كەلەشەكتى بولجاعان كەمەل جولداۋ

اۋىل بولاشاعى – وسۋدە كوپتەگەن شارۋا قوجا­لىقتارى ەلەكتر جەلىسى­نەن الىستا, ءالى كۇنگە دەيىن ماي شاممەن وتىر. بۇل سى­قىلدى كەلەڭ­سىز­دىكتەردى تۇبىرىمەن جويا­تىن ۋاقىت جەتتى. *** مۇنداعى ءبىر قيىنشى­لىق – جىلقىلاردىڭ جو­عالىپ كەتۋى. سوندىقتان بۇل ورايدا الەمدە بار تاجىريبەنى, عى­لىم جەتىس­تىكتەرىن پايدالانسا دۇ­رىس بولار ەدى. *** اۋىل شارۋاشىلى­عىنداعى ۇساق-تۇيەك سياق­تى كورىنەتىن ماڭىز­دى نارسەنىڭ ءبىرى ات, وگىز, تۇيە سياقتى كۇش كولىگىن پايدالانۋ بولىپ تابى­لادى. اۋىلدا تۋدىق, اۋىلدا وستىك. اۋىل شارۋاشىلىعى وتە كۇردەلى سالا. سونىڭ قيىنشىلىعىن دا, قى­زىعىن دا باستان ءبىر كىسىدەي ءوت­كەر­دىك. سوندىقتان قازىر قالالىق بول­سام دا, اۋىلعا بۇيرەگىم بۇرىپ تۇ­­را­دى. اۋىلداعى تامىرىمدى دا ۇزگەن جوقپىن. بالالارىم سول اۋىلدا وركەن جايىپ جاتىر. اۋىل ءومىرى مەن ەكونوميكاسىنان ءوزىم دە شەتتەپ كەتتىم دەپ ايتا المايمىن. سوندىقتان دا بولار, ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋىن اۋەلى تىڭداپ, ودان سوڭ وقىعاننان كەيىن ويدا جۇرگەن كەيبىر جايلاردى ورتاعا سالسام دەپ ەدىم. جولداۋدا اۋىلدىڭ ءوسۋ پەرس­پەك­تيۆاسى اۋىل شارۋاشىلىعىن­داعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا جاتىر دەپ كورسەتىلگەن. ءسويتىپ, 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. وسىعان, سايكەس ويلارىمدى ءور­بى­تەر بولسام, نارىققا وتكەننەن كەيىنگى قۇبىلىستارعا كوبىرەك توق­تال­عىم كەلەدى. “ۇساق شارۋالار بىرىك­تىرىلسىن” دەگەن ۇران كوتەرىلۋدە. دۇرىس باستاما. ورتالىقتاندىرىل­عان بۋحگالتەريا, ياعني ەسەپ-قيساپ, ءما­شينە-تراكتور شەبەرحاناسى, ماتە­ريالدىق جابدىقتاۋ, تاعى سول سياقتى جالعىزداردىڭ ءتىسى باتپاس ىستەر يگەرىلمەك. كىمدەر بىرىگەدى دەگەندە قيىندىقتار دا تۋىندايدى. ۇساق شارۋالار ما, الدە ءىرى-ۇساق­تا­رى ارالاس پا؟ جەرى ىرگەلەس جات­قان­دا­رى ما؟ نە بولماسا ارالارى ال­شاق­تارى دا قوسىلا بەرە مە؟ باس­شى­سى كىم, قوسشىلارى كىمدەر بول­ماق؟ بۇرىن وبلىستىق پارتيا كو­مي­تەتى ۇسىنىپ, ورتالىق پارتيا كو­ميتەتى بەكىتىپ قويعان باسشىلاردىڭ ءوزىن شىداتپايتىن قازەكەڭ وزىمەن تەڭ قۇقىقتى تىزگىن ۇستاۋشىنىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداعانىنا جۇرە قويۋى دا قيىن-اۋ. تەك تۋعان-تۋىستاردان قۇرالعان شارۋا قوجالىقتارى دا بار. بۇ­لار­دىڭ ءار تەكتى, ءار ۇلت وكىلدەرىنەن تۇ­راتىن شارۋاشىلىقتارمەن ۇيلەسىپ كەتۋى وڭايعا سوقپايدى. قوسىلعان كۇننىڭ وزىندە ەگىنشىلىگى بىرىكتىرىلىپ, ءبىرىنىڭ مالى ءتاۋىر تۇقىمدى, ەكىن­شى­سىنىكى ناشارلاۋ بولسا, بۇل رەتتە قولايسىز اڭگىمە تۋىنداماق. ۇساق-تۇيەك كورىنەتىن وسى قيىنشىلىق­تار­دى ايتا وتىرىپ, ونداي تىعى­رىق­تاردان شىعۋدىڭ جول-جوباسىن نۇسقاي كەتپەكپىن. جەردى الپاۋىتتارعا جالعا بەرۋ­دىڭ تاجىريبەسى قالىپتاسىپ قالدى. كەي رەتتەردە بۇل جولعا تۇسكەن­دەر­دىڭ نە تيەسىلى جەرلەرىن قايتارىپ الا الماي, نە جالدىق تولەمگە جا­رى­ماي جۇرگەندەرى دە كەزدەسەدى. مە­نىڭشە, وسى ورايداعى كانادا, ەۋرو­پا ەلدەرى فەرمەرلەرىنىڭ بىرىگۋ ءتاجى­ريبەسىن زەرتتەپ, وزىمىزگە ءتيىمدى تۇستارىن پايدالانساق, قانەكي. ءبىر ويىم ايتادى, اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى ءار اۋماققا لايىقتى بىرنەشە نۇسقا ۇسىنۋى كەرەك. اقىل-كەڭەسپەن قا­تار قارجىلاي كومەك تە كورسەتىلىپ, سوعان مۇقتاج شارۋاشىلىقتاردى دەمەپ جىبەرگەن ابزال. ارينە, بۇعان تامىر-تانىستىق ارالاسسا, قۇرىدىق دەي بەرىڭىز. اۋىلداعى ۇجىمدار ءىرى­لەنەر بولسا, ەگىن وسىرۋدەگى قيىن­دىق­تاردىڭ ازايۋى ءوز الدىنا, اس­تىق­تى وتكىزۋ ماشاقاتتارى دا جە­ڭىل­دەي تۇسەر ەدى. ەلەۆاتورلاردا تارا­زىدان جەۋ, بيدايىڭ تازا ەمەس, كومبايننان بىردەن اكەلدىڭ دەپ 15-17 پايىزدى كەمىتۋ, ساقتاپ بەرگەنى ءۇشىن تولەمدەر, تاعى-تاعىلار ازايار ەدى. سەبەبى, ىرىلەنگەن شارۋاشىلىق­تىڭ ءوزىنىڭ مەحانيكالاندىرىلعان قىرمانى, استىق تازالاعىش ءماشي­نە­لەرى بولادى, ءتۇسىرۋ-تيەۋ جۇمىس­تا­رى ءبىر ورتالىقتان اتقارىلادى. كوپتەگەن شارۋا قوجالىقتارى ەلەكتر جەلىسىنەن الىستا, ءالى كۇنگە دەيىن ماي شاممەن وتىر. بۇل سى­قىلدى كەلەڭسىزدىكتەردى تۇبىرىمەن