1908 جىلى 25 ناۋرىزدا قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى (سەمەي وبلىسى), جارما اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن حالەل اعامىز 1932-34 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى قازۇپي) ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە ادەبي ءىس-شارالارداعى كىشىگىرىم ساحنالىق قويىلىمدارعا قاتىسىپ, تەاتر ونەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانادى. تابيعي شىنشىل ويىنىمەن تەاتر رەجيسسەرلەرىنىڭ نازارىنا ىلىككەن وعان 1936 جىلى لەنينگرادتىڭ (سانكت-پەتەربۋرگ) مەملەكەتتىك ساحنا ونەرى تەحنيكۋمىنىڭ قازاق ستۋدياسىنا وقۋعا تۇسكەن قازاقستاندىق العاشقى ستۋدەنتتەر توبىن باستاپ بارۋ تاپسىرىلادى. اتتارى الەمگە ايگىلى تەاتر تارلاندارى ۆ.ۆ.مەركۋرەۆ پەن ي.ۆ.مەيەرحولدتان 1938 جىلى وقۋىن ۇزدىك تامامداعان ونەر ساڭلاعى شىمكەنت وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنا قابىلدانادى. شىمكەنت ءوڭىرىن تاڭداۋىنا ءبىر سەبەپ – وڭتۇستىكتەن اتتانعان ءبىر توپ جاستاردىڭ اراسىنان ومىرلىك جارى جۇمابيكە سەرىكباەۆانى تابۋىندا ەدى. ول جايىندا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءامينا ومىرزاقوۆا اپامىز ە.كاپقىزىنىڭ «ادامگەرشىلىك – بارىنەن بيىك مۇرات» ماقالاسىندا «پويىز ءبىرىنشى الماتىعا جەتكەندە, اڭىراپ جىلاپ قويا بەردىم. حالەل شاجەنوۆ دەگەن جەتەكشىمىز بار ەدى. ول مەنى باۋىرىنا باسىپ, كوز جاسىمدى ءسۇرتىپ, قاناتتاندىرىپ قويادى. تۋعان اعامداي بولىپ وتىرعان ول بيكەشكە (قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى جۇمابيكە سەرىكباەۆا) قىرىنداي باستاعان...», دەپ ەستەلىك ايتىپتى. ستۋديادا وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارى وزدەرىنىڭ ونەرگە دەگەن ىنتىزارلىعىن ك.گولدونيدىڭ «ەكى مىرزاعا – ءبىر قىزمەتشى» كومەدياسىن ويناۋ كەزىندە دالەلدەپ ۇلگەرەدى. ح.شاجەنوۆ تابيعات سىيلاعان تالانتىمەن قوسا ادامي قاسيەتتەرىمەن دارالانعان ابزال تۇلعا ەكەندىگىن تۋعان جەردەن شالعايدا ءجۇرىپ تە دالەلدەيدى. ول جايىندا ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءماجيت ىلياسقاروۆ بىلاي دەيدى:
– حالەل اعامىزدىڭ ادامي قاسيەتى جايلى جۇمابيكە سەرىكباەۆا اپايىمىز: «حالەل ەشتەڭەدەن قورىقپايتىن وجەت ەدى. 1937 جىلى بىزبەن بىرگە اكتەرلىك شەبەرلىگىن شىڭداپ جاتقان ءمۋسيندى نكۆد سۇراققا الادى. مۋسين لەنينگرادتاعى قازاق الاش كوميتەتىنىڭ جينالىسىنا ءجيى بارادى ەكەن. قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان نكۆد-دان قايمىقپاي, ءمۋسيننىڭ ساياساتقا ەش قاتىسى جوقتىعىن دالەلدەپ, قاماۋدان امان الىپ قالدى» دەگەن بولاتىن.
جۇمابيكە اپايىمىزدىڭ ەستەلىگى بويىنشا ح.شاجەنوۆ ءوزى باسقارىپ بارعان توپتان ەكى اكتەردى نكۆد «قارماعىنان» ساقتاپ قالا الماعانىنا قاتتى وكىنۋمەن ءوتىپتى. قالعاندارىن ەلگە امان-ەسەن جەتكىزەدى. ومىرلىك جارى جۇمابيكەمەن لەنينگرادتا وتاۋ قۇرىپ, تۇڭعىشى مەلس دۇنيەگە كەلەدى. ارنايى ءبىلىم العان مامانداردى ءبولۋ كەزىندە قوس تارلان شىمكەنتتە اشىلعان قازاق تەاترىن تاڭدايدى. بۇل 1938 جىل بولاتىن. كەڭ دياپازوندى, ساڭقىلداي شىعاتىن اشىق داۋىسىمەن قويىلىمدارداعى كۇللى باس كەيىپكەرلەردى, اتاپ ايتقاندا, شيللەردىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ماحابباتىندا» – پرەزيدەنت, د.فۋرمانوۆتىڭ «چاپاەۆىندا» – چاپاەۆ, گولدونيدىڭ «ەكى مىرزاعا ءبىر قىزمەتشىسىندە» – پانتالونە, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەگىندە» – بەكەجان, «اقان سەرى - اقتوقتىدا» اقان سەرىنى ويناپ جۇرگەن ح.شاجەنوۆ رەجيسسۋراعا بەت بۇرىپ, رەسەيلىك مايتالمان رەجيسسەرلەردەن العان ءتالىمىن قازاق ساحناسىندا قولدانۋعا بىلەك سىبانا كىرىسەدى. قازاق ساحناسىندا ۇلتتىق اۆتورلار ءتاي-ءتاي باسقان شاقتا ول قازاق قالامگەرلەرىنە كوبىرەك دەن قويادى. 1939 جىلى ساحنالاعان العاشقى قويىلىمى – «ەڭلىك-كەبەك» تراگەدياسىنىڭ رەجيسسەرلىك دەڭگەيى بيىككە كوتەرىلە الماعانىمەن, ماحاببات تراگەدياسىن وزىندىك شتريحپەن اشا ءبىلدى. بۇل نەگىزىنەن شىمكەنت تەاترىندا يۋ.رۋتكوۆسكيدىڭ رەجيسسەرلىك ەڭبەگى ەرەكشە باعالانىپ جاتقان كەزەڭ بولاتىن. تىرناقالدى قويىلىمىنىڭ ورتاشا دەڭگەيدە قالىپ قويعانىنا جىگەرى جاسىماعان ح.شاجەنوۆ يۋ.رۋتكوۆسكيمەن بىرلەسە وتىرىپ, م.اۋەزوۆ پەن ب.تاجىباەۆتىڭ «اق قايىڭ» پەساسىن ساحنالادى. قويىلىمنىڭ ءساتتى شىعۋى ح.شاجەنوۆكە شىعارماشىلىق قانات ءبىتىرىپ, از ۋاقىتتا ول م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپان», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «اقان سەرى-اقتوقتى», ءا.ابىشەۆتىڭ «وتان ءۇشىن» ت.ب. قازاق دراماتۋرگياسىنداعى سۇبەلى پەسالاردى ساحنالاپ ۇلگەرەدى.
تالانتى ۇشتالا باستاعان ونەر يەسىنىڭ تاۋداي ارمانىن 1941 جىلعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الاپات زاردابى تاس-تالقان ەتتى. ەر ازاماتتار قارۋ اسىنىپ مايدانعا اتتانىپ, اق جاۋلىقتى انالار اڭىراپ قالعان تۇستا ح.شاجەنوۆ ەگىلگەن حالىقتى جىگەرلەندىرىپ, رۋحتاندىراتىن م.اقىنجانوۆتىڭ «يساتاي-ماحامبەت» پەساسىن ساحنالايدى. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى-اقتوقتى» تۋىندىسىنىڭ رەجيسسەرلىك تىزگىنى قولىنا ءتيىپ تۇرعانىنا قاراماستان ءور مىنەزدى حالەل اسكەري كوميسسارياتتان ارنايى بوساتۋ قاعازى (برون) بولا تۇرا, وتان قورعاۋ پارىزىنان اتتاپ كەتە المادى. مايدانعا شاقىرۋ قاعازىن العان شىمكەنت تەاترىنىڭ 11 اكتەرى حالەل اعامىز ساحنالاعان «اقان سەرى-اقتوقتى» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسىن وتكىزەدى. حالەل ساحنادا اقان سەرى بولىپ وينايدى. اقتوقتىنى بەينەلەگەن سۇيىكتى جارى جۇمابيكەمەن ساحنادا قوشتاسادى. قويىلىمعا ءدان ريزا بولعان كورەرمەننىڭ قوشەمەتتەپ قول سوعۋى وتانداستارىنىڭ تەاتر ساڭلاعىنا كورسەتىلگەن ەڭ سوڭعى سىيى ەدى.
قويىلىم اياقتالىسىمەن الگى ون ءبىر ورەن بەتتەرىندەگى گريمىن سۇرتە سالا, يىقتارىنا جول قاپشىقتارىن ارقالاپ, ساحنا تابى بويلارىنان تاراپ ۇلگەرمەگەن كۇيى شىمكەنت تەمىر جول بەكەتىنەن سوعىسقا اتتانىپ كەتە بارادى.
م.ىلياسقاروۆتىڭ مىنا ءبىر ەستەلىگى كىم-كىمدى دە بەي-جاي قالدىرمايدى: «جۇمابيكە اپاي سۇيگەن جارى حالەل جايلى كوزىنە جاس الىپ وتىرىپ: «حالەلدەر العاشىندا سامارقاندتاعى اسكەري دايىندىق كۋرسىندا 3 اي وقيدى. ءبىر كۇنى ءبىر جاپىراق جەدەل حات الدىم. «جۇمكەن, ءۇش كۇننەن سوڭ مايدانعا اتتانامىز. ارىس ستانساسىنان وتەمىز... » دەپتى. قىستىڭ قاقاعان ايازىندا 5 جاسار ماراتجانىمدى جەتەلەپ, ارىس ستانساسىنا جەتتىم. سوعىس كەزىندە ءتيىپ تۇرعان ارىسقا جەتۋدىڭ ازابىن ايتساڭشى؟! ءار ەشالونعا جۇگىرەمىن. اياز قارىپ بارادى. ماراتجانىم ءۇسىپ قالماسىن دەپ, ستانسا كۇزەتشىسى وزبەك شالعا جالىنىپ ءجۇرىپ كىشكەنتاي كۇركەشەسىنە وتىرعىزىپ قويدىم. ساپىرىلىسقان ادامداردىڭ اراسىندا پويىزدى كۇتە-كۇتە ايازدان توڭعان سوڭ, جىلىنۋعا كۇركەشەگە كىردىم. جىلى جەردە قالعىپ كەتسەم كەرەك, ەشالوننىڭ كەلگەنىن ەستىمەي قالىپپىن. وزبەك شال وياتقان سوڭ, ماراتىمدى كوتەرگەن كۇيى پەررونعا قاراي جۇگىردىم. حالەلىم اينالاعا الاقتاپ, مەنى ىزدەپ تۇر ەكەن. قۇشاقتاسىپ, ەسەن-ساۋ ايتىسىپ ۇلگەردىك. بۇيرىق بەرىلىپ, سولداتتار ۆاگوندارعا سەكىرىپ ءمىنىپ جاتتى. ماراتىمدى سۇيرەلەپ, پويىزدىڭ سوڭىنان جۇگىردىم. سوڭعى كەزدەسۋىمىز ەكەن. 1943 جىلى قارالى حابار جەتتى. كوپ ۇزاماي لەنگەرلىك سۇلتان دەگەن جىگىتتەن شاقىرۋ الدىم. حالەلگە وق تيگەن ساتتە قاسىندا بولىپتى. بولعان وقيعانى ايتىپ, قولىما حالەلىمنىڭ پارتبيلەتى مەن مەنەن العان حاتتارىن قايتاردى. وق جۇرەگىنە تيگەن ەكەن. پارتبيلەتىن وق تەسىپتى...», دەيتىن.
تەاتر ونەرىنە سۋسىنداپ ۇلگەرمەگەن قىرشىن عۇمىر ۋكراينا جەرىندەگى حاركوۆ ماڭايىندا بولعان قاندى قىرعىن شايقاستا كوز جۇمدى. وتكەندى نە ءۇشىن ەسكە الىپ وتىرمىز؟ قازىر قۇدايعا شۇكىر, ءومىر – تىنىش. ول كەز بەن بۇگىندى قالاي سالىستىراسىڭ. ادام الدىنا ماقسات قويسا, مۇراتىنا جەتۋىنە كەدەرگى بولىپ جاتقان قازىر ەشتەڭە جوق. كەيدە ءسال نارسەگە جانىمىز قينالعان ساتتە ەسىمە سۇراپىل مايداندا ءۇمىت گۇلدەرى ۇزىلگەن سول اعالارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرى تۇسەتىنى بار. بىزدەر, بەيبىت زامان ادامدارى وتكەنىمىزدى, تاريحىمىزدى, ەلى ءۇشىن, جەرى ءۇشىن قۇربان بولعان اسىل ۇلدارىمىزدى, وزىمىزگە دەيىنگى ۇرپاقتى ۇمىتپاي, ءاردايىم ەستە ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. شىمكەنت قازاق تەاترىنىڭ قالىپتاسۋىنا, وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان سول قايران, حالەل اعامىزدىڭ تۋعانىنا بيىل 110 جىل تولادى ەكەن. ءيا... وتكەندەر ءىزى وشپەيدى. دەيمىز-اۋ. بىراق وسى جۇرت بۇگىن حالەلدى بىلە مە ەكەن؟!
سايا قاسىمبەك,
ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
