«بەرمەسە دە باي جاقسى, جەمەسەڭ دە ماي جاقسى». «ەلدە بولسا ەرىنگە تيەدى» دەگەندى دە مىسە تۇتامىز. وكىنىشتىسى سول, بۇگىندە ىشىنە ماي بايلانعاندار شىعايباي, قارابايلارىڭىزدى جولعا تاستاپ كەتىپ ءجۇر. ىلۋدە ءبىر بولماسا, بايشىكەشتەر جارلى-جاقىبايعا, كەدەي-كەپشىككە قول ۇشىن سوزىپتى دەگەندى ەستىمەيسىز. ەستىسەڭىز دە, كەز كەلگەن ادامنىڭ دۋاناعا ۇستاتا سالار تيىن-تەبەنىندەي بىرنارسەنى تاستاي سالعانىن ەستيسىز. ءتىپتى ايتۋعا تۇرمايدى. سونىسىنا قاراماي تۇيمەدەي تىرلىگىن تاۋداي ەتىپ كورسەتۋگە تىرىساتىندارىن قايتەرسىز. ءبىر «جومارتتاردى» بىلەمىز. جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىندا جەتىم بالالارعا كيىم-كەشەك اپەرگەنسيدى. مۇندايدا ول باق وكىلدەرىن شاقىرۋدى دا ۇمىتپايدى. سودان سوڭ ونى قولىڭىزعا مايشام الىپ تاپپايسىز. تىرپ ەتپەي جاتىپ الادى. جازداي قوڭ جيناپ, قىستاي بارماعىن سورىپ جاتاتىن ايۋ سياقتى. مۇندايلارعا نە دەۋگە بولادى؟
بۇگىندە ادامدار اراسىندا اشكوزدىك دەگەن اۋرۋ بارىنشا دەندەپ بارادى. بايىعان ۇستىنە بايىسام, تولعان ۇستىنە تولسام دەگەن الدە كەدەي جالماڭداعان, اشكوزدەنە الاسۇرعان بىرەۋلەر. قاشان تويادى؟ قاشان اشكوزدىگىن تىيادى؟ ءبىر قۇدايعا عانا ايان. قازاق باي-ماناپتارى مەن شىرەنگەن شەنەۋنىكتەرى جيعان-تەرگەندەرىن و دۇنيەگە وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتەتىندەي اش كەنەشە جابىسىپ اجىراعىسى كەلمەيدى. ولار ءۇشىن باقىت دەگەن بايلىق قانا ءتارىزدى.
مۇمكىندىكتەرى بولا تۇرا بايلىققا ۇمتىلماعاندار, قولىندا باردى وزگەگە ءبولىپ بەرگەندەر قازاقتا دا كوپ. مەن سونىڭ شىرقاۋ شىڭىندا قازاق حالقىنىڭ دارا دا اياۋلى پەرزەنتى دىنمۇحامەد قوناەۆ تۇر دەپ سانايمىن. تالاي جىل ەل باسقاردى. زەينەتكەرلىككە شىققاندا مەملەكەت ەسەبىنەن بەرىلگەن ءتورت بولمەلى پاتەرىنەن باسقا دۇنيەسى بولماعان. ماسكەۋدىڭ مىسىقتىلەۋلى مىستاندارى ىندەتە كەلىپ تەرگەپ-تەكسەرگەندە ءبىر تيىن دا ارتىق دۇنيە جيماعانى بەلگىلى بولىپ, وزدەرى سوڭىندا كەشىرىم سۇراپ قۇتىلعانىن بىلەمىز. دىنمۇحامەد اتامىز اكادەميك ەسەبىندە مەملەكەت ەسەبىنەن بولىنەتىن جالاقىسىن بالالار باقشالارىنا اۋدارىپ وتىرعانىن دا كەزىندە كىتاپتاردان وقىپ بىلدىك. نە دەگەن تازالىق! نە دەگەن يماندىلىق! نە دەگەن ادالدىق!
قىتايدىڭ 38 جاستاعى ءىرى كاسىپكەرى ليۋ تسزينچونگ مۋلتيميلليونەر ەدى. ول ءبىر-اق كۇندە بار بايلىعىنان جەرىنىپ شىعا كەلدى. ءسويتىپ بار دۇنيە-مۇلكىنەن باس تارتتى. ءوزى قاراپايىم لاشىققا كوشىپ باردى. ونىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا دوسىمەن بىرگە ساياحاتتاپ ءجۇرىپ جول اپاتىنا ءتۇسۋى سەبەپ بولعان كورىنەدى. بۇگىندە ليۋ تسزينچونگ قاراپايىم لاشىقتا تۇرىپ, عۇمىر كەشۋدى اسقان باقىت دەپ سانايدى. ليۋ جول اپاتىنان كەيىن بۋدديستىك فيلوسوفيانى وقۋعا ءبىرجولاتا دەن قويادى. بۇل عىلىم ماتەريالدىق جاعداي ادامعا كوپ قايعى-قاسىرەت اكەلەدى دەپ ۇيرەتەتىنى بەلگىلى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ول ەل قاتارلى قاراپايىم ءومىر ءسۇرۋدى قالادى.
«مەن بارلىق دۇنيە-مۇلكىمدى تاراتىپ بەردىم. ونىڭ ىشىندە 8 اۆتوكولىك, جەكەمەنشىك ءۇي, قالا سىرتىنداعى حان سارايىنداي عيماراتتارىم بولدى. قازىر مەن كىشكەنتاي لاشىق ساتىپ الىپ, سوندا تۇرىپ جاتىرمىن. بۇل جەردە مەن ءدىني ماتىندەردى وقيمىن», دەيدى ول.
سيۋن شۋيحۋا دەگەن قىتاي ازاماتى ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىندا قايىرىمدىلىق ىستەرگە بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتىپتى. ول كىندىك قانى تامعان اۋىلىنداعى قۇلاعالى تۇرعان ەسكى ۇيلەردى تراكتورمەن ءسۇردىرىپ تاستاپ, بارلىق تۇرعىندارىنا سۋ جاڭا باسپانا سالدىرىپ بەرگەن. جومارتتىق دەپ وسىنى ايتار بولار!
كۇنى كەشە تەلەارنالاردان قىزىلوردا قالاسىندا اتام زامانعى كوپ قاباتتى ءۇيدى كورسەتتى. تۇرعىندارى كوشىپ كەتەيىن دەسە, بارار جەر, باسار تاۋى جوق. ال بيلىكتەگىلەر ءوز قوتىرلارىڭدى وزدەرىڭ قاسىڭدار دەپ ءمىز باقپايدى. الماتى جاقتا دا وسىنداي وقيعا بولدى. ءتىپتى ءبىر وتباسىنىڭ مال قوراسىندا تۇرىپ جاتقانىن كورسەتتى. شىمكەنت ماڭايىندا التى-جەتى بالاسى بار ءبىر جەسىر كەلىنشەك بىرەۋدىڭ قۇلايىن دەپ تۇرعان كەپەسىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن دا تەلەارنالاردان كورىپ-بىلدىك. بۇل كەلىنشەك ايتۋعا اۋىز بارمايتىن جامان كەسەلمەن سىرقاتتانادى ەكەن. سونىسىنا قاراماي, بالالارىنا تاماق تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ ءجۇر. كورىپ وتىرىپ كوڭىل قۇلازىدى. كۇرەسۋگە دارمەن جوق. جالاڭاياق ءجۋرناليسپىز. قولىمىزدان كەلسە, وسىنداي مۇمىندەرگە شايلا دا بولسا تۇرعىزىپ بەرگىڭ كەلەدى-اق. بىراق بۇگىندە 8 سوتىق جەر الۋ اسپانداعى ايدى الۋدان قيىن بولىپ تۇر. جۇرەگىندە مەيىرىم وتى سونبەگەن جان-اۋ دەپ الدەكىمدەرگە ايتىپ تا كوردىك. «قاي جەتىمدى جارىلقاي بەرەمىن» دەپ قولىن ءبىر-اق سىلتەدى. انە, ءبىزدىڭ باي-باعىلاندار وستەدى. جيعان دۇنيەلەرىن كورتىشقان سياقتى ىندەرىنە تاسيدى. قولدارىنان كەلگەندەر, ەسەبىن تاپقاندار اقشالارىن, باسقالارىن شەتەلدەرگە جونەلتەدى. ءتىپتى شەتەلدىڭ قاي بانكىندە قانشا قارجىسى بار ەكەنىن «ۇمىتىپ» قالاتىندار دا بار. بۇلارعا نە ايتارسىز؟ قازاقتى ءبىر قۇرتسا وسى اشكوزدىك, قاناعاتسىزدىق, تويىمسىزدىق قۇرتادى. ۇرى-قارى جايلاعان ەلدىڭ ەرتەڭى ب ۇلىڭعىر. مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ ء«بىر جەتىمنىڭ باسىنان سيپاعان جانعا جەتى پەيىشتىڭ ەسىگى اشىق» دەگەنىن نەگە ۇمىتىپ كەتە بەرەمىز؟
كەشەگى جاۋگەرشىلىك زامانداردا بابالارىمىز جەتىم-جەسىرىن قاڭعىتقان جوق. مۇنى تاريحتان جاقسى بىلەمىز. مىنا جاقتان جاۋ انتالاپ تۇردى. انا جاقتان دۇشپاندار جەرىمىزگە سۇعىنا كىردى. مىنە, وسىنداي الاساپىران كەزدە دە بابالار ەل بىرلىگىن جادىنان شىعارعان جوق. ۇرىسا ءجۇرىپ, ج ۇلىسا ءجۇرىپ, سوعىسا ءجۇرىپ ەل قورعادى, ەشكىمدى دە الالاعان جوق. الالاۋ, بولەكتەۋ, ىدىراتۋ, جاۋ جوق جەردەن جاۋ تابۋ كەيىن باستالدى. ءوزىنىڭ جەكە مۇددەسى ءۇشىن باۋىرىن دا ايامايتىن قاتىگەزدەر كوبەيدى. ميللياردتاردى جۇعىنىنا جۇق كورمەيتىن اشقاراقتار مولايدى. بۇلاردان قانداي جاقسىلىق, مەيىرىمدىلىك كۇتۋگە بولادى؟ ولار ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسە الا ما؟ مۇنداي اشكوزدىلىك مەڭدەپ تۇرعان قوعامدى ىزگىلىك نۇرىمەن سۋارماسا, ەرتەڭىمىز قاراڭعى.
قازىر بايىعانداردىڭ كوپشىلىگى حالىق قالاۋلىسى اتانباققا تالپىنادى. نەگە؟ ويتكەنى دەپۋتات مانداتى ولارعا ۇلكەن قالقان. بيزنەستەرىن قورعايدى, بيلىكتىڭ ماراپاتتارىنا يە بولادى, ۇلكەن استاۋلاردان اس ىشەدى. وسىنداي باقايەسەپپەن دەپۋتاتتىققا ءبىر قول جەتكىزىپ العان سوڭ سايلاۋشىلارىن تارس ۇمىتاتىنداردى دا كورىپ ءجۇرمىز. كەشەگى جاستىق بولىپ ءيىلىپ, كورپە بولىپ جايىلىپ جۇرگەن «يگى جاقسىنى» تانىماي قالاسىڭ. ءىس بىتكەن سوڭ «ماڭعىت, اۋىزىنا ساڭعىت» دەپ جايىنا كەتەدى. ولار جەتىم-جەسىرلەرگە قارايلاسۋ بىلاي تۇرسىن, ەسىگىنەن سىعالاتپايدى. بىرەن-سارانى بولماسا جەتىم-جەسىرگە ءۇي اپەرىپتى دەگەندى ەستي قويمايمىز. مۇنىڭ ورنىنا «ويباي, نەسىن ايتاسىز, شەتەلدىڭ پالەن دەگەن انشىلەرىن تويىنا شاقىرىپ, دوللاردى سۋشا شاشىپتى», «تويىندا پالەنباي دوللاردىڭ تورتىن جاساتىپتى» دەگەندەردى ەستيسىز. بۇگىنگىنىڭ بايلارى كوكپارشى بولىپ الدى شەتىنەن. كوكپار بەرىپ, دوداعا بىرنەشە ماشينا تىگىپ جاتادى. اتتارىڭ وسىلاي اسپانداتادى. بۇدان قولدارى بوساسا باياعىدا ءولىپ, سۇيەگىنە الدەقاشان قىنا ءبىتىپ كەتكەن « ۇلى» بابالارىنا اس بەرەدى. ارتىنشا وسى باباسىنىڭ اتىنا كوشە بەرىلەدى. ەسىمىن ەل ەستىمەگەن باتىرلار كوبەيدى بۇگىندە. ولارعا كەسەنە, ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ اۋرە بولىپ جاتقان ءبىر جۇرت. ياپىراي, قايدا بارامىز؟ رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز وسى ما؟
مەنىڭشە, ءدال قازىرگى جاعدايدا شەكتەن تىس بايىپ كەتكەندەردى ۇكىمەت ارنايى تىزىمگە الۋى كەرەك. ولاردى بايلىعىنىڭ ءبىر بولىگىنە جارلى-جاقىبايعا تۇرعىن ءۇي سالىپ بەرۋگە مىندەتتەۋ قاجەت. قازىر باسپاناعا قول جەتكىزە الماي وتىرعان كەدەيلەر كوپ. ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە بىرەۋدىڭ بوساعاسىندا جۇرگەن حالىق ەكەۋ بولسا ءبىرى – قازاق. بىرەۋ بولسا ناعىز سونىڭ ءوزى. مۇنداي سوراقىلىقتى باسقا ەلدەردەن تابۋىڭىز قيىن. ياپىراي, قالاي عانا ىنتىماعى جاراسقان ەل بولامىز؟
قازاق بايلارى اشكوزدىلىكتەن ارىلماي ەل بولۋىمىز كۇماندى. تالاسپايمىز, قىزعانبايمىز, باي بول, باقىتتى بول. بىراق باي بولۋعا ءتۇرلى كەدەرگىلەر قولبايلاۋ بولعان قانداسىڭا كومەك بەرۋدى دە ۇمىتپاساڭشى. ادامنىڭ مەيىرىمى جۇرەگىندە. جۇرەگىڭە ءۇڭىل. اقىرەتىڭدى ويدا. ەرتەڭ انا دۇنيەگە بايلىعىڭدى ارقالاپ كەتە المايسىڭ. راس, ۇرپاعىڭا قالار. بىراق اتام قازاق «اكەنىڭ مالى ۇلىنا مال بولمايدى» دەپ تەككە ايتپاعان.
شىعىس شىنارلارىنىڭ ءبىرى رۋداكيدىڭ مىنا رۋبايى اشكوز الارماندارعا ارنالعان سياقتانادى ماعان.
جاھاندى جارقىراتقان الاۋلارى,
قانشاما جاسامپاز دا كىردى كورگە,
قالدى ارتتا گۇل جامىلعان الاڭدارى.
قولىندا ءبارى بولعان بەكتەرىڭ دە,
جامىلىپ تەك كەبىنگە كەتپەدى مە؟
سوندىقتان ىزگىلىكتى ىسكە ۇمتىل,
بايلىققا جەتكەنىن نە, جەتپەدىڭ نە؟!
ءيا, ىزگىلىكتى ىسكە ۇمتىلماي, اداسقانىمىز اداسقان. قانشا جەردەن باي-باعىلان بولعانىڭمەن, جۇرەگىڭدە ىزگىلىك ساۋلەسى بولماسا, ءتۇپتىڭ تۇبىندە تابار «تابىسىڭ» – توزاق!
الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبىرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «ادامنىڭ الدىمەن ادام سيپاتى بولۋى شارت. وزىنەن باسقانىڭ تىلەگىن تىلەي الماعان, ارىن, يمانىن جەكە باسىنىڭ پايداسى ءۇشىن قىسقا كۇندە قىرىق ساتاتىن سوعىلعانداردان قانى تامىپ تۇرعان ۇلتشىل ارتىق», دەگەن ەكەن. ءيا, ەل تىلەگىن تىلەي المايتىنداردان ارىلۋىمىز كەرەك. تاعى دا مىرجاقىپقا جۇگىنەلىك: «قاي ءىستىڭ بولسا دا نەگىزى تۇزەلمەي ءوزى وركەندەمەك ەمەس, كوشتىڭ بەتى تۇزەلمەي بولجاۋلى جەرگە جەتپەك ەمەس». ەلىمىزدىڭ بولجاۋلى جەرى, قۇدايعا شۇكىر, شىرقاۋ شىڭدا. ەندەشە, كوشتىڭ بەتىن تۇزەيىك. اشكوزدىلىكتەن, اشقاراقتىقتان, تويىمسىزدىقتان ارىلايىق. وسى رەتتە سۇيىكتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ ء«وزى تويىپ, كورشىسى اش وتىرعان جان مۇسىلمان ەمەس, ونىڭ اقىرەتتە بارار جەرى – توزاق» دەگەنى ەستەن شىقپاعانى ابزال.
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