جوياتىن ۋاقىت جەتتى. جالاڭ سويلەمەيىن, قوستاناي وبلىسىنىڭ ارقالىق اۋدانىندا با­لالارىمنىڭ شارۋا قوجالىعى بار. الماتىدا ءوزىمنىڭ ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىم جۇمىس ىستەپ تۇر. سول سە­بەپ­تەن كوڭىلگە تۇيگەن ويلارىم بار­شىلىق. الداعى ۋاقىتتا ارقا­لىق قالاسىنان ارزان باعامەن ءسۇت, قىمىز, تاعى باسقا دا ءسۇت ونىمدەرىن ساتاتىن دۇكەن اشپاقشىمىز. ار­قا­لىقتىڭ اكىمى تەمىرجان تولەباەۆ سىندى ىسكەر ازامات بۇل نيەتىمىزدى قۇپ­تاپ, اقىلعا اقىل قوسىپ, قولى­مىزدى ۇزارتاتىن شىعار دەگەن وي­دا­مىن. ءوزىم بۇرىن سول اۋداندا كەڭ­شار باسقاردىم, ازدى-كوپتى ءتا­جى­ريبەمىز ءالى دە كادەگە اسىپ جاتسا, ماقۇل ەمەس پە. مال شارۋاشىلىعىنىڭ جايىنا كەلەر بولساق, ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ مۇمكىنشىلىگىندەي جاعداي ەش جەردە جوق دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇل ويىمىزدى دالەلدەپ بايقاساق, قازاق قاشاندا جىلقى مەن قويدى كوبىرەك ۇستاپ, سيىر مالىن ازىراق وسىرگەن. ونىڭ سەبەبى, كوشپەلى ەلگە مال ازىعىن دايىنداۋ قيىندىق كەلتىرگەن. جۇت جىلدارى ءجيى بولىپ تۇرعان. قۇدايعا شۇكىر, قازىر وتى­رىق­شى ەلمىز. مال ازىعىن قامداي­تىن جاعداي, مۇمكىنشىلىكتەر بار­شى­لىق. ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعى ءوز الدىنا ءبىر سالا بولسا, سونىمەن بىرگە, ءبىر ەت, ءبىر ماي, بۇلشىق ەتتى قازاقتىڭ اقباس سيىرىن وسىرۋگە تالاپتانۋشىلار شىعىپ جاتىر. سيىردىڭ ءسۇتتى تۇقىمىن ءوسىرىپ, ءسۇت بۇلاعىن اعىزۋ دا ءبىزدىڭ جىگىتتەردىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءىس ەمەس. بۇدان ءارى ايتپاعىم, قىس تە­بىن­دە, جاز جايلاۋدا باعىپ, مىڭداپ جىلقى وسىرۋگە, ءسويتىپ, جىلقىنىڭ ارزان ەتىن كوپتەپ وندىرۋگە ابدەن بولادى. قوستانايدىڭ وڭتۇستىگى, تورعاي ءوڭىرى, جەزقازعان, قاراعان­دى, سەمەيدىڭ كوپتەگەن اتىراپ-جوندارى وسى ءىستى وركەندەتۋگە وتە قولايلى. ەرتەدە ءۇش مىڭنان باستاپ 17-18 مىڭعا دەيىن جىلقى بىتكەن بايلار بولىپتى. قازىر قاراعاندى وبلىسىندا 1500 جىلقى ايداعان ءبىر اقساقالدى ايتىپ ءجۇر. 300-400 جىل­قىلى كىسىلەر ءار تاراپتان شىعا باستادى. ال ءوزىم جۇمىس ىستەگەن ار­قالىقتىڭ تۇستىگىندەگى 50 شاقىرىم­داي جەردەگى جالعىزتال اۋىلى بۇ­رىنعى توقتار اۋباكىروۆ اتىنداعى كەڭشار ەدى. ويلاپ وتىرسام, مۇندا كەيىنگى وتىز جىلدا كۇن رايى جىل­قىعا جايلى ءتيىپتى. ەل ىشىندە ءبىر ءۇيىر, ەكى ءۇيىر جىلقىسى بارلار كا­دىمگىدەي. بۇل دەگەنىڭىز جىل ون ەكى اي بويى ءوز قورەگىن ءوزى تاۋىپ, ءوسىپ جاتقان بەرەكەلى جانۋار. مۇنداعى ءبىر قيىنشىلىق – جىلقىلاردىڭ جوعالىپ كەتۋى. سوندىقتان بۇل ورايدا الەمدە بار تاجىريبەنى, عى­لىم جەتىستىكتەرىن پايدالانسا دۇ­رىس بولار ەدى. تەلەديداردان قاراپ بايقاساق, اڭداردى ۇستاپ الىپ, قۇ­لاق­تارىنا, بالىقتاردىڭ قاناتىنا حابارلاعىشتار ورناتىپ, قاي ماڭدا جۇرگەنىن ءبىلىپ وتىراتىن كورىنەدى. ال ءبىزدىڭ اۋىلداردا قاتتى بوراندا ىعىپ كەتكەن جىلقىنى تابۋ ءبىر قيا­مەت. كەيدە سول بەتىندە جوعالىپ كەتەدى. ايلاپ ىزدەگەن جىلقىڭ ءبىر قىردىڭ استىندا, كوزدەن تاسا ءجۇر­گەنىن بىلمەي قانشا سابىلاسىڭ. ءتىپتى كۇدەر ۇزەسىڭ. سودان قانشاما ۋاقىت وتكەندە جىلقى جارىقتىق تۇراعىنا ءوزى قايتىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن قانشاما جانار ماي جاعى­لىپ, اتتىڭ تەرى, جۇقارعان جۇيكە دە مال يەسىنە وڭاي سوقپايدى. حابار­لا­عىش بولسا, مۇنداي وكىنىشكە جول بەرىلمەس ەدى. تاعى ءبىر قاجەت نارسە – ءيتتىڭ موينىنا, ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنا ورناتاتىن جەكە انىقتاعىش (چيپ). يتالياداعى ءبىر تانىسىم مىنا اڭگىمەنى ايتىپ ەدى. ءيتى جوعالىپ كە­تىپ, ءبىراز اۋرەگە سالسا كەرەك. ءبىر اپتا وتكەندە پوليتسيادان حابار كەلەدى: “يتتەرىڭدى نەگە قاڭعىرتىپ جىبەرگەنسىڭدەر, كەلىپ ايىپپۇل تولەپ, الىپ كەتىڭدەر”, دەيدى. ءسويت­سە, ءيتتىڭ تەرىسىنە سىڭىرىلگەن “چيپ” ارقىلى يەسى كىم ەكەنىن ءبىلىپتى. ولاردا يت ۇستاۋشى ءۇشىن بۇل ءمىن­دەت­تى شارا ەكەن. ال ءبىزدىڭ جاعدايى­مىزدا جوعالىپ تابىلعان اق-ادال مالىڭدى كەيبىر اردان بەزگەندەر مەنىكى دەپ بوي بەرمەسە, دالەلدەۋىڭ دە قيىن. بۇل ارادا نومىرلەۋ, ەن سالۋ دەگەندەر ەسكىرگەن ادىستەر. ەن­دە­شە, بىزگە كەرەگى: مالدىڭ قايدا ءجۇر­گەنىن بىلدىرەتىن حابارلاعىشتار, مال يەسىن ايعاقتايتىن انىقتاعىش­تار, ءىرى قارانىڭ, اسىرەسە, انالىق جانە اتالىق ءىرى مالدىڭ تولقۇجاتى. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ وتە كۇردەلى, عىلىمي تۇرعىنى كەرەك ەتە­تىن ماسەلە. مال يەلەرى بۇعان كوڭىل بولسە, ۇتادى. اتالىق مالدى, ياعني بۇقا, قوشقار, ايعىردى ىرىكتەپ سالىپ, سۇرىپتاپ وتىرۋ كەرەك. جانە ءبىر جاعداي, تابىننىڭ ىشىنەن ىلعي ءىرىسى مەن سەمىزىن تالعاماي سوي­ىپ, ساتا بەرسە, مال ۇساقتاپ كە­تە­دى. بۇل قاتەلىكتى بولدىرماس ءۇشىن الدىنداعى مالدىڭ كىشىسىن, سۇتتىلىگى كەمىن, ۋاقىتىنان ەرتە تولدەگەنىن جۇمساعان دۇرىس. البەتتە, سويىپ-ساتاردان ەڭ كەمى ەكى اي بۇرىن ول مالداردى جەمدەپ, سەمىرتۋ جۇمى­سىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. دەنى دۇرىس مالدى ۇنەمى سۇرىپتاپ, ءتاۋىرىن تۇقىمدىق وسىمگە قالدىرىپ, ءوسىمى ناشارىن جۇمساعان ءجون. ءجۇن مەن تەرىنى ءىس قىلۋدىڭ جايى دا جاۋىر بولعان اڭگىمە. قوستانايدا, تاعى باسقا جەرلەردە پيما باساتىن تسەحتار بارىن بىلەمىز. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, وسى كەرەك ءىس ورگە باسپاي كەلەدى. اۋىل شارۋا­شىلىعىمەن بايلانىستى كاسىپ­كەر­لەر نازار اۋدارىپ, دۇرىستاپ قولعا الاتىن ءىستىڭ ءبىرى وسى. سوڭعى ۋاقىتتارى ارنايى قا­ساپ­حانالار جۇمىس ىستەۋى كەرەك دە­گەن ءتارتىپ شىقتى. بۇل دا قۇپتار­لىق جاي. ەتى تازا سويىلىپ, ارتىق قان-جىنى ەكولوگيانى بۇلدىرمەي, جىم-جىلاس ەتىلەدى. وسى ارادا مىنا ءبىر كورىنىستى كوزگە ەلەستە­تەيىك­شى. جاڭا وقۋ جىلى باستالار­دا, اۋىلداعى وتاعاسى ءۇش-ءتورت ءىرى قاراسىنىڭ ءبىرىن سويىپ, ونىڭ ىشەك-قارنىن, باس-سيراعىن, تەرىسىن, قوي بولسا, ءجۇنىن ۇيدە قالدىرىپ, بازارعا الىپ جونەلەدى. بۇل ءۇشىن سوندا اپاراتىن ماشينە, كولىك ءىز­دەۋى كەرەك. وعان قوسا, بەرەتىن انىق­تاماسى ءۇشىن مال دارىگەرىنە, جولدان بوگەمەسى ءۇشىن ماي قىز­مەت­كەرىنە, تاعىسىن-تاعىلارعا قول­ۇز­دىك تولەپ, وتكىزەر مال اقشا­سى­نىڭ ۇشتەن بىرىنەن ايىرىلىپ ۇيىنە قايتادى. سوندىقتان, قاساپحاناسى بارلاردان مالىمدى سەندەردە سوي­دىم دەگەن انىقتاما ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. نەمەسە دەلدال ساتۋشىعا ارزان وتكىزىپ “ونەرلەيدى”. دەمەك, قاساپحانانىڭ ءار اۋىلدا اشىلعانى ابزال. بۇلار سانەپيد­ستان­سانىڭ بارلىق تازالىق تالاپ­تارىنا ساي بولسىن. قۋاتتىلىعى ءبىر تونناعا دەيىن جەتەتىن ەلەكترلى تەلفەر, مەحانيكالىق تەلفەر سياقتى باۋىزدالعان مالدى كوتە­رە­تىن قۇرالدار ورناتىلسا قۇبا-قۇپ. سويىلاتىن جەر بەتوندالىپ, اققان قان ارىقشامەن جابىق قۇدىققا قۇيىلۋى كەرەك. مالدىڭ ىشىنەن شىققان قان-جىنى ارنايى ورىنعا كومىلەدى. وسى قاساپحانانىڭ يەسى ارزان باعامەن جۇك كولىگىن, اۆتو­تو­ڭازىتقىشتاردى جالعا بەرە­تىن­دەي جاعدايى بولسا, ءتىپتى جاق­سى. باسقا دا ماسەلەلە­رىن ويلاستى­رىپ شەشۋگە ابدەن بولادى. ايتالىق, اۋىلدى جەردە مال كۇندە سويىلمايدى. سون­دىقتان ول ءۇشىن اپتانىڭ ءبىر كۇنىن بەلگىلەسە دە ارتىقتىق ەتپەيدى. شالعاي وڭىرلەردە ارزان ازىق-ت ۇلىك, جەمىس-جيدەك بار. سولاردى جەتپەي جاتقان جەرلەرگە جەتكىزۋدىڭ دە تۇيتكىلى جە­تەر­لىك. جا­نار ­ماي قىم­بات. جولدان توساتىن ماي قىزمەتكەرلەرى اۋىزدارىن اشىپ “جيەن­دىك” جاساماي جانە تۇرمايدى. بۇل تى­عىرىقتان شىعاتىن ءبىر جول, كوپ­تەگەن قالالاردان جۇزدەگەن “كاماز”-دار كيىم-كەشەك, تاۋار الۋعا الماتىعا ۇزبەي قاتىنايدى. سولار كەلەردە بوس كەلەدى. ايتالىق, ارقالىقتىڭ بازارىندا سيىر ەتى 400-500 تەڭگە ارالىعىندا. كۇز ايلارىندا قالا تۇرعىندارى الىپ ۇلگەرمەيدى. ەت ساتۋشىلار سارساڭعا تۇسەدى. مال باسى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. سوندا دەيمىن-اۋ, جا­ڭاعى, الماتىعا بوس كەلە جاتقان ءما­شينەلەر جولاي ەت الا كەلسە قاي­تەدى؟ ونى كەلگەننەن كەيىن ءبۇلدىر­مەي ساقتايتىن توڭازىتقىشتى قوي­مالار دا كەرەك. وسى ءىستى ۇكىمەت تا­راپىنان ۇيلەستىرەتىن قۇرىلىمدار بولسا, كاسىپكەرلەرگە جول سىلتەپ, ءجون كورسەتىپ, جاڭاعىداي قويما سالاتىن نەسيە بولىنسە, جولداعى اۋىزداعىنى جىرىپ الار پوگوندى جاندايشاپتارعا تىيىم سالىنسا, بۇل ايتقانىمىز دا شەشىلمەيتىن ماسە­لە ەمەس. كارتوپ, كوكونىس, جەمىس-جيدەكتى دە جەتپەيتىن جەرلەرگە تاسىمالداۋدىڭ جايى وسىنداي جولمەن شەشىلەر ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ۇساق-تۇيەك سياقتى كورىنەتىن ماڭىزدى نارسەنىڭ ءبىرى ات, وگىز, تۇيە سياقتى كۇش كولىگىن پايدالانۋ بولىپ تابى­لادى. ءبىزدىڭ بالالاردىڭ جەكە شا­رۋا­شىلىعىندا “ت-40” ماركالى شاعىن تراكتورى بار. جانار مايدى از جۇمسايدى, ءوزى جۇيرىك, ءوزى بەرىك. قيت ەتسە, سونى پايدالانادى. ءاسى­رە­سە, ناۋقاندار كەزىندە كومباين­شى­لارعا تاماق جەتكىزۋ, قوسالقى ءبول­شەك اپارۋ, وتىن-سۋ, تاعى باسقا­لارىن تاسۋ سونىمەن اتقارىلادى. بىراق, قانشا ۇنەمدەسەك تە, بۇل تراكتورى بولعىرىڭ دا جانار مايى مەن جوندەۋىن قوسا, ءبىر جىلدا 250-300 مىڭ تەڭگەنى جەپ قويادى ەكەن. ونىڭ ورنىنا جازدا ەكى دوڭعالاق­تى, ءتورت دوڭعالاقتى ارباعا, قىستا شاناعا ات جەكسە قايتەر ەدى؟ ءارى ىڭعايلى, ءارى ۇنەمدى. 1980-جىلدارى كەڭشاردا بالاباقشا مەن اسحاناعا ات-شانامەن تاماق تاسىتقانىمدا جىگىتتەر اۋەلى ك ۇلىپ, ارتىنان قاتتى ايازدا ماشينە بىتكەن تىرپ ەتە الماي قالعاندا, ات-شانانىڭ دۇ­رىس­تىعىنا كوزدەرى جەتىپ ەدى. مۇنداي ابزەل-قۇرالدار قازىر تاپتىرمايدى. مىنە, سونى جولعا قويۋ كەرەك. اقمولا وبلىسىنىڭ بالقاشىن اۋدانىنداعى ورمان شارۋاشىلىعىندا شانا دا, اربا دا جاسالاتىن. وسى جايدى دا ەسكە ءبىر الىپ قويايىقشى, اعايىن. اگرارلىق سالاسى دامىعان ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جەكە جازاتىن گازەتى جوقتىعى دا قىنجىلدىرادى. ءبىر كەزدەردە بەلگىلى جۋرناليست بەكبولات ادەتوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن “اۋىل” گازەتى جاقسى تاجىريبەلەردى, ونەگەلى ىستەردى تاراتىپ جازىپ تۇرعانىن بىلەتىن ەدىك. نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ, ءبىرالى نۇرتازين, بوشاي كىتاپباەۆ سياقتى اۋىل ەرلەرىنىڭ اتاعى دا قالىڭ جۇرتقا ءباسپاسوز ارقىلى تانىلدى ەمەس پە. اۋىلدىڭ ءوز گا­زەتى بولىپ, جاقسى ءتاجىري­بەلەردى جازسا دەيمىز عوي باياعى. ەلباسى جولداۋى العا قويعان مىندەتتەرگە سايكەس, شارۋا قوجا­لىق­تارىنا ارناپ شاعىن تراكتور­لار شىعارعان ءجون سياقتى. ءسوزىمدى تۇيىندەي كەلە قايتالاپ ايتارىم, شارۋا قوجالىقتارىنداعى ەلەكتر جارىعىنىڭ ماسەلەسى. ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ورايىندا جەلدى پايدالانۋ جايى ايتىلۋىن ايتىلعانمەن, ءىس-جۇزىنە اسپاي كەلەدى. سونشالىقتى قيىن با, جوق, الدە ءمان بەرمەيمىز بە, تۇسىنە الماي قويدىم. اۋىل شارۋاشى­لىعى ءمينيسترى ا.كۇرىشباەۆ مىرزا قولىنان ءىس كەلەتىن ازامات سياقتى. جولداۋدان كەيىن جولى اشىلىپ, اۋىلدى العا سۇيرەيدى دەپ سەنەمىز. اۋەلى ءونىمدى ءوندىرىپ, سودان سوڭ تۇتىنۋشىعا قىمباتتاتپاي جەتكى­زىپ, حالىقتىڭ اۋزىنان اق ماي اعى­زۋعا مۇمكىندىكتەر جەتىپ ارتىلادى. تەك ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, ۇقساتا بىلەيىكشى, اتقا مىنگەن ازاماتتار. كەنجەبەك ساۋىتوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ارداگەرى, كاسىپكەر. الماتى. ادام دەنساۋلىعى  بارىنەن قىمبات ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا سالاماتتى ءومىر سالتى مەن ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن ىنتىماقتى جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتىن ۇسىنىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات­تىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ج.دوسقاليەۆتىڭ قىزىلجار وڭىرىنە جۇمىس ساپارى مەملەكەت باسشىسى قويعان تالاپتارمەن ۇندەسىپ, ساباق­تاستىق تاۋىپ جاتتى. ول مەكەمەلەردى ارالاۋ, وبلىس تۇرعىندارىمەن جۇزدەسۋ بارىسىندا تا­ري­حي قۇجاتتىڭ حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن ارت­تى­رۋ­داعى, الەۋمەتتىك قورعاۋداعى ستراتەگيالىق ءمان-ماڭىزىن تار­قا­تا اڭگىمەلەپ, كوپتەگەن ساۋال­دارعا جاۋاپ بەردى. جاقسىلىق دوسقاليەۆ پەن وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ ال­دى­مەن پەتروپاۆل قالاسىندا پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەن زاماناۋي قان