دەرەك بويىنشا, اياگوزدىڭ بوزاي, كوممۋنار اۋىلدارىنان الپىستاي ازامات مايدانعا اتتانىپتى. مەن سوعىس جىلدارىنىڭ سوڭىندا 8 جاسار بالا ەدىم. اۋىرتپالىقتىڭ كوبى كوز الدىمدا. اسىرەسە بەس بالاسىنان بىردەي ايىرىلعان ءباتيمان انانىڭ زار-مۇڭى ءالى كۇنگە قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە. ەڭ بولماسا ءبىرى كەلىپ قالار دەپ, جولعا قارايلاپ جوتا باسىنان قايتپاي ءجۇرىپ الاتىن. داستارقان باسىندا كوز جاسى الدىنداعى تاماعىنا تامىپ وتىراتىن. قايران انا زاپىرانعا تولى جۇرەگى زارىعىپ ومىردەن ءوتتى...
جاس بولعاندىقتان ءبىرىن تۇسىنسەك, ءبىرىن ۇعا قويمادىق. مەكتەپ بىتىردىك, وقۋعا تۇستىك, ماماندىققا بايلانىستى جولدامامەن جىبەرگەن جاققا كەتتىك. ءومىردىڭ اعىمىنا قاراي زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن اۋىلمەن سىرتتاي عانا بايلانىسىپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. كەيىن زەينەتكەرلىككە شىقتىق. بۇل ۋاقىت وتانىمىز ەگەمەندىك الىپ, ەل-جۇرتىمىز قايتا تۇلەپ, بارىمىزدى تۇگەندەپ, جوعىمىزدى ىزدەي باستاعان كەزگە ءدوپ كەلدى. زەينەتتە جۇرسەك تە كوپشىلىكتىڭ كادەسىنە كەرەك-اۋ دەگەن شارۋالاردان سىرت قالماۋعا تىرىسىپ ءجۇردىم. بەرتىندە تۋعان جەرىم بوزاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, سوعىس ارداگەرى جۇماعالي ورازبەكوۆ اعامەن كەزدەسىپ قالدىم. ارامىزداعى اڭگىمە كوڭىلىمنىڭ استان-كەستەڭىن شىعاردى. بالا كەزدە كورگەن سوعىستىڭ سۇرقاي كورىنىستەرى, «قارا قاعاز» الىپ قايعى جۇتقان اۋىلداستارىم, بوزايلىقتاردىڭ الدىندا بوزداپ وتكەن سول باياعى ءباتيمان اپا, ءبارى-ءبارى سانامدا سايراپ, كوڭىل تۇكپىرىندە جاتقان تالاي جايعا قوزعاۋ سالدى. جۇماعالي اعانى تىڭداپ وتىرسام, ءباتيمان اپانىڭ بەس بالاسى جايلى سول بەتى ەش حابار بولماعان, ەڭ بولماسا كىمنىڭ قايدا جەرلەنگەندىگىنەن دە دەرەك جوق. ەشكىم دە كەزىندە سۇراستىرىپ, ىزدەستىرمەگەن كورىنەدى. جۇماعالي اعا باتيمان اپانىڭ كىندىك بالاسى بولعاندىقتان, كىندىك شەشەسىنە قاتىستى وزگە دە وي سالار جايلاردى ءسوز ەتتى. «ياپىر-اي, بەيبىت ءومىرىمىز ءۇشىن جاندارىن قۇربان ەتكەن اۋىلداس اكە-اتالارىمىزدىڭ ەرلىگى مەن ەسىمىن ءبىز جوقتاماعاندا كىم جوقتايدى. نەگە وسىنشاما ۋاقىت ەلەۋسىز قالعان, سوڭىنا تۇسەر جان تابىلماعان با؟» دەگەن سۇراقتار كومەيىمە كەپتەلگەندەي بولدى. سودان بەس بوزداق تۋرالى مالىمەت جيناۋعا بەل بۋدىم.
