فوتو: رافحات حالەلوۆ
بەلگىلى مۇنايشى-عالىم, «ەڭبەك قىزىل تۋ», «حالىقتار دوستىعى», «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى ەسەت ازەرباەۆتىڭ ءومىر جولى كۇردەلى دە قىزىقتى. ارعى اتاسى ازەرباي قاجىعا بىرنەشە بارىپ, عۇلاما بىلىمىمەن «شەيح» اتانعان, اۋلەتى باتىس قازاقستاننىڭ تايپاق وڭىرىندە ايتۋلى باي, توڭكەرىستەن بۇرىن-اق تەحنيكا ءتىلىن مەڭگەرىپ, لوبوگرەيكا پايدالانىپ اتى شىققان ەكەن. بولشەۆيكتەر بيلىك الىپ, اۋقاتتى قازاقتىڭ باسىنا اقىرزامان ورناعاندا, تۋعان جەرىنەن ءتۇپ كوتەرىلە كوشكەن جۇرتتىڭ ىشىندە ازەرباەۆتار اۋلەتى دە بار ەدى. ەسەت راۋات ۇلىنىڭ 1941 جىلى باشقۇرت جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن سەبەبى سول.
1964 جىلى ۋفا مۇناي ينستيتۋتىن بىتىرگەن ەسەت ازەرباەۆ ورىنبور وبلىسىنداعى دومباروۆ گاز كومپرەسسورى ستانساسىندا ءۇش جىلداي جۇمىس اتقارىپ, قازاقستانعا, اتىراۋ وبلىسىنا اۋىسقان ەكەن. «ورتالىق ازيا» ورتالىعىندا ماگيسترالدى گاز قۇبىرى ماقات اۋداندىق باسقارماسىندا ءتورت جىل جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان جاس مامان 1974-1981 جىلدارى سالىنىپ جاتقان «ورىنبور-باتىس شەكارا» گاز قۇبىرى ورال اكىمشىلىگىن, «زاكاسپيسكترانسگاز» وندىرىستىك بىرلەستىگىن باسقارعان. 1981-1987 جىلدارى «ساراتوۆترانسگاز» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى بولسا, 1987-1989 جىلدارى الىس ليۆيادا ەڭبەك ەتىپتى. 1989 جىلدان «يۋگترانسگاز» (ساراتوۆ) بىرلەستىگى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدى. «ورالىق-ازيا» ورتالىعىنىڭ گاز قۇبىرىن جۇرگىزۋمەن قوسا كەزىندە جەكە مينيسترلىك دەڭگەيدە بولعان «قازاقگاز» كومپانياسىن ۇيىمداستىردى. وسىلايشا «قازاقگاز» كومپانياسى 1991 جىلدىڭ 19 قىركۇيەگىندە, تاۋەلسىزدىكتەن بۇرىن قۇرىلدى. كەيىن ەسەت اعا «باتىسترانسگاز» اق, «ارقاگاز» اق-نى قۇرىپ, باسشىلىق ەتكەن ەلىمىزدىڭ گاز شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇناي ارداگەرىنىڭ وڭىرىندەگى «ەڭبەك قىزىل تۋ», «حالىقتار دوستىعى», «قۇرمەت» وردەندەرى شىنايى ەڭبەگى مەن ەل قۇرمەتىنىڭ كورىنىسى ەدى.
ەسەت ازەرباەۆتىڭ ءبيۋستىن اشۋ سالتاناتىنا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اق ەكس-پرەزيدەنتى, «قازاقستان ينجەنەرينگ»بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اكادەميك, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۇزاقباي قارابالين استانادان ارنايى كەلىپتى. ەسەت اعامىزدىڭ 1991-1995 جىلدارى ورال قالاسىندا ۇلتتىق گاز كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى, باسقارما توراعاسى, «قازاقگاز» مەملەكەتتىك حولدينگ كومپانياسى پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارعان جىلدارى «قازاقگازدى» اياعىنان تىك تۇرىپ, رەسپۋبليكاداعى 16 گاز تاسىمالداۋ ءوندىرىسىن بىرىكتىرىپ, جەكە ءوندىرىس سالاسىنا اينالدىرعانى, «قاراشىعاناق» كەن ورنىن يگەرۋگە قاتىسىپ, «بۇحارا-ورال», «ورتا-ازيا-ورتالىق», «وداق», «ورىنبور-نوۆوپسكوۆ», «گازلي-شىمكەنت-بيشكەك-الماتى» سياقتى ءىرى گاز تاسىمالداۋشى وندىرىستەرگە وپەراتورلىق قىزمەتى, ازەرباەۆتىڭ باستاۋىمەن ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا العاشقى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كەلۋى ت.ب. ەستەلىكتەر ورتاعا سالىندى.
