01 تامىز، 2018

ۇلت تاعىلىمى

1036 رەت كورسەتىلدى

ۇلتتى وسىرەتىن، ۇلى ەتەتىن اقاۋسىز ءمولدىر باعىت بار، ول – ۇلت تاعىلىمى. ۇلتتىق تاعىلىمى مىقتى مەملەكەتتەر قانشا جەردەن تىعىرىققا تىرەلسە دە، بەرەكە-بىرلىكتىڭ، اقىل-ويدىڭ، الىپ جەتەكشىلەردىڭ باستاۋىمەن قيىندىق اتاۋلىنى جەڭىپ، شوڭگەدەي جابىسقان پالەنىڭ ءبارىن جولدا قالدىرادى.

ونى ء«تۇن ۇيىقتامادىم، كۇندىز وتىرمادىم»، «دارداي بولىپ كەلگەنمەن، بورداي بولىپ ۇگىلگەن، باسى بارلار ءيىلىپ، تىزەسى بارلار بۇگىلگەن»، دەپ كەلەتىن «كۇلتەگىن» تاسىنداعى رۋحتى سوزدەر ەل مەن جەردىڭ يەسى اتقارار جۇمىستى العا تارتىپ، ول ورىندالسا، وكتەمدىكتىڭ ءورىسى تارىلاتىنىن كورسەتىپ وتىر ەمەس پە؟ «اتا جۇرتى بۇقارا، ءوز قولىندا بولماسا، قانشا جاقسى بولسا دا، قايراتتى تۋعان ەر عارىپ» دەپ حV عاسىردا اسان قايعى جار سالىپ، عارىپتىكتەن قۇتىلۋ اتا جۇرتتى ساقتاۋ ەكەنىن جەتكىزەدى. بوستاندىققا قول جەتپەي، بوداندىقتا قالۋدىڭ سور ەكەنىن «قول-اياعىم بۇعاۋدا، تارىلدى بايتاق كەڭ جەرىم»، دەپ ونى ىستەپ وتىرعان «قايىرىمسىز بولعان حاندارعا، تيەر مەكەن ءبىر كۇنى، جولبارىستاي شەڭگەلىم»، دەپ قاتۋلانعان جيەمبەت جىراۋ اڭسارى اقتالىپ، ەلدىگىمىزدى الدىق.

«ۋا، كوسىلە شابار جەرىم بار، تۋ كوتەرگەن ەرىڭ بار. قول بولارلىق ەلىڭ بار، اتادان قالعان سارا جولىڭ بار. قۇلدىق ۇرساڭ دۇشپانعا، ارىلمايتىن سورىڭ بار... قۇلدىق ۇرساڭ دۇشپانعا، ەركەك بولىپ تۋدى دەپ، مىنا سەنى كىم ايتار»، دەپ تولە بي ەرىنە سەنىم ارتسا، قازىبەك بي ءوزىنىڭ «جەتى جارعىسىندا» ۇرلىق پەن قورلىققا قارسى شىعىپ، ادال ەڭبەكپەن كۇن كورۋگە شاقىرىپ، «ارام جەمەيىك، ادال ولەيىك» دەپتى. جىگىتتىڭ جاقسىسى «دۇرىس سوزگە توقتاي بىلگەن، باسقانى سوزىنە توقتاتا بىلگەن»، دەپ «ەكى ادام كەرىسسە، ونىڭ ارتى قىزىل شوق. ءبىز ءۇش ءجۇز كەرىسپەي، كەلىسەيىك، ال كەرىسە قويساق، ۇشەۋىمىزگە دە بىردەي، حاندىق تۇگىل، وندىق تا جوق»، دەپ تۇيعىنداي ءتىلىپ تۇسەتىن ايتەكە بي تاعىلىمى تاڭدايىمىزعا بالداي جۇعىپ، سانامىزعا ۇلت ۇيىتقىسى – ءۇش ءبيدىڭ ۇلگىسى دارىسا، قانە! ءسوز بەن ويدىڭ كەمەلى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ء«ۇش سالا – ءبىر ارنا. قاي ىستە دە، قاي تۇستا دا وسىنى ۇمىتپاساق، تالاي كەمىسىمىز تۇزەلىپ، تالاي ورتامىز تولار ەدى-اۋ...» دەگەن تۇجىرىمىنا دا دەن قويۋ ءبىر عانيبەت سەكىلدى.

وسىنداي تاعىلىمدى اق قاعاز، قارا سياسىز-اق ۇرپاقتان-ۇرپاققا وسيەت ەتىپ جەتكىزىپ، وتىرعان دانالارىمىز بەن دارالارىمىز ەدى. ول ەستەن شىقسا، ءوزىم بىلەمدىككە، سالعىرتتىققا سالىنساق نە جاقسىنى باعالاي الماي، جەتەسىزدىكتى جەلكەگە شىعارساق  – ۇلتتىق تانىم وشەدى. ۇلتتىق تانىمنىڭ ءوشۋى – ۇلتقا قاتەر. قازاقتى قازاق ەتىپ كەلە جاتقان قاي زاماندا دا ۇلتتىق تانىم. قىزىل يمپەريا قىسىپ تۇرعاندا دا ەلى مەن جەرىن، حالقىن كوككە كوتەرگەن ازۋلىلار از بولماعان. «مەن قازاقتىڭ بالاسى» دەمەيتىن بە ەدى قاسىم امانجولوۆ.

