«جەر-سۋدىڭ اتى – تاريحتىڭ حاتى» دەيتىن قاناتتى ءسوزدىڭ تاعىلىمى زور. دەمەك, جۇمىر جەر ءوز ءتوسىن مەكەن ەتكەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ, رۋلاردىڭ عۇمىر شەجىرەسىن توسىنە جازا بەرەتىن ماڭگىلىك كىتاپ سياقتى. اركىمنىڭ-اق تۋعان جەردى كيەلى, قاسيەتتى ساناپ, پەرزەنتتىك ماحابباتپەن سۇيەتىندىگى سودان بولار. ماسەلەنىڭ ءمانى تۋعان توپىراقتىڭ قاسيەتىنە سايسا كەرەك. ويلى كوز, وياۋ جۇرەكپەن ۇڭىلەر بولساق, باسىپ جۇرگەنىمىز جاي عانا توپىراق ەمەس, عاسىرلار بويى قاتتالعان اتا-بابانىڭ ەستەلىگى سياقتى.
قازاق ەلىنىڭ كەڭ بايتاعىندا مىڭداعان ەندوگەندىك بايىرعى توپونيمدەر قالىپتاسقان. وكىنىشكە قاراي, سولاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى عانا حاتقا تۇسكەن, كارتالاردا كورسەتىلگەن. رەسمي باسىلىمداردا تاڭبالانباعان, بىرتە-بىرتە ۇمىتىلىپ بارا جاتقان اتاۋلاردىڭ قانشا ەكەندىگى ءبىر جاراتقاننان باسقاعا ءمالىم ەمەس.
ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ورىستىڭ بەلگىلى گەوگرافى ن.ي.نادەجدين: «توپونيميكا دەگەنىمىز – جەردىڭ ءتىلى, جەر – گەوگرافيالىق اتاۋلار ارقىلى ادامزاتتىڭ تاريحى جاسالىناتىن كىتاپ» دەسە, كەمەڭگەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: ء«بىزدىڭ قازاق جەر اتىن, تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بىلەتىن جۇرت. قايدا, قانداي ءبىر ەلگە بارساڭ دا جەر, سۋ, جاپان تۇزدە كەزدەسكەن كىشكەنە بۇلاق اتىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇپيا سىر جاتادى» دەپ توپونيميكا عىلىمى تۋرالى قۇندى پىكىرلەر ايتقان.
سول ەندونيمدەر (حالىقتىڭ ءوز جەرىنە ءوز تىلىندە قويعان اتى) قاتارىندا ۇلى ءتاڭىردىڭ نەسىبەسىمەن قۇت دارىپ, تۇركى جۇرتى ۇيىسقان الاتاۋدىڭ باۋرايىندا, ارىندى سايرامسۋ وزەنىنىڭ بويىندا تاريح سىرىن ىشىنە بۇككەن قاسيەتتى مىڭشەيىت قورىمى (مولالار تىزبەگى) جاتىر. بۇل جەردىڭ اشىلماعان سىرى, ايتىلماعان جىرى كوپ.
تولە بي اۋدانىنداعى بۇل ءوڭىردىڭ ءاربىر ساي-سالاسىنىڭ بويى تۇنىپ تۇرعان تاريح. اۋىل اتى قاراسورا (بۇگىندە كەڭەسارىق), وزەندەر سايرامسۋ مەن قاسقاسۋ. تاۋداعى جايلاۋ قونىستار مەن اڭعار-شاتقالداردىڭ اتاۋلارى – ۇلى جۇرت, كىشى جۇرت, قانتاۋ, اقتاۋ, پايعامبار شىڭى, قوڭىرتوبە, ۇلارلى, قىرىققىز, اۋليە ۇڭگىر, ايتاس, مىڭجىلقى... وسىلاي ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى, كەتە بەرەدى. قازاق قاشاندا جەرگە سەبەپ-سالدارسىز ات قويماعان. ءار اتاۋدى سول جەردە وتكەن وقيعالارعا بايلانىستى, بولماسا بەدەر-سيپاتىنا قاراپ ءدال ءارى ناقتى دا ادەمى ات قويعان. بارلىق اتاۋلاردىڭ اڭىزبەن ۇشتاساتىن اڭگىمەلەرى بار. سونىڭ ءبىرى وسى تاريحى جۇمباق مىڭشەيىت.