ور­تالىعىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قاتىستى. جاقسىلىق اقمىرزا ۇلى ۇجىمعا جىلجىمالى دونورلىق پۋنكت كولىگىنىڭ كىلتىن تابىس ەتتى. بەس قاباتتى جاڭا عيماراتتى ارا­لاپ كوردى. شەتەلدىڭ كلينيكالىق-دياگنوستيكالىق, قان دايىنداۋ مەن ساقتاۋ, يممۋندىق-فەرمەنت­تىك, باكتەريولوگيالىق زالالسىز­داندىرۋ سەكىلدى وزىق مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارى مەن قوندىرعىلارى قويىلعان 10 مىڭ ليترلىك قان ورتالىعىن سالۋعا ەل قازى­نا­سىنان 1 ميلليارد 182 ميلليون 515 مىڭ تەڭگە جۇمسالدى. بۇرىندارى دونوردان قان الۋ ءۇشىن 2-2,5 ساعات جۇمسالاتىن بولسا, ەندى 40-45 مينۋت جەتكىلىكتى. مينيستر باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەدى: سوڭعى ۋاقىتتا ءتۇرلى جۇقپالى ۆيرۋستاردىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا بولىپ جات­قا­نىن جاقسى بىلەسىزدەر. وسىنداي قاتەرلى اۋرۋ­لاردى بولدىرماۋدىڭ, الدىن الۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ وتىرمىز. ءبىرىنشى – دونورلاردى دياگنوستيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋ. ەكىنشى – قان قۇرامىنداعى ءتۇرلى ينفەكتسيالاردى ساۋلە ارقىلى زالالسىزداندىرۋ. حالىقارالىق تالاپ­تار­عا جاۋاپ بەرەتىن مۇنداي قان ورتالىعى استا­نادا عانا بار. تاعى 6 نىسان بوي كوتەرەتىن بولا­دى. وسى 8 ستانسادا جينالعان پلازمالاردى شەتەلدىك زاۋىتتارعا جونەلتىپ, ولاردان قاننان جاسالاتىن ءدارى-دارمەك الاتىن بولامىز. مۇن­داي كەلىسىم-شارتتى ءوندىرىس جۇيەسىنە بيىل كو­شە­مىز. 2014 جىلعا قاراي ەلىمىزدە قان وڭدەيتىن زاۋىت سالىنادى. ءسويتىپ, ەكسپورتتاۋ مۇمكىن­دىگىنە دە يە بولامىز. ج.دوسقاليەۆ اقمولا, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اكىمدەرىنىڭ ورىنباسار­لا­رى, اۋماقتىق ۆەدومستۆو جەتەكشىلەرى, ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىسقان ايماقتىق كەڭەس وتكىزدى. باسقوسۋدى ايماق باسشىسى سەرىك سۇلتانعازى ۇلى كىرىسپە سوزبەن اشىپ, جولداۋدان تۋىندايتىن ءمىن­دەت­تەر­دى العا تارتتى. وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە 34 اۋرۋحانا,  166 امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق ۇيىم, 485 مەديتسينالىق قوسىن جۇ­مىس ىستەيدى. بىلتىر بۇل سالاعا 16,8 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. “جول كارتاسى” اياسىندا ەمدەۋ مەكەمەلەرىن جوندەۋگە جارتى ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. بيىل وسىنشا مولشەردە قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر. كارديولوگيالىق ورتالىق اشىلىپ, رەسپۋبليكا جانە شەتەل عالىمدارى­نىڭ قاتىسۋىمەن جۇرەككە 51 وتا جاسالدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسپانا جايىن شەشۋ ماقساتىمەن 88 پاتەرلى جايلى جاتاقحانا جانە 60 پاتەرلى يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي سالى­نۋ­دا. 200 ميلليون تەڭگەگە 26 جوعارى تەحنو­لوگيالىق قۇرال-جابدىق ساتىپ الىندى. “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە بيىل 4 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ بەلگىلەنگەن. ۆەدومستۆو باسشىسى ءوز سوزىندە 2010 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن رەفورمالاۋ مەن دامى­تۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ءبىرىن­شى كەزەگى اياقتالاتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ قورىتىندىسى جامان ەمەس كورىنەدى. انا مەن بالا ءولىمى, تۋبەركۋلەز, قاتەرلى ىسىك, جۇرەك-قان تامىرلارى سىرقاتتارىنىڭ تومەندەۋى بايقا­لا­دى. مينيستر دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىمەن تانىس­تىر­دى. ونىڭ ماقساتى – ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ جانە الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. ول ءۇشىن العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى باسىمدىقپەن دامىتا وتىرىپ ساپاسىن ارتتىرۋ, باسەكەگە قابىلەتتى كادر الەۋەتىن قا­لىپتاستىرۋ, مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆ­تي­كا­لىق ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنو­لوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋ جولدارى جان-جاقتى ەسكەرىلگەن. باعدارلاما ىسكە اسقان جاعدايدا 2015 جىلعا تامان انا مەن بالا ءولىمى 1,5 ەسە, جالپى ءولىم 15 پايىز تومەندەپ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تىعى 69 جاسقا ۇلعايادى دەپ كۇتىلۋدە. “سالامات­تى قازاقستان” دەگەن اتاۋعا يە باعدارلامانى قار­جىلىق قولداۋعا 396 ميلليارد تەڭگە تارتىلعان. جوبادا وزگەشەلىكتەر كوپ. جاقسىلىق اق­مىرزا­ ۇلى تىڭ جاڭالىق رەتىندە سونىڭ ءبىرىن اتادى. ول ۋچاسكەلىك دارىگەرلەر مەن مەيىربي­كە­لەر قىزمەتىن ءبولىسۋ, قايتا قۇرىلىمداۋعا قاتىستى ءوربىدى. بۇدان بىلاي ۋچاسكەلىك تەراپەۆت باسى ارتىق, قوسالقى جۇكتەمەلەردەن بوساتى­لىپ, ناۋقاستاردى ەمدەۋ مىندەتىمەن عانا اينا­لىسادى. دارىگەر قابىلداۋعا دەيىن اتقارىلاتىن جۇمىستار, ءتىپتى دارىگەرگە قارالۋ-قارالماۋ ءما­سەلەسىن شەشۋ دە مەيىربيكەلەرگە جۇكتەلەدى. سو­عان وراي ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى 1,5 ەسە وسىرىلەدى. جۇيە 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ەنگىزىلەدى. مينيستر ەلىمىزدى ءدارى-دارمەكپەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن دە ورتاعا سالدى. ءساۋىر ايىندا استانا قالاسىندا فارماتسەۆتيكالىق زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى باستالادى. ءسويتىپ, بەس جىلدا قاجەتتى دارىلەردىڭ 50 پايىزى شىعا­رىلاتىن بولادى. ول بۇدان بىلاي توسەك سانىن كوبەيتۋمەن ەمەس, ولاردى اينالىمعا قوسۋ ارقىلى دارىگەرلىك قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋدى, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋدى اتاپ كورسەتتى. مۇنداي مەملەكەت­تىك شارالار كەشەنى 2020 جىلعا قاراي انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسەگە تومەندەتىپ, جالپى ءولىمدى 30 پايىزعا ازايتىپ, تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋدى 20 پايىزعا قىسقارتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. جۋىق ارادا باعدارلاما پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنى­لاتىن بولادى. مينيستر جولداۋدا مەديتسينالىق قىزمەتكە ناتيجە­لەرگە باعدارلانعان قارجىلاندىرۋ مەن اقى تولەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ مىندەتى قويىلعانىن, ونىڭ جاقسى ۇلگىلەرى قىزىلجار وڭىرىندەگى تايىنشا اۋدانىندا ورنىققانىن ايتا كەلىپ, مەديتسينا كادرلارىن دايىنداۋ مەن قايتا دايارلاۋعا باي­لانىستى وزگەرىستەردىڭ جاسالاتىنىن, امبۋ­لا­تو­ريالىق جۇمىستاردىڭ جەتىلدىرىلەتىنىن, وتان­دىق ءدارى پرەپاراتتارى ۇلەسىنىڭ كوبەيەتىنىن جەتكىزدى. جاڭا جوباعا, بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە قاتىستى پىكىرلەر ايتۋشىلار كوپ بولدى. مينيستر ولاردىڭ تىلەكتەرىن مۇقيات تىڭداپ, ماڭىزدى ۇسىنىستاردىڭ جان-جاقتى ەسكەرىلەتىنىن جەتكىزدى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ەلىم دەپ ەلجىرەگەن ەلباسىمىز روزا ەلەكەنوۆا, ءى توپتاعى مۇگەدەك انا. مەن قول ارباعا تاڭىلعان ءمۇ­گە­دەك جانمىن. تاعدىردىڭ تالكە­گى­مەن ءى توپتاعى مۇگەدەككە اينا­لىپ ءبىر جۇدەسەم, باسپانانىڭ زارىن تارتىپ ەكى جۇدەپ, ءوزىمدى ومىردەن تىس قالعان جانداي سەزى­نىپ, تۇڭىلە باستاعان ەدىم. سوڭعى ءۇمىتىمدى ارتىپ “نۇر وتان” پار­تياسىنىڭ ەسىگىن قاقتىم. ەلباسىمىز كۇنى كەشە قا­زاق­ستان حالقىنا ارناعان جول­داۋىن­دا بىلاي دەپ ەدى عوي:  ء“بىز­دىڭ جەتىستىكتەرىمىزدى مويىنداي وتىرىپ, بۇۇ ءوزىنىڭ 2009 جىلعى بايانداماسىندا قازاقستاندى ادام الەۋەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى بار ەلدەر ساناتىنا قوستى. بۇل – ءبىز­دىڭ وسكەن ءال-اۋقاتىمىزدىڭ داۋ­سىز دالەلى! ون جىلدا 350 مىڭ وتباسى – بۇل شامامەن 1,2 ميلليون ادام – تۇرعىن ۇيگە يە بولدى”. مىنە, مەن دە سول پرەزي­دەنت­تىڭ ايتقان 350 مىڭ وتباسىنىڭ نەمەسە 1,2 ميلليون ادامنىڭ ءبى­رى­مىن! وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءتورت بولمەلى پاتەردىڭ كىل­تى قولىما تيگەندە قاتتى تول­قى­دىم. باسپانانىڭ زارىن تارت­قان, مەنىمەن بىرگە ۋايىمداپ, كوڭىلدەرى ءپاس تارتىپ جۇرگەن بەس جا­رىعىم – بەس قىزىمنىڭ قۋان­عان­دارىن