بىزگە قازىر نە جەتپەيدى؟ رۋحتىڭ مىقتى­لىعى، جان مەن ءتان تازالىعى. ۇلتتىق تانىمدى كوبىمىز كۇنكورىستىڭ شەڭبەرىمەن شەكتەپ قويدىق. ءوزىمىزدى قويىپ، بەسىكتەن بەلى ەندى شىققان ۇرپاعىمىزدى ۇلتتىڭ «ق ۇلى» بول  دەمەي، ۋاقىتتىڭ ق ۇلىنا اينال­دىرىپ، ءبارىن اقشا شەشەدى دەگەنگە سەندىرىپ بارا جاتقاندايمىز. جابايى كاپيتاليزمنىڭ جەكسۇرىن «جەتىستىكتەرىن»،  نارىقتىڭ  كەيدە حالىققا ەمەس، كەيبىر ادامدارعا قىزمەت ەتەتىن تۇستارىن جەلدەي كەرنەتىپ، اردى ەمەس، اقشانى العا شىعارىپ جىبەردىك. ءسويتىپ قازاقتىڭ تانىمىنا كەل­مەيتىن كەلەڭسىزدىكتەرگە جول اشىپ الدىق. ماق­تاۋ مەن ماقتانۋدا دا قازاقى تانىم جاسان­دىلىققا ۇرىنۋ ۇستىندە. قازاق وسىنداي بولۋ كەرەك، ول اردىڭ يەسى، مەملەكەت تىرەگى، وبال مەن ساۋاپتى بىلەدى دەي قويماي­تىن بولدىق.

ءبىز الدا ايتقان، جاقسىلىق جولعا سالعان بابالار سوزىنەن كوز جازىپ قالعاندايمىز. ءوزىم ولمەيىن، وزگە نە بولسا ول بولسىن، كەيىنگىنى كورە جاتارمىز دەگەن سويقان وي دا ۇلت تانىمىنا جات. ونىڭ جەتەگىندە كەتۋ ۇرپاقتى جەتەسىزدىككە يتەرمەلەۋ بولماق. ءتىپتى قازىردىڭ وزىندە مۇنداي كەسىرلى ىستەر ءار تۇستان بايقالادى. كەتىگى تولمايتىن، تويمايتىن جەمقورلىق، قاتىگەزدىكپەن جاسالعان قىلمىستار سول نەمقۇرايدىلىقتىڭ، جاقسىعا قۋانىپ «وي بارەكەلدى» دەمەۋدە، اتتەگەن-ايعا «بۇل قالاي، ۇلت تاعىلىمىنا جات قوي. وسكىن ۇرپاق مۇنداي ورەسىزدىگىمىزدەن قانداي تاعىلىم الادى دەمەي، ە» دەپ يەك كوتەرە سالۋدان بولىپ جاتقان جاي ەمەس پە ەكەن؟ سوندىقتان ۇلتتىق تانىم تاعىلىمىن ءار قازاق، سول قازاقتان تاراعان ۇرپاق تەكتىلىكپەن جۇرەگىنە ۇيالاتسا، حالىقتىڭ بەتىنە شىركەۋ بولىپ قونار ارسىزدىق تىيىلار ەدى. بۇل جولدا، ياعني ۇلت ىسىنە ەش سىلتاۋ جۇرمەيدى. وعان الەم تاريحىنا ۇڭىلسەڭ،  بۇگىنگى رۋحتى جۇرتتاردىڭ تىرلىگىنە وي جىبەرسەڭ كوز جەتكىزەسىڭ. ءتىپتى ولار ۇستەم كۇشتەر لاپ ەتكىزىپ قويعان «توزاق وتىنا» دا جان بەرمەي كەلەدى.

ال ءبىز ازات ەلمىز. بۇل ازاتتىق – ۇلتتىق تانىم جەتكىزگەن جەڭىس. وسى مۇددە بىرلىگىندەگى  ۇلى جەڭىس قازاق وركەنيەتىن ايقىنداپ، ماڭگىلىككە اپارادى. بۇل باعداردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «...ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا جات كەلەڭسىزدىكتەردەن بو­يى­مىزدى اۋلاق سالۋىمىز كەرەك»، دەگەن سوزىنە ارقايسىسىمىز دەن قويساق، اقيقاتتان اتتاماس ەدىك. قيعاش باسپاس ەدىك. «ادام نان جەۋ ءۇشىن ءومىر سۇرمەيدى، ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن نان جەيدى» دەسە سەنەكا، الاش ارىسى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ۇلتتىڭ كەلەشەگى كەمەل بولۋى ءۇشىن «كەمشىلىكتى ايتۋ – ۇيات ەمەس، بار كەمشىلىكتى جوق دەپ، ودان قۇتىلۋعا تىرىس­پاۋ ۇيات» دەيدى. بۇل سوزدەردىڭ ارعى جاعىندا دا ۇلتتىق تانىم جاتقانى انىق. ەندەشە ۇلتتىق تانىمعا زەيىن قويساق، زەردەلى ۇرپاق قالىپتاسار ەدى.

سۇلەيمەن مامەت،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

«كانەلو» قارسىلاس تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:00

ق ۇلىباەۆ قىزمەتىنەن كەتتى

قوعام • بۇگىن، 09:20

قىرعىزعا قارسى شىعادى

بوكس • بۇگىن، 09:00

فاتيما حانىمنىڭ كويلەگى

تاريح • بۇگىن، 08:59

ۆاگنەر لاۆ دانيادا وينايدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:57

مىقتىلار مەلبۋرندە باس قوستى

تەننيس • بۇگىن، 08:51

كوكتالعا كوپىر سىيلاعان

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

كاسىپ مەڭگەرگەن قاتاردان قالمايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:40

دونور بولۋ – ءومىر سىيلاۋ

مەديتسينا • بۇگىن، 08:35

الماتىعا 10 رەانيموبيل سىيلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:31

«وميكرون» جەدەل تارالۋدا

الەم • بۇگىن، 08:23

ۇقساس جاڭالىقتار