتتارعا تويتارىس بەرۋ سياقتى قاۋىپسىزدىكتىڭ وسى زامانعى كوكەيكەستى پروبلەمالارى دا بار. ۇيىم قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتىق-ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن سىرتتان كەلەتىن اسكەري-ساياسي اگرەسسيا مەن حالىقارالىق تەرروريزمنەن قورعاۋ مىندەتىن دە اتقارادى. ونىڭ قۇرىلىمىندا جوعارىدا اتالعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن قورعانىس مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىنەن باسقا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىنىڭ كەڭەسى بار. ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى حاتشىلىقتىڭ جۇمىسىن باسقاراتىن اكىمگەر لاۋازىمدى تۇلعا. ال حاتشىلىق – تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ورگان. ۇقشۇ-نىڭ اسكەري ماسەلەلەرى نەگىزىنەن ۇيىمنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن بىرلەسكەن شتابىندا شەشىلەدى.
ۇقشۇ-نىڭ ماسكەۋدە بولعان سامميتىندە ۇيىمنىڭ الداعى جىلعى بيۋدجەتى, ۇقك كەلەسى سەسسياسىنىڭ قايدا جانە قاشان بولاتىندىعى انىقتالدى. سونداي-اق وسى سامميتتە ۇقشۇ-نىڭ بارلىق جارعىلىق ورگاندارىنداعى توراعالىق بەلورۋسسيادان قازاقستانعا ءوتتى.
شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ, كەڭەيتىلگەن وتىرىستى اشاردا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆ قىسقاشا ءسوز سويلەپ, وتىرىس قورىتىندىسىنان حاباردار ەتتى. ءبىز كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسىمگە كەلدىك, بىراق كەلىسە الماعان دۇنيەلەرىمىز دە جوق ەمەس. ولاردىڭ بولۋى زاڭدى, دەي كەلىپ, ول توراعالىق مىندەتتى موينىنا العان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءسوز بەردى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەزدەسۋدە قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باسىمدىقتارى تانىستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ول سامميتتە قول جەتكىزىلگەن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنى جاريا ەتتى. ول الداعى ۋاقىتتا ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنا ۇيىمعا مۇشە ەمەس ءۇشىنشى جاقتىڭ تەك بارلىق مۇشەلەردىڭ كەلىسىمىمەن عانا ەنگىزىلەتىندىگى تۋرالى ەدى. مۇنىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن ءسوز كەزەگى كەلگەندە د.مەدۆەدەۆ تە اتاپ كورسەتتى. وسىدان كەيىن ەشقانداي تالقىلاۋ بولماي, شاعىن قۇرامدا كەلىسىلگەن قۇجاتتارعا قول قويۋ ءراسىمى ءوتتى.
قول قويۋ ءراسىمى اياقتالعان سوڭ جاڭا توراعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋرناليستەرگە ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مالىمدەمە جاسادى. وندا ۇيىمنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ونىڭ اسكەري قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرە بەرۋ تۋرالى كەلىسىم بولعانىن اتاپ ءوتتى. ودان ءارى جوعارىدا اتالعان ماڭىزدى كەلىسىم تۋرالى ايتتى. باسقا دا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلگەنىن اتادى. ال كەلەسى ءسامميتتى 2012 جىلى ماسكەۋدە وتكىزۋ كەلىسىلدى, دەدى قازاقستان باسشىسى.
وسىدان كەيىن بۇرىننان جينالعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتارىنا ازەربايجان, مولدوۆا جانە ۋكراينا پرەزيدەنتتەرى قوسىلىپ, تمد مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي وتىرىسى وتكىزىلدى.
