قازىنا قاراجاتىن ۇنەمدەيدى
قازىر قالالارداعى ساۋدا ورتالىقتارى مەن سۋپەرماركەتتەردە كارتوچكا ارقىلى تولەم جاسايتىنداردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. تۇتىنۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ەسەپ ايىرىسۋدىڭ بۇل ءتۇرىن ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى سانايدى. ويتكەنى كارتوچكاداعى قاراجاتتى جۇمساعان سايىن ونىڭ ەلەكتروندى ەسەبىن الىپ وتىرۋعا دەيىنگى ءتۇرلى وپەراتسيالار جۇرگىزىلەدى. بۇل قاراپايىم قولدانۋشىعا ارنالعان مۇمكىندىكتەر. ال مەملەكەت ەلەكتروندى تولەم جۇيەسىن بارلىق سالاعا ەنگىزەتىن بولسا, قارجىلىق اۋدارىمداردىڭ قاشان جۇرگىزىلگەندىگى, قايدا باعىتتالعانى, قانشاسى ىسكە اسىپ, قانشاسى قاز قالپىندا قالعانى تايعا تاڭبا باسقانداي اشىق ءارى انىق كورىنەتىن بولادى. قولما قول اقشانى, ياعني بانكنوتتاردى شىعارۋعا ەل قازىناسىنان بولىنەر قاراجاتتىڭ دا سالماعى جەڭىل ەمەس. بۇعان قوسا ونى ۇيلەستىرۋ, قۇپيا اقپاراتتاردى ساقتاۋ, شىعارىلعان بانكنوتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى سىندى سان-سالالى جۇمىستارعا كەتەتىن قاراجات تاعى بار. وسىنىڭ بارلىعىن ەلەكتروندى جۇيەگە اۋىستىرۋ ارقىلى كوپتەگەن ەلدەر تالاي ءتۇيىندى تارقاتىپ, تيىمدىلىگىن كورىپ وتىر.
ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعىنداعى ارتىقشىلىقتار مەن كەمشىن تۇستار تۋرالى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت اجار بەيسەنباەۆامەن اڭگىمەلەستىك. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردە جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ شامامەن 18 پروتسەنتىن اتالعان سالا قۇراپ وتىر. اسىرەسە, بەلگىلى ءبىر ۇيىمدار اراسىنداعى ەلەكتروندى وپەراتسيالار سانى ارتقان, ياعني 90 پروتسەنتتى قۇرايدى. بۇل سالاداعى جەتەكشى ورىن قىتايدىڭ ەنشىسىندە. ەىدۇ ساراپشىلارىنىڭ بولجامى بويىنشا, 2013-2018 جىلدار ارالىعىندا ۇيىم مەن جەكە تۇلعا اراسىندا ەلەكتروندى ساتىپ الۋلار بويىنشا ازيا ەلدەرىنىڭ ۇلەسى 28-دەن 37 پروتسەنتكە دەيىن ارتپاق.
«ۆيرتۋالدى اقشا» قاۋىپسىز بە؟
قولداعى قاراجاتتىڭ قولدى بولۋى سياقتى ەلەكتروندى اقشانى دا جىمقىرۋدىڭ سان ءتۇرلى ايلا-تاسىلدەرى ويلاستىرىلعان قوعامدا كارتوچكاعا سالىنعان قاراجاتتىڭ قاۋىپسىز بولارىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. كوپشىلىگى جيعان-تەرگەنىن جاستىقتىڭ استىندا ساقتاۋدى ءجون سانايدى. بىراق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن رەتكە كەلتىرگەن ەۋروپالىقتارعا ەسەپ-قيساپ جاساۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى ءتۇرى ەلەكتروندى تولەم جۇيەسى بولىپ قالا بەرمەك. كارتوچكاداعى قاراجاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدى ەۋرووداق زاڭ شەڭبەرىندە ناقتىلاپ قويعان.
ەلەكتروندى ساۋدا نارىعىنىڭ جۇيەلەنۋى, جان-جاقتى قامتىلۋى جونىندەگى ەرەجەلەر مەن تالاپتار 2004 جىلى ەلەكتروندىق كوممەرتسيا ديرەكتيۆاسىندا بەكىتىلسە, اراعا ەكى جىل سالىپ اتالعان قۇجات قايتا وڭدەۋدەن وتكەن. ديرەكتيۆادا ترانسشەكارالىق ترانزاكتسيالاردى ۇيلەستىرۋ, تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعاۋ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءتارتىپتى انىقتاۋ قامتىلدى. بۇل ديرەكتيۆانى قۇرۋعا بارماق باستى كوز قىستى ارەكەتتەر, استىرتىن الاياقتىق سىندى قوعامنىڭ قۇرتىنا اينالعان ماسەلەلەر تۇرتكى بولعان. ال اقش-تا فەدەرالدى ساۋدا كوميسسياسى قۇرىلدى. وندا ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق جاساۋ بارىسىندا ادىلەتسىزدىك, الاياقتىق جاسالسا تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ بيۋروسى ماسەلەنى شەشۋگە بىلەك سىبانا كىرەسەدى. اتالعان بيۋرو زاڭدى بەلدەن باسقان ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالارعا تەكسەرۋ, تەرگەۋ جۇرگىزىپ, ناتيجەلەرىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپسىرادى. بيۋرونىڭ قىزمەتى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بولعاندىقتان بارلىق قۇپيا اقپارات قولجەتىمدى بولماق. بۇل حالىققا ەلەكتروندى تولەم جۇيەسىنىڭ قاۋىپسىز ەكەنىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قولدانۋشىلار سانىن ارتتىرارى انىق. مۇنداي جۇيەنىڭ قۇرىلۋى الدىمەن قاراپايىم قولدانۋشىلاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋگە, قۇقىعىن قىزعىشتاي قورعاۋعا باعىتتىلعاندىعىن ەسكەرگەن ءجون. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, ەلىمىزدە ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىندا قانداي دا ءبىر ماسەلە تۋىندايتىن بولسا, ونىمەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت تەرگەۋشىلەرى عانا اينالىسادى. ال تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمداردىڭ جەكە تەرگەۋ جۇرگىزۋ قۇقىعى قاراستىرىلماعان.
قولعا ۇستالمايتىن ۆيرتۋالدى اقشانى تۇرمىس سالتىنا ءسىڭىرىپ, وزىق تۇستارىن دالەلدەگەن ەۋروپادا ەلەكتروندى ساۋدانىڭ بۇل ءتۇرىن ليتسەنزيالاپ, ورتاق باقىلاۋدا ۇستايتىن كاسسالىق قىزمەت كورسەتۋ كومپانياسى قۇرىلعان. وندا ەۋرووداقتىڭ ءبىر ەلىندە ەلەكتروندى اقشا شىعارىلسا, ونى وداققا مۇشە وزگە ەلدەردىڭ بارلىعى بىردەي ەش كەدەرگىسىز قولدانا الادى. بۇل ورتاق ەلەكتروندى بازادا ءاربىر كورسەتىلگەن قىزمەت, قاجەتتى اقپارات تىركەلىپ وتىرادى دەگەن ءسوز. سول ارقىلى بەلگيانىڭ ازاماتى فرانتسيادا جۇرسە دە كارتوچكاسىمەن ەش كوميسسياسىز ەسەپ ايىرىسا الادى. ءتىپتى كوفە السا دا, قوناقۇي جالداسا دا, اۆتوكولىككە وتىرسا دا ءبىر عانا كارتوچكانىڭ قىزمەتىمەن ەسەپتەسەدى. ەۋروپا ەلدەرىندەگى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ نىعايا ءتۇسۋى ءۇشىن بۇل جۇيەنىڭ بەرەرى مول. ەۋروپانىڭ قاي قالاسىندا دا تۇتىنۋشى ءۇشىن ايىرماشىلىق سەزىلە قويمايدى. سوندىقتان بولار, جاسى مەن جاسامىسىنا دەيىن ساۋدانىڭ بارلىق ءتۇرىن ەلەكتروندى تولەم جۇيەسى ارقىلى جۇرگىزۋگە داعدىلانىپ العان.
كارتوچكادا قانشا اقشا ساقتاۋعا بولادى؟
ەلەكتروندى تولەم جۇيەسىنىڭ تالاپتارى مەن شارتتارى بەكىتىلگەن. بۇل رەتتە الەم ەلدەرىنە ورتاق تالاپ, كاسىپورىن يا بولماسا, جەكە تۇلعا بولسىن, ەلەكتروندى اقشانى ساتىپ الۋعا, بىرەۋگە ساتۋعا ەش مۇمكىندىگى جوق. ەسكەرەتىنى, تولەم جۇيەسىنىڭ بۇل ءتۇرى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى تولەۋ ءۇشىن عانا قولدانىلادى. بۇل رەتتە ەلەكتروندى جۇيەگە قانشا اقشا سالۋعا بولادى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق. ونىڭ دا ءوز شەگى بار. ياعني كارتوچكادا تولەم جۇيەسىن جاساۋعا ماكسيمالدى ليميت بەلگىلەنگەن. ودان ارتىق اقشا جۇيەدە ساقتالعانىمەن ونى جۇمساۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. بۇل شەكتەۋدى الۋ ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراجاتتى قايدان العانىڭىزدى تۇسىندىرۋگە مىندەتتىسىز. ەڭ كوپ مولشەردەگى كارتوچكادا ساقتالۋى ءتيىس ەلەكتروندى اقشا 500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇرايدى. بۇل شامامەن 12 ملن تەڭگە.
الەمدىك تاجىريبەدە ەلەكتروندى اقشانى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ەكى باعىتى قالىپتاسقان. ءبىرىنشىسى, ەۋروپالىق ۇلگى. ونىڭ ارتىقشىلىعى جىلدامدىعى مەن جان-جاقتىلىعىندا. ەكىنشىسى, امەريكالىق جۇيە. وندا مەملەكەت ەلەكتروندى اقشا نارىعىن رەتتەۋگە ليبەرالدى ساياسات جۇرگىزەدى. بۇگىندە جاھاندىق دەڭگەيدە ماڭىزدىلىعى جوعارى ەلەكتروندى ساۋدا جۇيەسىندە وزگەلەردەن وق بويى وزىق تۇرعان الپاۋىت ەلدەر ەۋروپالىق جۇيە بويىنشا جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىعى بەلگىلى.
ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇيەنسەك, وتكەن جىلى ەۋروپا تۇرعىندارىنىڭ 80,5 پروتسەنتى ينتەرنەت قولداناتىنى انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە بريتانيالىقتاردىڭ عالامتوردى قولدانۋى اسا بەلسەندى بولىپ شىقتى. ياعني 97,52 پروتسەنت. اتالعان ەلدە 2017 جىلى ەلەكتروندى ساۋدا نارىعى بويىنشا كاسىپورىن مەن جەكە تۇلعا اراسىندا قۇنى 1,56 ترلن ەۋرونى قۇرايتىن ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزىلگەن. الەم بويىنشا ەڭ جوعارعى كورسەتكىش – ەۋروپادا. ءىجو-ءنىڭ 4,91 پاروتسەنتىن ەلەكتروندى ساۋدا قۇراسا, بۇل كورسەتكىش ۇلىبريتانيادا 7,9 پروتسەنتتى قۇرايدى.
تۇيتكىل كوپ. شەشىم قانداي؟
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا دا ەلەكتروندى ساۋدا نارىعى كەڭەيە باستادى. ۇلتتىق بانك كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2018 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەلىمىزدە تولەم كارتوچكالارى بويىنشا ينتەرنەت جەلىسىندەگى ترانزاكتسيالار سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2,8 ەسەگە ارتقان. سونىمەن قوسا بىلتىر ساۋدانىڭ ەلەكتروندى ءتۇرى بويىنشا اينالىم 1 ملرد اقش دوللارىن قۇراعان. بۇل كورسەتكىش قانشالىقتى مەجەدەن اسىپ وتىرعانى, كەلەر جىلدارداعى اتالعان سالانىڭ الەۋەتى قالاي ءورىس الاتىنى جايىندا قازاقستان ينتەرنەت-بيزنەس جانە ءموبيلدى كوممەرتسيا قاۋىمداستىعىنىڭ PR-مەنەدجەرى ۆيكتوريا تورگۋناكوۆادان سۇراپ بىلدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان سالاداعى ورتاشا ءوسىم بىلتىر 30-33 پروتسەنتتى قۇراعان. ەلەكتروندى كوممەرتسياداعى بۇگىنگى وڭ وزگەرىستى وندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالار ءوسىمىنىڭ 2-2,5 پروتسەنتكە ارتىپ وتىرعانىنان اڭعارۋعا بولادى. دەسە دە, بۇل سالانىڭ تامىرىنا قان جۇگىرۋى ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋى اسا ماڭىزدى. قاۋىمداستىق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قابىلدانعان سالىق كودەكسى بويىنشا ينتەرنەت دۇكەندەر تابىس سالىعىنان بوساتىلعان, بىراق بۇل جەڭىلدىك ينتەرنەت ارقىلى قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىمدارعا ارنالماعان. جوعارىدا اتاپ وتكەن 1 ملرد اقش دوللارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ونلاين-سەرۆيس ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان قىزمەتتەر ەسەبىنەن جينالعان قاراجات. ياعني بۇگىندە ەلدەگى ەلەكتروندى ساۋدانىڭ نەگىزىن ۇستاپ تۇرعان سالا ونلاين-سەرۆيس بولىپ وتىر.
ەكىنشى ماسەلە, جاڭا زاڭ بويىنشا جەڭىلدىك الۋ ءۇشىن ينتەرنەت دۇكەندەردە ساتىلعان تاۋاردىڭ 90 پروتسەنتى ونلاين-تولەم ارقىلى جۇزەگە اسۋى كەرەك. بۇگىنگى جاعدايدا ەلىمىزدەگى ينتەرنەت دۇكەندەر جالپى تاۋاردىڭ 10 پروتسەنتىن عانا ەلەكتروندى تۇردە ساتىپ وتىر. وعان سەبەپ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى تولەم جۇيەسىنىڭ جۇيەلەنبەۋى. قازىرگى تاڭدا اتالعان زاڭ اياسىندا جەڭىلدىكتەر الۋعا ەلەكتروندى ساۋدامەن اينالىساتىن 191 ۇيىم ءوتىنىش بەرگەن. ولاردىڭ قانشاسى بەكىتىلگەن شارتتارعا ساي كەلەتىنى ءالى بەلگىسىز.
– كوپتەگەن بانك ونلاين ترانزاكتسيا جاساۋعا اشىق ەمەس. ەلەكتروندى تولەم كارتوچكاسى ارقىلى ەسەپتەسكىسى كەلگەن كليەنت اۆتوماتتى تۇردە وپەراتسيا جاساي الماعاندىقتان بانككە حابارلاسادى. كوپشىلىككە ءمالىم, بانك وپەراتورىمەن بايلانىسۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت جوعالتامىز. ونىڭ وزىندە ماسەلە تەز شەشىم تابا قويمايدى دا, تۇتىنۋشى بانككە بارىپ قاعاز جۇزىندە ءوتىنىش تولتىرۋعا ءماجبۇر بولادى. ودان كەيىن ەلەكتروندى تولەم جۇرگىزگەننەن گورى, قولما-قول اقشامەن تولەم جاساۋ ارتىق دەپ سانايدى. ەكىنشىدەن, لوگيستيكا ماسەلەسى. جەردىڭ شالعايلىعى, قاتىناس قۇرالدارىنىڭ تۇراقتى بولماۋى دا بۇل سالانىڭ دامۋىن كەنجەلەتىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, ينتەرنەت نارىقتى ءجىتى مەڭگەرگەن, اقشا تابۋدىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن بىلىكتى ماماندار تاپشى, − دەدى ۆ.تورگۋناكوۆا.
اقشا – ايىرباس قۇرالى دەسەك, ەلەكتروندى تولەم جۇيەسى تۇرمىسىمىزدى جەڭىلدەتۋگە ارنالعان جاڭا قۇرىلعى, تۇتاس جۇيە. ونىڭ قالىپتاسۋى دا ءبىر كۇننىڭ شارۋاسى ەمەس. بۇل سالانىڭ تام-تۇمداپ تۇرعان كەم-كەتىك ماسەلەلەرى بار. ايتالىق ايماقتاردا ەلەكتروندى ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جۇيەلەنبەي تۇر. سەبەبى ينتەرنەت جەلىسى جوق, يا بولماسا ساپاسى ناشار. بۇعان بايلانىس جانە پوشتا قىزمەتى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى دە ىقپال ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار اقپارات قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن جۇيەنىڭ قالىپتاسپاعاندىعى تاعى بار. سالىنعان اقشا عايىپتان جوعالىپ كەتكەن جاعدايدا تەز ارادا ونىڭ ءمان-جايىن انىقتايتىن, سونىمەن تولىقتاي اينالىساتىن مەكەمە جوقتىڭ قاسى. ەڭ وزەكتىسى, ەلەكتروندى ساۋدانىڭ قۇقىقتىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى كەلىسىم جاساۋدىڭ نورماتيۆتىك اكتىلەرمەن تولىق قورعالماۋى سالانىڭ اشىقتىعى مەن ءتارتىپتى قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.
ەلدەگى ەلەكتروندى ساۋدا نارىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جوعارىدا اتاپ وتكەن ەۋروپالىق ۇلگى اياسىندا تۇتاس جۇيە قاجەتتىگىن بۇگىنگى تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنان كورىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە سالانىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىنگى بارلىق ماسەلەسىن تامىرشىداي ءدوپ باساتىن زاڭناما قاجەت-اق.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