اللا مەن پايعامبارعا شەكسىز سەنسەك تە, كەيدە سول پايعامبار نەگىزىن قالاعان يسلام ءدىنى ءوز ۋاقىتىندا ءبىزدىڭ ەلدەگى كەيبىر جەرلەردە كۇشپەن ەندىرىلگەنىن تاريح سىر ەتىپ شەرتەدى. مىڭشەيىت سونىڭ كۋاسى. ول تۋرالى كونەكوز اڭگىمە, قۇلاقتان قۇلاققا جەتكەن باعزى اڭىز بىلاي دەيدى: VIII-ءىح عاسىرلاردا اراب حاليفاتى ورتا ازياعا يسلام ءدىنىن تاراتۋ ءۇشىن جورىققا شىققانى بەلگىلى. ولار وسى سايرام ايماعىنا كەلگەندە, مۇنداعى كوك تاڭىرگە جالبارىناتىن جەرگىلىكتى تۇركىلەردىڭ زور قارسىلىعىنا تاپ بولادى. الاتاۋ باۋىرىنىڭ جازىق ءتوسى دە, جايپاڭداۋ كەلگەن تاۋ شاتقالدارىنىڭ ەتەگى دە قاندى مايدان دالاسىنا اينالادى. بىراق كۇشى باسىم اراب اسكەرلەرى ءبىرتۇتاس بىرىكپەگەن تۇركى جاۋىنگەرلەرىنەن ۇستەم تۇسەدى. امالدارى تاۋسىلعان تۇركىلەر ارابتاردىڭ وسال تۇتاستارىن ىزدەۋگە كىرىسەدى. ولاردان قالايدا كەك الۋدى ويلاعان ءبىر توپ تۇركى ساربازدارى ولاردىڭ ىشىنەن قالايدا سىر تارتۋدى جوسپارلايدى. ويلارى ىسكە اسىپ, جاۋدىڭ جاندى جەرلەرىن بىلەدى. ياعني اللاعا باس يەتىن ارابتار كۇندە بەس رەت نامازعا جىعىلادى ەكەن. ناماز كەزىندە ولار قارۋلارىن قالدىرىپ, اتتارىن قوساقتاپ نەمەسە بايلاپ ساپقا ءتىزىلىپ, قۇبىلاعا قاراپ جىعىلىپ تۇرادى ەكەن. مۇسىلمانداردىڭ وسىنداي ساتتەرىن وڭ پايدالانۋ ورايىنداعى ويلارىن ساربازدار تۇركى قولباسشىسىنا جەتكىزەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە سايرامسۋ اڭعارىندا وزەن جاعاسىندا نامازعا (بەسىن بولۋ كەرەك) تۇرعان اراب اسكەرىنە وسى ءساتتى اڭدىعان مىڭداعان تۇركىلەر ەكى جاقتان لاپ قويادى. «بارلىعى دا اللانىڭ پارمەنىمەن بولادى» دەپ سانايتىن مۇسىلماندار نامازدى بۇزۋدى دا ۇلكەن كۇنا قاتارىنا قوسقان. بىراق جان بەرۋ وڭاي ما, وزەن جاعاسى قىرعىنعا اينالىپ, سايرامسۋ وزەنى قانقىزىل تۇسكە بويالعان ەكەن. بەس قارۋى ساي, ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن تۇركىلەر ارابتاردى شاشاۋ شىعارماي قىرىپ سالادى. قاندى مايدان دالاسىنان ساناۋلى ادام قاشىپ قۇتىلعان ەكەن دەيدى بىزگە جەتكەن قاريا ءسوز. مايدان دالاسىنداعى ارپالىستا مىڭداعان تۇركىلەر مەن ارابتار شەيىت كەتەدى. سوعىس تىنشىعان سوڭ ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ ادامدار ولىكتەردى سۇيرەلەپ وسى بەتكەيگە جەرلەگەن ەكەن. سودان بەرى بۇل جەر مىڭشەيىت اتالادى. مۇنىڭ «مىڭ» دەگەنى مىڭ ادامدى بىلدىرسە, «شەيىت» ءسوزى ءدىن جولىندا قۇربان بولعان دەگەن ۇعىمدى ايعاقتايدى.
بۇل كۇندەرى ول مازاراتتى امبە جۇرت اۋليەلى جەر دەپ سىيىنادى, باسىنا زيارات ەتەدى, قۇران-دۇعا وقىتادى, قۇرباندىق شالادى. ...كەزىندە قىرعىن سوعىستار بولسا دا ءبارىبىر تۇركىلەر يسلام ءدىنىن قابىلداعانى حاق.
ال تاريحشى, پروفەسسور ءسابيت جولداسوۆ (مارقۇم بولعان) «بىرلىكتىڭ باسى بولعان ورداباسى» اتتى كىتابىندا «مىڭشەيىت» مازارىنىڭ تاريحىن جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا بايلانىستىرادى. دالىرەك ايتقاندا, «قازاقتار نامازعا باس قويعاندا ءبىر قازاق ايەلىنىڭ ساتقىندىعى سالدارىنان قالماقتار شابۋىل جاساپ قازاقتاردى قىرىپ تاستاپتى». اعامىز ۇلكەن قاتەلىككە جول بەرگەن. وسى كەزگە دەيىن سان تاريحتى اقتارىپ, قازاق ايەلى وتانىنا ساتقىندىق جاساپتى دەگەندى وقىعان دا, كورگەن دە ەمەسپىز. بىراق بۇل مازاراتقا جوڭعارلارمەن بولعان شايقاستاردا قازا تاپقاندار دا قويىلعانىنا داۋ جوق. وعان مىناداي دايەكتى دە كەلتىرە كەتەيىك. ابىلاي حان ۇرپاقتارى بولىپ كەلەتىن سەيدازىم, سەيدالى تۇرعىمباەۆ دەگەن قاريالار بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن بىزگە جولىعىپ, قىزىقتى اڭگىمەلەر شەرتكەن بولاتىن. سوندا ولار جىل سايىن « مىڭشەيىتكە» بارىپ دۇعا وقيتىندارىن, وندا ابىلاي حاننىڭ اكەسى ءۋالي مەن اناسى ايعانىمنىڭ جاتقانىن ايتاتىن. اتالاردان اۋىزشا تاريح ارقىلى جەتكەن بۇل اڭگىمەدە دە شىندىقتىڭ بولۋى ىقتيمال. ءبىزدىڭ بابا, اجەلەرىمىز دە وسىندا جاتىر.
1960 جىلدارى اڭىزدىڭ انىق-قانىعىن بىلگىسى كەلگەندەر مولانى اشقاندا كەزدەيسوقتىق پا, الدە ءبارى دە سولاي ما, ايتەۋىر ەكى مازاردان باسى بولەك جاتقان ەكى جاۋىنگەردىڭ قاڭقا سۇيەگى شىققان. ەكەۋىنىڭ جانىندا دا توت باسقان قارۋ-جاراقتارى بار, كيىمدەرى كۇل بولىپ ۇگىتىلگەن. ولاردىڭ قالاي كومىلگەنى جونىندە دە اڭىزدار ءارتۇرلى ايتىلادى.
مىڭشەيىت وقيعاسىنىڭ اڭىز ەمەس, شىنايى شىندىقپەن استارلاسىپ جاتقانىن ورتا عاسىرلىق شىعارمالار مەن اتى ءالى كوپشىلىككە ءمالىم ەمەس بيىك ءىلىم يەسى, عۇلاما بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ «جۇلدىزناما» اتتى شىعارماسىنان اڭعاردىق. اراب قولباسشىسى كۋتايب يبن مۋسليم اسكەرى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنە 714 جىلى, ياعني VIII عاسىردا كىرەدى. وسى كەزدە ماۋرەناھرداعى باۋىرلاستارىنا ۇنەمى قول ۇشىن بەرىپ وتىراتىن تۇركەش قاعاناتى ورتا ازياداعى ارابتاردىڭ جاۋلاپ العان جەرلەرىنە ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىردى. سەبەبى ولار شاش (تاشكەنت) پەن فەرعانانىڭ, سامارقاند پەن بۇحارانىڭ اۆتوحوندى تۇرعىندارىن قولداۋ ءۇشىن اسكەر جىبەرىپ وتىردى. يسپيدجابتا (سايرام) جوعارعى تۇركەشتەردىڭ قولباسشىسى ءابۋ مىرزاقىم (سۇزەگەن) قاعان اراب باسقىنشىلىعىنا ءساتتى تويتارىس بەردى. مىنە, وسى تۇستا مىڭشەيىتتەگى وقيعا ورىن العان بولاتىن. ءابۋ مىرزاقىم ساربازدارى اراب اسكەرلەرىن تاس-تالقان ەتكەن ەدى. ال بۇل وقيعانى ەستىگەن اراب, پارسى جازباگەرلەرى مىڭشەيىتتى تىكەلەي اتاماعانىمەن, يسپيدجاب وڭىرىنە قاراستى بولعاندىقتان سول اتاۋمەن وقيعا بارىسىن جەتكىزگەن. 737 جىلى تۇركەش اتتى اسكەرىنىڭ كومەگىمەن ورتا ازيا جەرلەرى باسقىنشىلاردان تازارتىلعان. بىراق تاققا تالاس بارىسىندا سۇزەگەننىڭ ءولتىرىلۋى تۇركەش مەملەكەتىن السىرەتتى, سول سەبەپتى ارابتىڭ ايماق باستىعى ناسىر يبن سەيار وسى جىلدان باستاپ ورتا ازياداعى اراب بيلىگىن قالپىنا كەلتىرە باستادى. وزبەكستان عالىمى ب.عافۋروۆ تا ءوز ەڭبەگىندە وقيعا بارىسىن ناقتى سيپاتتايدى. «714 جىلى كۋتايب شاشقا قايتا شابۋىل جاساپ, شاھاردى ءوز ورداسىنا اينالدىردى, سودان يسپيدجاب باعىتىندا جورىققا اتتاندى» دەيدى. بۇل بايانداۋلار مىڭشەيىت وقيعاسىنىڭ اڭىز ەمەس, اقيقات ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى.
مىڭشەيىتتىڭ قاسيەتتى مەكەن بولعاندىعىن بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ «جۇلدىزناما» كىتابىنىڭ يسپينجاب دۇعاسىنان تابامىز. وندا بىلاي دەپ نۇرلى سوزدەرمەن جەتكىزەدى. «مەيىرىمدى دە راقىمشىل اللانىڭ اتىمەن (باستايمىن). ال جافاردىڭ ۇلى مانسۇر (اللا ودان ريزا بولسىن!), ابدۋللا مۇباراك حامماداننىڭ (اللا ودان ريزا بولسىن!) ۇلى ساۋد (اللا ودان ريزا بولسىن!) ەدى» مىنە, وسىلاردىڭ ريۋايات ەتۋىنشە, ولار ازىرەت مۇحاممەد پايعامباردىڭ (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن!) مۇباراك اۋىزدارىنان ەستىپتى: «كۇنشىعىستا ءبىر مەكەن بار, ول مەكەن پەيىشتىڭ شىراعى ەكەن. ول مەكەن – شىعىستىڭ جاۋھارى. ول ىدىرىس (اللانىڭ وعان سالەمى بولسىن!) پايعامبار كەلىپ زيارات ەتكەن جەر. تاعى ءبىر ريۋاياتتا «كۇنشىعاردا ءبىر مەكەن بار, ول مەكەن پەيىشتىڭ شىراعى ەكەن. وندا ءبىر نۇر بار, ول پەيىشتىڭ نۇرى, اللا تاعالا مۇنى ارتىق جاراتىپتى (نۇرلى مەكەن قازىعۇرتتى ون سەگىز مىڭ عالامنان ارتىق ەتىپ, احرەت كۇنى وسى بەيىشتىڭ شىراعى ادامزات بالاسىن توزاق وتىنان قۇتقاراتىنىن جانە بەيىشكە باراتىن تۋرا جول كورسەتەتىنىن مۇحاممەد (س.ا.س.) ساۋەگەيلى حابارى ارقىلى جەتكىزگەن – اۆتورلار).
وعان قوسا يسپيدجاب – ون ەكى مىڭ اسىل كىسىلەر شاھيد بولعان جەر. ول ەكى ءۋاليااتتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. («نۇرلى – مەكەن» ەكى ەلدىڭ قازاقستان مەن وزبەكستانىڭ ارالىعىندا – پروفەسسور ب.ارتىقاليەۆتىڭ تۇسىنىكتەمەسى). كۇنشىعىس باعىتىنداعى مەكەن – كاسان دەلىنگەن. ال قىبىلا تارابىندا تاشكەنت قالاسى ورنالاسقان. قايسى كىسى ول مەكەنگە بارىپ, ىقىلاسپەن ول جەردە ەكى راكات ناماز وقىسا, جەتپىس مىڭ راكات ناماز وقىعانداي ساۋاپ الادى ەكەن.