2011 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە دۋشانبەدە بولعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسىندە كەلەسى بەيرەسمي ءسامميتتى وسىندا وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىم بولعان ەدى. بيىل ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولىپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە تمد ءاربىر مۇشەسىنىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىن ءوزارا ءتيىمدى ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ باستاۋى بولىپ كەلدى. ونىڭ بارلىق جارعىلىق ورگاندارى تابىستى جۇمىس ىستەپ, قۇقىقتىق-كەلىسىمدىك ارقاۋى جىلدان جىلعا نىعايا تۇسۋدە. وسى كۇنى ۇيىمنىڭ 39 سالالىق, مەملەكەتارالىق ورگاندارى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ اياسىندا ەۋرازەق, ۇقشۇ, كەدەن وداعى سياقتى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ ەڭ سوڭعىسى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جاڭا جىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ ءوز جۇمىسىن باستايدى.
ءسامميتتى اشقان د.مەدۆەدەۆ اعىمداعى وتىرىستىڭ توراعاسى رەتىندە العاشقى ءسوزدى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونعا بەردى. ايتا كەتەتىن ءجايت, وتىرىس بەيرەسمي سيپاتتا بولعاندىقتان, ول باق ارقىلى جاريا تۇردە ءوتتى. ە.راحمون تمد-نىڭ وتكەن مەرزىمدەگى جۇمىستارىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ, ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن ارىپتەستەرىنە العىسىن ايتىپ, كەلەسى توراعا – تۇركىمەنستان تارابىنا ءتيىمدى قىزمەت تىلەپ, ءسوزىن اياقتادى.
ءسوز كەزەگىن العان ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ تمد تۋرالى جاقسى پىكىرلەر ايتا كەلىپ, ونىڭ جارقىن بولاشاعى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەكونوميكالىق كەلىسسوزدەردەگى ىمىراعا كەلۋ قۇلشىنىسىنا بايلانىستى, ويتكەنى, قالاي دەسەك تە, رەسەي ءبىزدىڭ نەگىزگى تىرەگىمىز, دەدى. وسى ءسوزدى ءىلىپ اكەتكەن وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ وتىرىس تمد-نىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سامميت ەكەنىن پايدالانا وتىرىپ, ونىڭ تاريحىنا ليريكالىق شەگىنىسپەن شولۋ جاسادى. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ول تمد-نىڭ كسرو-نىڭ بەيبىت جولمەن تاراۋداعى ماڭىزى اسا زور بولعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ يكەمدى ساياساتى ونىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەرىن ايتتى.
وسىدان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سويلەپ, تمد-نىڭ كسرو-نى بەيبىت جولمەن تاراتۋداعى ماڭىزىنا ناقتى مىسالدارمەن توقتالىپ ءوتتى. مەنىڭشە, تمد بىزگە ءالى دە كەرەك, ونى قولداپ, جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت. بۇگىنگى كۇنى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇرعان بارلىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار تمد-نىڭ اۋقىمىنان شىقتى, دەدى قازاقستان باسشىسى. سونىمەن بىرگە, ول دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردە دە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا بولاتىن سايلاۋلارعا بايقاۋشىلار رەتىندە قاتىسۋدى ءتيىمدى ۇدەرىسكە اينالدىرۋ قاجەتتىگىن اتاي كەلىپ, ەقىۇ شەڭبەرىندەگى بايقاۋشىلار ميسسياسىنا دا بەلسەنە قاتىسىپ, 10 پايىزدىق ۇلەسكە قول جەتكىزىپ, ولاردىڭ سانىن قىرىق ادامعا جەتكىزۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دا جانداندىرا ءتۇسۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى. وسىدان كەيىن باسقالار دا سويلەدى.
سامميتتە ۇيىمنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان مالىمدەمە جاسالىپ, 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. سونىمەن بىرگە, تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ مالىمدەمەسى, 2012 جىلعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ماسەلەسى – بايلانىس پەن اقپاراتتاندىرۋ سالاسى ەكەنى, تمد بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ سايلاۋلارداعى ءرولىن ارتتىرۋ جانە 2012 جىلعى «دوستاستىقتىڭ مادەني استانالارى» مەملەكەتارالىق باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ قازاقستان مەن تۇركىمەنستاندا بولاتىندىعى تۋرالى شەشىمدەرگە قول قويىلدى. وسىلاردىڭ ىشىندەگى 2-ءشى جانە 3-ءشى شەشىمدەر قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قابىلداندى.
جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