كورسەڭىزدەر, شىركىن!.. بۇرىن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى­نىڭ عيماراتى بولعان ۇيدەگى ءومىرى جىلىنبايتىن ءارى سىز ءبول­مەدەن “راسىمەن قۇتىلدىق پا؟” دەپ ءالى كۇنگە ىشىمنەن كۇبىرلەپ قويامىن. قازىرگى پاتەرىم جىپ-جىلى, ءتىپتى مونشاسىنا دەيىن بار. جۇماقتىڭ تورىنە كوشىپ كەلگەندەي كۇي كەشۋدەمىز. بۇل – “ەلىم” دەپ ەلجىرەگەن ەلباسى­مىز­دىڭ باسقا سالانى ايتپا­عان­دا, تۇرعىن ءۇي ساياساتىن سىندار­لىق­پەن ءارى تاباندىلىقپەن ءجۇر­گىزىپ كەلە جاتقان قامقورلىعى­نىڭ بىزدەر سياقتى ميلليونداعان جاندارعا كورسەتكەن ءبىر كورىنىسى دەپ بىلەمىن. دۇنيەنى دىرىلدەتكەن داعدا­رىس­قا قاراماستان, حالىقتىڭ جاع­دايىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەككە قويعان پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەلگە بەرگەن ۋادەسىن, ايتقان ءسوزىن ورىن­داماي تىنبايتىن ابزال جان ەكەندىگىنە مەنىڭ كوزىم انىق جەتتى. سول ءۇشىن دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا مىڭ دا ءبىر راحمەت! نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاق­ستان حالقىنا ارناعان كەشەگى جولداۋىندا: “الدا تۇرعان ون­جىلدىقتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى – قازاقستاننىڭ بارلىق ازامات­تارىنىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەڭ­گەيىن جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك تۇ­راق­تىلىق پەن قورعالۋدى نىعايتۋ”, – دەدى. بۇل سوزدەردىڭ ارعى جا­عىندا ميلليونداعان جانداردىڭ قونىس تويى, ءال-اۋقاتى جاقسارا­تىن قۋانىشتارى تۇر دەپ ءتۇسى­نە­مىن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتانمەن بىرگە ەل ەرتەڭى نۇرلانا بەرسىن, اعايىن! باتىس قازاقستان وبلىسى,  قازتالوۆ اۋدانى. ۋاقىت ارەكەت ەتكەن ادامعا جۇمىس ىستەيدى اسىلحان ويساەۆ, “التىناي” شيپاجايىنىڭ ديرەكتورى. ەلباسىمىز حالىققا جول­داۋىن­دا: ء“بىز رەتسەسسياعا جول بەر­مەدىك, ويتكەنى, نە ىستەۋ كەرەك­تىگىن بىلدىك جانە مۇنى جەدەل ىستەدىك”, دەپ اتاپ كورسەتتى. ءبىز وسىنىڭ جاقسى مىسالىن وبلىس ومىرىنەن كورىپ وتىرمىز. قازىر ەرتەدەن كەشكە دەيىن سارىۋايىم­عا سالىنىپ, نە ىستەيمىز دەيتىن ۋاقىت ەمەس, ۋاقىت ارەكەت ەتكەن ادامعا جۇمىس ىستەيدى. داعدارىس كەزىندە ەلىمىزدى ءتۇرلى قيىندىقتاردان مەملەكەت­تىك باعدارلامالار ساقتاپ قالدى. ماسەلەن, “100 مەكتەپ, 100 اۋ­رۋحانا”, “جول كارتاسى” سياقتى باعدارلامالار تەك مىڭداعان ادام­دارعا عانا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ قويعان جوق, ءار وبلىستىڭ جىلدى تابىستى اياقتاۋىنا نەگىز قالادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭىرلەردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى دەپ باتىل رەفورمالاردىڭ قولعا الىناتىن­دىعىن كورسەتتى. ەكونوميكالىق ءوسۋ جاعىنان ءار ايماقتاعى ءمىن­دەتتەردى مەجەلەدى. وڭتۇستىك قازاقستان اۋىل شا­رۋاشىلىعى, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى جانە ولاردىڭ ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ سالا­لارىندا تابىسقا جەتە الادى. ءبىز ونى وبلىس باسشىسى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارىنان كورىپ وتىرمىز.  اۋىل شارۋاشىلىعىندا تابىسقا جەتۋ كوكونىس القابىنا سارقىرا­عان وزەننەن سۋ سالىپ قويۋ مەن الدىڭداعى مالدى ىسقىرىپ ءجۇرىپ باعۋمەن بىتپەيدى. بىرىنشىدەن, قازىر ايدىن كول­دەر جوق, جىل سايىن سۋ تاپ­شى­لىعى سەزىلۋدە. ەكەۋىنە دە جاڭا ءادىس, سونى ءتاسىل, زاماناۋي قون­دىر­عىلاردىڭ كومەگىن  پايدالانۋ كەرەك. جالپى, سۋ تاپشىلىعىن تامشىلاتىپ سۋارۋ, كوكونىس كو­لە­مىن جىل مەزگىلىنە قاراماي كوبەيتۋدى جىلىجاي, ونى بۇزىل­مايتىنداي ساقتاۋدى قويما سالۋمەن شەشۋگە بولادى. وبلىس باسشىسى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى ارقىلى 2010 جىلى 20 مىڭ گەكتار القاپتى يگەرۋ ماسە­لەسىن قويىپ وتىر. ينۆەستي­تسيا­لىق جوبا ىسكە اسۋ ءۇشىن تۇركىستان سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىعىندا ارنايى قۇبىرلار جاسالۋدا. جىلىجاي كولەمى 146 گەكتارعا جەتكىزىلىپ, وسى ونىمدەردى ساقتاي­تىن قويمالار كوبەيتىلىپ جاتىر. ەگىنشىلىك سالاسىندا 53, ونىڭ ىشىندە 17 ەليتالىق, 30 ارنايى تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇمىس ءىس­تەي­تىن بولادى. مال تۇقىمىن اسىل­داندىرۋدا دا جاقسى جەتىس­تىك­تەر بار. وسىنىڭ ءبارى مەم­لە­كەت قام­قورلىعىنىڭ ارقاسىندا جاسالىپ جاتقانىن قاراپايىم جۇرت بىلگەنىمەن, اتتانعا ويباي قوساتىن بايبالامشىل از عانا توپتىڭ بىلگىسى كەلمەيتىندىگى وكىنىشتى. وڭتۇستىككە قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس بىرىككەن كەدەن ودا­عىن­دا تابىسقا شىعاتىنداي ءمۇم­كىن­دىكتەر بار. ولاردىڭ نەگىزگى با­عىتتارىن جوعارىدا قىسقاشا بولسا دا ايتتىپ وتتىك. ەلباسى قازاقستاندىق بارلىق ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىن جاقسارتۋ, الەۋەتتىك تۇراقتىلىق پەن قورعاۋدى نىعايتۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ كەلەدى. ال ءبىز اتاپ كورسەتكەن ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى جۇمىس كۇشىمەن بىتەدى. جۇمىسى بار ادامنىڭ ۋايىمى جوق, كويلەگى كوك بولسا كەرەك. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,سارىاعاش اۋدانى. باسشى بولام دەسەڭ, اۋىلدان باستا ك.بەكماعانبەتوۆ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پوليتسيا پولكوۆنيگى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باسشى قىزمەتتەردە ىستەيمىن دەگەن جاستار ەڭ ءبىرىنشى اۋىلدا ەڭبەك ەتىپ, ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتۋى كەرەك دەگەن ويىن تولىعىمەن قولدايمىن. بۇگىنگى ەل باسقارۋدا, ءتۇرلى ءون­دىرىس ورىندارىن, الپاۋىت كومپا­نيالاردى باسقارىپ نەمەسە باسقا دا سالالاردا جۇرگەن, زيالى قاۋىم ساناتىنداعى كوپتەگەن ازاماتتار ءومىر مەكتەبىن اۋىلدان باستاعانى, نە بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە اۋىلدا قىزمەتتەن وتكەنى بەلگىلى. بۇل ءتىپتى كەزدەيسوقتىق ەمەس, تولىقتاي نە­گىزدەمەسى بار ەكەنى داۋسىز. اۋىلدا, اسىرەسە قازاقى اۋىلداردا قايماعى بۇزىلماعان ۇلتتىق بولمىس, ءداستۇر مەن ءتىل, مادەنيەت پەن تۇرمىس كىم­نىڭ بولسىن ادامي جەتىلۋىنە اسەر ەتەرى انىق. ونىڭ ۇستىنە اۋىلداعى ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ورتانى كو­رىپ, تانىپ ونىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن سە­زى­نۋ ادامدى ۇلتتىق مۇددەنىڭ جوق­تاۋشىسى بولۋعا باعىتتايتىنى اقيقات. 30 جىل ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەت اتقارعان ءوز ومىرلىك ءتاجىري­بەمدە توقىراۋىن اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىندە وتكىزگەن 13 جىلدى اسا ءبىر ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىن. سول كەزدەگى اۋداننىڭ 6 شارۋاشىلىعى تازا قازاقى ەلدى مەكەندەردەن تۇراتىن. ولارعا ءاربىر قىزمەت بابىمەن بارعان سايىن وتەتىن جينالىستارىنداعى تازا, ءماندى, ءنارلى قازاق تىلىنە تاڭداي قاعا ريزا بولاتىن ەدىم. شالعاي جاتقان ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ قوناق كۇتىسى دە ولاردىڭ اق كوڭىلدى, كەڭ پەيىلدى ەكەنىنە كۇمان كەلتىرتپەيتىن. مۇنداي جاعداي شارۋاشىلىقتاردىڭ باسشىلارى, بەلسەندىلەرىنە عانا ەمەس, بارلىق دەرلىك قاراپايىم اۋىل تۇرعىن­دارى­نا دا قاتىستى بولاتىن. ول جىلدارى ءاربىر قازاق وت­با­سىندا “جۇلدىز”, “جالىن”, ء“ما­دە­نيەت جانە تۇرمىس”, “قازاقستان ايەلدەرى” جۋرنالدارى, “سوتسياليس­تىك قازاقستان”, “لەنينشىل جاس”, وبلىستىق, اۋداندىق جانە ت.ب. گا­زەتتەر جازدىرىلىپ الىناتىن. كەز كەلگەن اۋىل ادامىمەن ادەبيەت, پوەزيا, مادەنيەت, تاريح, ساياسات ماسەلەلەرى بويىنشا اڭگىمە قۇرۋعا بولاتىن. قاراپايىم اۋىل اقساقال­دارى ىشىنەن نەبىر كوسەم, شەشەن, بىلگىرلەرى تابىلىپ جاتاتىن, ولار “دالا اكادەميكتەرى” دەپ باعالا­ناتىن. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ءپال­ساپاسى, مادە­نيەتى, ءتىلى, پەيىلى, بۇكىل بولمىسى ساعان دا وڭ اسەرىن بەرمەي قويمايتىن. اۋىل دەگەن قاينار بۇلاقتىڭ سارقىلماي, لايلانباي ساقتالعان قاسيەتى قازىر دە تالايدىڭ رۋحاني سۋسىنىن قاندىرۋعا قابىلەتتى ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىرمەيمىن. قورىتا ايتقاندا, اۋىلدان باس­تاۋ العان قادام قاي جاعىنان بول­ماسىن مىقتى, باياندى بولاتىنىنا مەن سەنەمىن. قاراعاندى وبلىسى.