تاعى ءبىر ريۋاياتتاردا ايتۋىنشا, ول جەردە ون ەكى مىڭ اسىل كىسىلەر شاھيد بولىپ, اللا راقىمەتىنە بولەنگەن ەكەن. سوندا كاپىرلەر تاراپىنان جەتى مىڭ اسكەر شىعىن بولىپ, جاندارى توزاققا كەتىپتى. مىنە, بۇل ريۋاياتتاردا قانشا ادامنىڭ شاھيد بولعانىنا دەيىن انىقتاپ, ايقىن حاديس نۇسقادا بۇگىنگى بىزدەرگە جەتكىزىپ وتىر. قاسيەتتى سول نۇرلى مەكەننىڭ قاي تاراپتا ورنالاسقانىن دا وسى قۇندى جازبادان بىلەمىز. پايعامبارىمىز ءوز كەزەڭىندە ساۋەگەيلىكپەن بولاشاقتا تاشكەنت دەگەن قالانىڭ بولاتىنىن ايتىپ كەتكەن عوي. عاجاپ! بۇعان قالاي تاڭعالماسسىڭ.
ءيا, تىزە بەرسەك, تەرەڭىرەك تانىستىرار مۇنداي كيەلى ورىندار بۇل ايماقتا وتە كوپ. پايعامبارىمىزدىڭ لەبىزىنە ىلىنگەن قاسيەتتى مەكەندى قاستەرلەپ جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. ونى ەلباسىمىزدىڭ ۇسىنعان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسى» جوباسىنا ەنگىزىپ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تانىستىرا بىلسەك, مۇنداي مۇعجيزاعا الەم تامسانىپ قىزىعادى. بۇل ولكەنى تابيعي-تاريحي تۋريزمنىڭ بەسىگىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىكتەر مول. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوممۋنيستىك پارتيا تۇسىندا اۋليە-مازارلار قاراۋسىز, كۇتۋسىز, اياقاستى بولىپ جاتتى. الايدا ماسكەۋ «زولوتوە كولتسو» اتتى قاسيەتتى مەكەندەردى جاڭعىرتىپ, بۇگىنگى رەسەيدىڭ تۋريستىك يندۋسترياسىنىڭ يدەيالىق تۇعىرىن قالىپتاستىردى.
وسىناۋ كەزەڭدە ارەكەت ەتىپ, مازاراتتى قورشاتىپ, قورعاۋعا الىپ, باسىنا كىشكەنە بولسا دا تام سالىپ, شىراقشى قويىپ, ءبىر اللاعا سىيىنىپ, ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن پوشاتاي بيشىمىر ۇلى سىندى التىننىڭ سىنىعى مىنا ومىردەن 100-گە جاقىنداپ باز كەشتى. كەيىنىرەك وندا مەشىت سالىپ, اتانىڭ ءىسىن جالعاستىرعان ۇزىنارىقتىق مولبەرگەن جامالبەكوۆ قارياعا دا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ العىستان باسقا ايتارى جوق. قازىر اۋليەنىڭ باسىندا 85 جاستاعى شىمكەنتباي اقساقال شىراقشىلىق قىزمەت اتقارۋدا. ونىڭ ايانمەن مۇسىلماندىقتى قابىلداعان ورىس ايەلى داريعا ۇزاق جىلدار وسىندا شىراقشى بولىپ, بويىنداعى اللا بەرگەن قاسيەتىن ەلگە تانىتا ءبىلدى.
كيەلى ورىندارمەن تانىسۋ ەلدىك بەينەمىزدىڭ كاۋسار بۇلاعى. سوندىقتان مىڭشەيىت سياقتى قاسيەتتى تاريحي ورىنداردى قاستەرلەۋدى, وزىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەرگە ايگىلەۋدى ءبىر ءسات تە نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك دەپ سانايمىز. قازىر ءبىز تولە بي وڭىرىندەگى جەر اتاۋلارىنا قاتىستى ءاپسانا-اڭىزداردى تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە زەردەلەۋدى قولعا الىپ, سان الۋان ماتەريالداردى جۇيەلەۋدەمىز. وسىناۋ جەر اتاۋلارىنا قاتىستى وي بولىسەتىن, تىڭ مالىمەتتەر جەتكىزەتىن ازاماتتار بولسا تىلدەسىپ, سىرلاسۋعا دايىنبىز. قورىتا ايتقاندا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋريزم باسقارماسى ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ولكەلىك ەسكەرتكىشتەردى تۋريزم كلاستەرىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبا-جوسپارىنا كىرگىزىپ, جۇمىستاردى بىرلەسە جانداندىرسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
مۇحيتحان ۇمبەت ۇلى,
«قازاقتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ
ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,
قاناتبەك پوشاتاي ۇلى,
ولكەتانۋشى,
اقبوپە پوشاتاەۆا,
تاريحشى
شىمكەنت