مەنى تولعاندىرعان سۇراقتىڭ تاعى ءبىرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ءبىر وتباسىنان وسىنشاما جاننىڭ اتتانۋى, ولاردىڭ تۇگەل وپات بولۋى جانە وسى سيرەك وقيعا تۋرالى ەلدىڭ ەشتەڭە بىلمەۋى ەدى. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەستىرە كەلە انىقتاعانىم, ءبىر اتا-انانىڭ بەس بالاسىنىڭ بىردەي مايدانعا اتتانۋى قازاقستاندا جالعىز, وسى تەكتەس ءبىر ۇيدەن ءتورت ادام اتتانعان وقيعا اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ اۋىلىندا بولعان ەكەن. سونداي-اق كسرو بويىنشا ءبىر اۋلەتتەن جەتى ادام اتتانعان جايت داعىستاندا كەزدەسىپتى. ارينە زەرتتەۋشى بولماعاندىقتان كەسىپ-ءپىشىپ ايتا المايمىن, ءوزىمنىڭ تاپقان دەرەكتەرىمە سۇيەنىپ وتىرمىن. مىنە, ەلىمىزدەگى سول جالعىز اۋلەت بوزايلىق توقىجان مەن ءباتيمان اليەۆتاردىڭ مايدانعا اتتانعان بالالارىن ايتار بولساق, دۇيسەنباي اليەۆ 1898 جىلى تۋعان, قاتارداعى جاۋىنگەر. 1943 جىلى 27 تامىزدا حاركوۆ وبلىسى, ۆولچانسك اۋىلىندا جەرلەنگەن ەكەن. ەكىنشى ۇلى ءشارىپ اليەۆ 1909 جىلى تۋعان. 1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان سوڭ حابارسىز كەتكەن. ءۇشىنشىسى, سەمباي اليەۆ 1922 جىلى تۋعان. بلكجو مۇشەسى, 1944 جىلى 27 شىلدەدە لاتۆيانىڭ داۋگاۆا جەرىندە جەرلەنگەن. «زا وتۆاگۋ» مەدالىنىڭ يەگەرى, پۋلەمەتشى بولعان. ءتورتىنشى ۇلى شورا اليەۆ سەمەي وبلىسى, شار قالاسىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن مايدانعا الىنعان.
ال بەسىنشىسى جەكسەنباي اليەۆ الماتىدا وقىپ جۇرگەندە شاقىرىلعان. كەڭەس وداعى ءۇشىن جان قيعان بوزداقتاردىڭ سول زاماندا دا ەلەۋسىز قالعانى تۇسىنىكسىز. سۋرەتتەرى دە ساقتالماعان. «سۇراي-سۇراي مەككەگە دە باراسىڭ» دەگەندەي, جوعارىدا اتالعان دەرەكتەردى ىزدەستىرۋ بارىسىندا تاپتىم. ەكى جىلداي ۋاقىت سوڭىنا ءتۇسىپ, بەس بوزداقتىڭ قازا بولعان جەرلەرىن, سۋرەتتەرىن تاۋىپ, بىرقاتار مالىمەتتەرگە قول جەتكىزدىم. وسىمەن عانا شەكتەلىپ قالمايىن, ەرلىكتەرى ەلدىڭ جادىندا ءجۇرسىن دەگەن ويمەن وزدەرى سوعىسقا اتتانعان اۋىلعا ءبىر بەلگى قويۋدى ۇيعاردىم. بوزايداعى 11 جىلدىق مەكتەپتىڭ الدىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋعا ءتيىستى قۇجات جيناپ, جۇمىسىن ەسەپتەتتىم. زەينەتاقىم وعان جەتە قويا ما, ەلگە, تاريحقا جانى اشيدى-اۋ دەگەن ازاماتتارعا قولقا سالدىم. وبالى نە كەرەك, اۋىل دەگەندە اۋزىنداعىسىن جىرىپ بەرۋگە دايىن جاندار تابىلدى. كوپشىلىك بولعان سوڭ كەرى تارتىپ, «نەمەنەگە اۋرە بولىپ ءجۇرسىڭ» دەگەندەر دە كەزدەستى.
بوزداقتاردىڭ جاقىندارى تابىلدى. ىزگى باستاما بەرەكەلى, ءبىر ءوڭىردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن شارۋامەن اياقتالدى. جان-جاقتى قولداۋدىڭ ارقاسىندا بەس بوزداقتىڭ سۋرەتتەرى مەن ەسىمدەرى ءمارمار تاسقا قاشالىپ, اۋىل مەكتەبىنىڭ الدىنا ەسكەرتكىش قويىلدى. بيىل جەڭىس مەرەكەسىندە الىس-جاقىننان جينالعان قاۋىم الدىندا ەسكەرتكىش بەلگى اشىلدى. بەس بوزداق پەن ءباتيمان انانىڭ وقيعاسىنان حابارى بار ۇلكەندەر كوزدەرىنە جاس الىپ, مويىندارىنان جۇك تۇسكەندەي اسەردە بولدى. اۋىلدان اتتانىپ, قايتا ورالعانى, ورالماعانى بار مايدانگەر جەرلەستەرىمىزدىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, ەسكەرتكىشتىڭ ەرلىك كورسەتكەن بارلىق بوزداقتارعا ورتاق بەلگى ەكەنىن دە جەتكىزۋگە تىرىستىق. «مەن ىستەدىم دەگەنشە, ەل ىستەدى دەسەيشى» دەگەندەي, وسى تۇستا باستامامىزدىڭ باسى اۋىر بولسا دا بىرتىندەپ جەڭىلدەپ, سوڭى ۇلكەن حالىقتىق قۋانىشقا اينالعانىنا اق نيەتتەرىمەن بولىسقان جانداردىڭ ەسىمىن اتاماي كەتۋگە بولماس. ولار استانالىق تولەۋ اپا, بەيبىت, داۋلەتتىڭ مەرحاتى, اياكوزدەن ەركىن مەن زاۋرە, باۋىرجان ۇمبەتوۆ, نازيگۇل قاناتقىزى, توكەن كوپباەۆ, باعدات قايىرباي ۇلى, باعدات جۇماحانوۆ, يۋسۋپجان راحمەتوللا ۇلى, اياگوز اسكەري گارنيزونى مەن اسكەري پوليتسياسىنىڭ باسشىلىعى, بوزاي مەكتەبىنىڭ ۇجىمى. بارشاسىنا مىڭ دا ءبىر راحمەت!
جالپى, توقىجان اتا مەن ءباتيمان اپانىڭ بەس ۇلىنان باسقا قاديشا, كۇلشىمان دەگەن قىزدارى بولىپتى. توقىجان اقساقال قايتىس بولعان سوڭ ءباتيماندى قولىنداعى نەمەرەسى امانگەلدى (شارىبىنەن قالعان جالعىز تۇياق) ەكەۋىن ۇلكەن قىزى قاديشا اياگوز اۋدانىنىڭ اقشاتاۋ كەڭشارىنا كوشىرىپ الىپتى. بەس بوزداقتىڭ اناسى كەڭشاردىڭ بولىمشەسى «اق كىلەت» دەگەن جەردە ءۇمىتىن ۇزبەگەن قالپى 95 جاسىندا ومىردەن ءوتىپتى. بوزايداعى شارۋا ارالارى اجىراپ قالعان كەيىنگى اليەۆتاردى دا ءبىر-بىرىمەن تابىستىردى. سول بوزداقتاردىڭ ەتجاقىن تۋىستارىنان تاراعان سايلاۋعايشا, توكەن, باعدات, بەيبىت, بيبىگۇل, سايلاۋبەك جانە تاعى باسقا نەمەرە-شوبەرەلەرى مەن جيەن-جيەنشارلارى بوزايعا جينالىپ, اتا-بابالارىنىڭ بەينەسىمەن قاۋىشىپ, رۋحتانىپ قايتتى.
ءوزىم دە مايدانگەردىڭ بالاسى بولعاندىقتان, ءبىر ءۇيدىڭ بەس ادامىن جالماعان سوعىسقا كەگىم بار. قارشادايىمىزدان اۋىل تىرلىگىنە ارالاسىپ, انالاردىڭ زارىن ەستي ءجۇرىپ ەر جەتتىك. اكەم مۇحامەتجان گەرمانيا, جاپونيا سوعىستارىنا قاتىسقان, 1945 جىلدىڭ كۇزىندە ورالعان. شەشەلەرىمىزدىڭ ارقالاعان اۋىرتپالىعى كوز الدىمىزدا. ءشارىپتىڭ امانگەلدىسى, امانگەلدى جۇماحانوۆ, شاكەر شاياحمەتوۆ, بورانعازى الپىسباەۆ, كەنجەتاي ميزاموۆ سەكىلدى قاتارلاستارىممەن بىرگە سول قاسىرەتتى كورىپ-وستىك. ەلىمىز تىنىش بولىپ, وتانىمىز گۇلدەنە بەرسىن! وتكەنىن قادىرلەۋدى ەل ەرتەڭىنە يە بولاتىن جاستارىمىز ۇمىتپاسا ەكەن دەيمىن.
قۇرمان ابىشەۆ,
زەينەتكەر
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اياگوز اۋدانى,
بوزاي اۋىلى