1993-1995 جىلدارى «قازاقگاز» گاز قورى, تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ ۇزىندىعى ت.ب. كورسەتكىشتەرىمەن الەمدەگى ەڭ ءىرى 10 گاز كومپانياسىنىڭ قاتارىنا كىرگەن ەكەن. ەسەت راۋات ۇلىنىڭ 1992-1997 جىلدارى گاز تاسىمالى تۋرالى باياندامالارى, عىلىمي ماقالالارى الەمدىك باسىلىمداردا جاريالانىپ تۇرعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ «قازاقستان 2030» باعدارلاماسىنا كىرگەن ەلىمىزدى تولىق گازداندىرۋ, رەسپۋبليكالىق مۇناي-گاز سالاسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ە.ازەرباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان. اتاپ ايتقاندا «رۋدنىي-كوستاناي» مەن بقو اۋدانارالىق گاز قۇبىرلارى سالىندى, «اتىراۋ-سامارا» مق-ءنىڭ ەكىنشى جەلىسى گاز تاسىمالداۋعا اينالدىرىپ, جايىقتىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى ەلدى مەكەندەرگە كوگىلدىر وتىن جەتكىزىلدى. بۇل تۋرالى ارداگەر ديپلومات, قوعام قايراتكەرى ناجىمەدەن ەسقاليەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ناريمان تورەعاليەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قۇرمەت وردەنىنىڭ» جانە حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى, اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا, مۇناي سالاسىنىڭ ارداگەرى, ە.اسەرباەۆتىڭ تۋىسى جاقسىلىق زاكيروۆ, رەسپۋبليكالىق «كاتەك» جوبالىق-زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور قۇندىز نۇپوۆ جانە باسقالارى اتاپ ءوتتى.
ورال قالاسىندا جانە ارداگەر مۇنايشىنىڭ اتاجۇرتى – بازارتوبە اۋىلىندا ەسەت ازەرباەۆتىڭ ءبيۋستىن قويۋعا مۇرىندىق بولعان, قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەن - «كاتەك» جوبالىق-زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى قۇندىز نۇپوۆ بولسا, ورالداعى «كوندەنسات» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆالەري ءجۇنىسوۆ جاڭا الاڭقايدى اباتتاندىرۋعا اتسالىسىپتى. ال ورال گاز, مۇناي جانە سالالىق تەحنولوگيالار كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى سەرىك مۇحامبەتاليەۆتىڭ قولداۋىمەن كوللەدجدە ەسەت ازەرباەۆ اتىنداعى اۋديتوريا اشىلدى. بۇعان قوسا قۇندىز شاماق ۇلى كوللەدجدىڭ ۇزدىك وقيتىن قوس ستۋدەنتىنە 50 مىڭ تەڭگەلىك ەسەت ازەرباەۆ اتىنداعى ستيپەنديا تاعايىندادى.
- ەسەت ازەرباەۆ العىر باسشى, ەلىمىزدىڭ جانە ونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستاننىڭ گاز شارۋاشىلىعى سالاسىنا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز مۇنايشى ەدى. اعامىزدىڭ اراب تىلىنە جەتىك بولىپ, قۇراندى اۋدارعانىن, ولكەتانۋشىلىق باعىتتا بىرنەشە كىتاپقا اۆتور بولعانىن دا قالىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ەسەت ازەرباەۆقا كورسەتىلگەن قۇرمەت – ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ تاريحىنا, ارداگەر ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن باعا دەپ ەسەپتەيمىن, - دەيدى قادىر مىرزا ءالى قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى, ءانشى-كومپوزيتور دونەدىل قاجىموۆ.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان
