تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى – بۇكىل قازاق حالقى ءۇشىن, بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەرەكشە مەرەكە. ويتكەنى, ول مەملەكەتىمىزدىڭ ءوز ساياساتىن دەربەس, ءوز ەركىمەن جۇرگىزۋگە قابىلەتتىلىگىنىڭ مەرەكەسى. اڭگىمە ءبىز سولاي ەتە الدىق پا, الەمدىك قوعامداستىقتان ءوز ورنىمىزدى الا الدىق پا, ولار ءبىزدى ەگەمەن ەل رەتىندە تانىدى ما, سونان ءوربۋى كەرەك. ماسەلەنى وسىلاي قويساق, وعان «ءيا» دەپ ايتۋعا تولىق قۇقىعىمىز بار.
ەلىمىزدىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, تاريحىمىزدىڭ كوپتەگەن اقتاڭداق بەتتەرى ءالى اشىلماعان, ولاردىڭ ءبارىن حالىق بىلە بەرمەيدى, سەبەبى, ءوز تاريحىمىزدى ءبىز ءالى جۇيەلى كورسەتىپ جاتقان جوقپىز. ول تۋرالى كەشەندى كوزقاراس قالىپتاسپاعان, مامانداردىڭ ورتاق ۇستانىمدارى دا جوق. شىن مانىندە ۇلت تاريحىنىڭ اقتاڭداق تۇستارى الدىمەنەن انىقتالۋى, وقىلۋى كەرەك. ويتكەنى, جاستاردىڭ ۇلتتىق تاريحي ساناسى ءبىلىم بەرۋ ءجۇيەسىندە قالىپتاسادى. ەندەشە, تاريحي تانىم مەن سانا قالىپتاستىراتىن تاريح, باسقا دا گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ – ءبۇگىنگى قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرى. وسى مەتودولوگيا تۇرعىسىنان كەلەر بولساق, بىزگە تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى تاريحىمىزدىڭ جارقىن بەتتەرىن دە, جانعا باتار جاعىمسىز تۇستارىن دا اشىق جازۋىمىز كەرەك.
كەزىندە وداقتىق دەڭگەيدە ۇستانعان ساياساتىمىز بىزگە الاش قوزعالىسىن, اشارشىلىق جىلدارىن, وتكەن عاسىردىڭ 30-شى, 50-ءشى جىلدارىنداعى ناۋبەتتى جان-جاقتى جازۋىمىزعا ءمۇمكىندىك بەرمەدى. ۇلتتىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى كەرەك. ۇلتتىق سانانىڭ نەگىزى – تاريحي تانىم, تاريحي سانا-سەزىم. سەن ءوزىڭنىڭ قايدان شىعىپ, قالاي جاراتىلعانىڭدى بىلمەي, بۇل ومىرگە كەلۋىڭنىڭ ماقساتىن دا تۇسىنبەيسىڭ. سوندىقتان ءتۇبىڭدى ءبىلۋىڭ كەرەك. ۇلتتىق تاريحي سانا-سەزىم قالىپتاسۋى ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى الدىمەن وقۋلىقتاردا قامتىلۋى, ىزدەمەي-اق تاباتىن جەرلەردە بولۋى ءتيىس, ال ءبىز مۇنىڭ ءبارىن ىزدەپ ءجۇرىپ تابۋعا ءماجبۇرمىز, كەيدە تابا دا الماي جاتامىز. جاڭارعان قوعامنىڭ جاستارى جاڭا ۇلتتىق ساياساتتى ءتۇسىنۋى جانە ءبىلۋى – ۋاقىت تالابى. ۇلتتىق ساياسات – ءبىر مەملەكەتتە تۇراتىن ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ, ەتنوستىق توپتار مەن دياسپورالاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋ. وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە ۇلتتىق ساياسات ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋدى جانە نىعايتۋدى ماقسات ەتەدى. سوندىقتان ۇلتارالىق قاتىناستاردى, ۇلت ماسەلەسىن ءجانە ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋى ماسەلەسىن شەشۋگە, رەتتەۋگە باعىتتالعان ۇلتتىق ساياساتقا دەگەن ءزارۋلىك الەم مەملەكەتتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە ءتان قۇبىلىس. ەندەشە, ونى ءبىزدىڭ قازاقستان دا اينالىپ وتپەيدى.
وسى تۇرعىدان العاندا جاستار اراسىندا قازىرگى ۇلتتىق ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ءبىر ءادىسى – ولارعا باسقالاردىڭ قۇندىلىقتارىنا ەلىكتەپ كەتپەيتىندەي دەڭگەيدە ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ناسيحاتتاي ءبىلۋ. ارينە, بۇل – ولار باسقا ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ءۇيرەنبەسىن, ولاردان تىس قالسىن دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل جەردەگى باستى ماقسات – تۇتاستىق, بىرلىك, ەلدىك ماسەلەسى.
ەلىمىزدە تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ – ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى, ول تۇتاس رۋحانياتقا جەتكىزەدى. ەلدەگى قازاقتار ءارتۇرلى تىلدە سويلەپ وتىرسا, دۇنيە ءجۇزىندەگى قازاق ءۇش ءالىپبيدى پايدالانىپ وتىرسا, ءدىنىمىز دە ءبولىنىپ, جىكتەلىپ, ءارتۇرلى پيعىلداعىلار اسىرەڭكى ىستەرىمەن تىنىشتىعىمىزعا ىرىتكى سالسا, تۇتاستىق قايدان بولادى, تۇتاس رۋحانيات قالاي قالىپتاسادى. بىزگە, اسىرەسە, اعا بۋىن ۇستازدار قاۋىمىنا ويلانارلىقتاي ماسەلە. ول ءۇشىن ءبۇگىنگى زامان, بۇگىنگى قوعام, بۇگىنگى ۇلتتىق سانا قانداي, سولارعا كوڭىل اۋدارعانىمىز ءجون.
الدىمەن زامان تۋرالى. كەيبىر زەرتتەۋشى عالىمدارىمىزدىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدىڭ تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ ۇعىمىنا (تىلىنە) «زامان» ءسوزى اراب-پارسى اسەرىمەن ەنگەنىنە قاراماستان, قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ كوپ قولداناتىن ءسوزىمىزگە اينالدى. بولمىس, دۇنيە, الەۋمەت پەن ونىڭ تاريحىنا ويشا كوز جۇگىرتسەك, «زاماندى» ايتپاي تۇرا المايمىز. سەبەبى, تاريحي سانامىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ءبىزدىڭ قانداي زاماندا ءومىر ءسۇرگەنىمىز اسەر ەتپەي قويمايدى. ال ۇلتتىڭ ساناسى ءوزىنىڭ تاريحىن ءتۇسىنىپ, ۇعىنىپ جانە ۇعىندىرىپ جۇرە الاتىنداي دەڭگەيدە بولۋى كەرەك.
ۇلتتىق سانانىڭ جەتىلۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى انىقتاۋى. كونە قازاق تانىمىندا بۇل ماسەلە «جەتى اتاسىن بىلمەگەن – جەتەسىز» دەلىنىپ, ارعى تاريحپەن ۇشتاسقان. ەندەشە, ارعى تاريحىمىز قانداي; قانداي ەلدە تۇرىپ جاتىرمىز; ءداستۇرلى جانە زاڭدى ۇستانىمدارىمىز, مەملەكەتتىك نىشاندارىمىز قانداي؟ – دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋىمىز, انىقتىلىعىمىزدىڭ باسى بولسا كەرەك. ءبىز دە وسى قيسىندى باسشىلىققا الىپ, جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
تاريحتىڭ ار جاعىندا تەك وتكەن جىلدار مەن كونەرگەن عاسىرلار تۇرعان جوق. ۇلتتىڭ بولمىسى, ساناسى, ءداستۇرى مەن سالتى, كاسىبى, ۇستانىمى, ت.ب. دا بىردە كەتىلىپ, بىردە جەتىلىپ وسى عاسىرلارمەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. بارىنەن دە بۇرىن تاريح – ءتاربيەشى, ۇلتتىڭ باعدارشامى, جول سىلتەۋشىسى. باعدارى جوق ەل دە, ونىڭ ازاماتتارى دا تاريح ايدىنىندا كومپاسسىز جۇرگەندەرمەن تەڭ. ولاي بولسا ءبىزدىڭ جاس ۇرپاق تاريحتىڭ بەتىن قالقىماي, وعان تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, تاريحتىڭ تالاي اساۋلارعا باس ۇيرەتكەنىن, تاۋبەسىنە تۇسىرگەنىن, جۋاسىتقانىن بىلۋلەرى كەرەك. سول سەبەپتى دە تاريح عىلىمىنىڭ تانىمدىق جانە الەۋمەتتىك فۋنكتسيالارىنا شابۋىل ەشقاشان دا تولاستاماعانىن, اسىرەسە, بودان حالىقتاردىڭ تاريحى ورەسكەل بۇرمالاۋشىلىقتارعا ۇشىراعانىن دا بىلگەندەرى ءجون.
كەزىندە ءا.بوكەيحانوۆ: «ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنان ءوزى دە جوعالۋعا بەيىم تۇرادى… دۇنيەدە وڭگە جۇرتتار قاتارىندا قور بولمايىن, “تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن” دەگەن حالىق ءوزىنىڭ شەجىرەسىن يماني دارەجەسىندە ۇعىپ بىلۋگە ءتيىس بولادى», دەپ جازعان بولاتىن. سوندىقتان ول باستاعان الاش ازاماتتارى قازاق بولمىسىن ايقىندايتىن رۋحاني قۇندىلىقتارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ۇلت تاريحىن, ۇلتتىق سانانى قالىپتايتىن, ءبىر ىزگە تۇسىرەتىن ىستەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى. الايدا, كەڭەس وكىمەتى ۇستانعان ساياسات الاش ازاماتتارىنىڭ بۇل ويىن جۇزەگە اسىرتپادى. ويتكەنى, ول تۇستاعى ۇستانىم بويىنشا از, كىشى حالىقتاردىڭ مەملەكەت سۋبەكتىسى رەتىندە ءوز تاريحتارى بولمايدى, ول تەك ۇلكەن تاريحتىڭ وبەكتىسى دەپ ءتۇسىندىرىلدى. وسى ۇستانىممەن بۇرىنعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر ب ۇلىكشىلىك رەتىندە باعالانىپ, ونىڭ جەتەكشىلەرى تاريحي تۇلعالار ەمەس, ەلگە ىرىتكى سالۋشىلار دەپ قارالاندى. ال رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءوزىنىڭ شەت ايماقتارىن جاۋلاپ الۋى بۇراتانا حالىقتاردى وركەنيەتكە باستاۋ, جاقسىلىققا جەتەلەۋ, كوزىن اشىپ, كوكىرەكتەرىن وياتۋ دەپ ءتۇسىندىرىلدى.
قازىر ءبىز تاۋەلسىز دامۋ جولىنداعى ەلمىز. الايدا, ءۇش عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ, كەيىنگى كەڭەستەر وداعى جۇرگىزگەن ساياساتتىڭ ۇستەمدىگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنان كەيىن دە بىردەن جويىلا قويمايدى. ويتكەنى, ول وتارلانعان حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىنە تەرەڭىرەك تامىر جىبەردى. كەزىندە قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ ءىرى ويشىلى نيككولو ماكياۆەللي ۇزاق ۋاقىت وتارلانعان حالىقتىڭ ساناسىندا ۇستەمدىك ەتكەن ۇلتتىڭ ءتىلى, ءدىنى, ءمادەنيەتى ساقتالىپ قالاتىنى جونىندە ەسكەرتكەن بولاتىن. ال, كەڭەس وداعىندا باسقا حالىقتاردى ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى عىلىمي نەگىزدە, جۇيەلى تۇردە وقۋلىقتارعا كىرگىزىلە وتىرىپ ءجۇرگىزىلدى. مىسالى, باسقاسىن ايتپاعاندا ماركسيزمنىڭ قۇرامداس بولىگىنىڭ ءبىرى دەپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلعان «عىلىمي كوممۋنيزم» كۋرسىندا, بولاشاق كوممۋنيزم كەزىندە ورتاق ءبىر ءتىل – ورىس ءتىلى, ورتاق ءبىر مادەنيەت – ورىس مادەنيەتى, ارالاس نەكە بولاتىندىعى اشىق ايتىلىپ, كىتاپ بەتىنەن تاراۋلار مەن تارماقشالار بەرىلدى.
بۇرىنعى وتارلىق كەزەڭ دە, كەڭەس ءداۋىرى دە كوپعاسىرلىق قازاق تاريحىنىڭ ءبىر بولىگى, سوندىقتان ول ءبىزدىڭ قازىرگى جازىلىپ جاتقان تاريحىمىزدان ءوز ورنىن الۋى ءتيىس. كەيبىرەۋلەر, كوبى جاعىمپازدار, نەمەسە, ۇلتتىق رۋح پەن نامىستان, تاريحي سانادان ماقۇرىمدار رەسەي يمپەرياسى قۇرامىندا, كەڭەس وداعىندا ءومىر سۇردىك, جاقسىسى دا, جامانى دا بولدى, ءوتتى, كەتتى, ەندى ول كەزەڭ تۋرالى ايتا بەرۋدىڭ نە قاجەتى بار – دەيدى; ەكىنشىلەرى, بۇل كەزەڭدى ايتا بەرۋ ءوسپەگەن سانانىڭ, وتارلانعان حالىقتىڭ «كەكشىلدىك سەزىمى» دەپ ءتۇسىندىرگىلەرى كەلەدى; ال, وسىنداي ساناداعىلاردىڭ ءۇشىنشىلەرى, كەڭەس وداعىندا ءبارىمىز بىردەي, تەڭ قۇقىلى ءومىر كەشتىك دەپ وتارلىق كەزەڭدى ءمۇلدەم جوققا شىعارعىلارى كەلەدى; ءتورتىنشىلەرى بولسا, قازاق حالقىنىڭ وتارلىق ۇستەمدىككە قارسى كۇرەسىن ۇيىمداسپاعان «قارسىلىق قوزعالىسى» رەتىندە كورسەتىپ, «ۇلت ازاتتىق قوزعالىسى» ءتۇسىنىگىن عىلىمي اينالىمنان شىعارىپ تاستاۋعا ارەكەتتەنۋدە. بۇلاردىڭ ءبارى ۇلتتىق بولمىسىن ەندى تىكتەپ تاريحي ساناسىنا سىلكىنىس جاساپ جاتقان قازاقشا ويلاۋ مەن تاريحقا ۇلتتىق سانا تۇرعىسىنان قاراۋشىلار مەن ەۆروپوتسەنتريستىك مەتودولوگيا ۇستانعان ورىسشا ويلاپ ولشەيتىندەر مەن باسقا اعايىندارىمىزدىڭ اراسىنداعى اقيقاتقا جەتۋ جولىنداعى ارەكەتتەر ەكەنى كورىنىپ تۇر.
مۇنداي قورىتىندى جاساۋ سەبەمىز, ەل تاۋەلسىزدىگى تۇسىندا دا كوپتەگەن ماسەلەردىڭ تاريحي اقيقات تۇرعىسىنان باياندالماي, قايسىبىرىنىڭ ءدۇدامال تۇستارىنىڭ كوپ بولۋى دەر ەدىك. ولاردىڭ قاتارىنا: بۇرىننان كەلە جاتىرعان ماسەلە قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى مەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭدەرى, قازاق حالقىن اسا زور ماتەريالدىق, ينتەللەكتۋالدىق, مادەني-رۋحاني, پسيحولوگيالىق ناۋبەتكە ۇشىراتقانى وتارلىق ۇستەمدىكتىڭ شىن تاريحى; وتكەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق حالقىنىڭ قىرعىنعا, اشارشىلىققا ۇشىراۋى; حالىق قامىن ويلاعان الاش زيالىلارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىنىڭ ورتالىقتىڭ ويىمەن قابىسپاۋلارىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك سەبەپتەرى; 1986 جىلعى وقيعانىڭ دۇرىس باعاسىن الا الماي كەلە جاتقانى, ت.ب. ايتۋعا بولادى.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا شىنايى كوزبەن قاراپ, دەرەكتەرگە ءجۇگىنسەك, قاراپايىم قازاق قاۋىمىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ قازان توڭكەرىسىن قابىلدايتىنداي, ونى وي ەلەگەنىنەن ءوتكىزەتىندەي ساياسي دا, قوعامدىق تا ساناسى بولعان جوق, وزدەرىنىڭ تىرشىلىكتەرىنە دە قولايلى بولماعان, ال ونىڭ ءمانىن ءتۇسىنگەن سول كەزدەگى قازاق زيالىلارىنىڭ 99 پايىزى قازان توڭكەرىسىنە قارسى بولعانىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز. الايدا ول جونىندە ناقتىلى ماتەريالداردى ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن عىلىمي اينالىمعا قوسپاي وتىر. ال وعان تانىمدىق-تاعىلىمدىق, جالپى دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدان باعا بەرۋ باسقا قوعامدىق-الەۋمەتتىك عىلىمدار وكىلدەرىنىڭ ويىنا دا كىرمەيدى. تاريحي ساناسى قالىپتاسقان تاۋەلسىز ەل ازاماتتارى ولاي ەتپەسە كەرەك.
ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت جولىمەن دامۋىمىز بارىسىندا ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىندا وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى بولعان جاپپاي اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ تۋرالى قارار قابىلدادى, ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. سوعان قاراماستان, جالتاقتىقتان قۇتىلماعان, ءوز بولمىسىمىزدى تىكتەپ, سانامىزعا سىلكىنىس جاساپ ۇلگەرمەگەن ءبىز وسى حالىقارالىق قوعامدىق پىكىرگە دەن قويماي, ءالىپتىڭ ارتىن باعۋدامىز. بۇل – دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا بوي ۇرعان ەلىمىزگە دە, ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىمىزعا دا ۇلكەن سىن.
تاۋەلسىز قازاقستان تاريحى جاس ۇرپاقتارعا عانا ەمەس, بارىمىزگە دە قىمبات. ناپولەوننان «تاريحتى جاسايتىن كىمدەر, بۇرمالايتىن كىمدەر؟» دەپ سۇراعاندا, «تاريحتى جاسايتىن بىزدەر, ال بۇرمالايتىن تاريحشىلار» دەۋى تەگىن ايتىلماعان. ەندىگى جەردە قازاقستاننىڭ تاريحىن كەڭەستىك داۋىرگە دەيىن, ودان كەيىن دەپ ەكىگە ءبولىپ, ءبىرىن قارالاپ, ەكىنشىسىن دارالاپ ماقتاۋدىڭ قاجەتى جوعىن تۇسىنگەنىمىز ابزال. ءويتكەنى, قازاقستاننىڭ ءبىر عانا تۇتاس تاريحى بار, ونىڭ ءبىر كەزەڭى – «ناعىز», كەلەسىسى – «جالعان» ەمەس دەۋشىلەردىڭ پىكىرىمەن دە ەسەپتەسىپ, الداعى ۋاقىتتاردا سانا بولمىسى تۇرعىسىنان سارالاعان ابزال. ءبىزدىڭ بۇل ويىمىز بۇكىل قوعامدىق گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا, اسىرەسە, قازاق ادەبيەتىنە دە قاتىستى. ويتكەنى, باسقا گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماركستىك-لەنيندىك ۇستانىممەن جۇرسە, ادەبيەت ولارعا قوسا «جاعىمدى» جانە «جاعىمسىز» وبرازداردى قولدان جاساپ كوركەم سانامىزدى كوركەيتپەي قويدى.
ۇلتتىڭ تاريحي ساناسى دەگەنىمىز – كۇردەلى فەنومەن. ونىڭ قالىپتاسۋىندا, دامىپ جەتىلۋىندە مەملەكەتتىڭ ءرولى ەرەكشە. جەكە ادام دا, ۇلت تا ۇزاق ۋاقىت ءتاربيەدەن ءوتۋ ارقىلى ءوز بويىنا ۇلتجاندىلىق, ءىزگىلىك, باسقا ۇلتتارمەن بەيبىت قاتىناستا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋ سەكىلدى قاسيەتتەردى جيناقتايدى, ۇرپاقتارىنىڭ بويىنا دارىتادى. نە بولماسا, ۇلتسىزدانۋ ۇدەرىسىنە جول بەرىلىپ, كەڭەستىك ينتەرناتسيوناليزم كەزىندەگىدەي ۇلتتى ۇيىستىراتىن ۇيىتقىلاردى جوعالتۋ ماقساتىن كوزدەگەن ساياسات ءجۇرگىزىلەدى. قۇلدىق پسيحولوگيا قازاقتارعا ۇزاققا سوزىلعان وتارلىق ساياسات, كەيىن كەڭەستىك ءداۋىر دارىتقان ەڭ سوراقى, ەڭ ز ۇلىم, ەڭ قاسىرەتتى قۇبىلىس. اشارشىلىق, سوعىس, ىندەت, قۋعىن-سۇرگىن سەكىلدى زۇلماتتار قوعامنىڭ كەمەل تۇلعالارىنىڭ تۇبىنە جەتتى, امان قالعانداردىڭ وزدەرىنىڭ رۋحاني ءدۇنيەسىن جۇتاتتى, قانداي دا جولدارمەن, ءار ءتۇرلى سوراقى ادىستەرمەن ءوزىن ءوزى قورعاۋ, جان ساقتاۋ ينستينكتىن دامىتتى, ءسويتىپ, ولاردى «ءوز ۇلتىم», «وزگە ۇلت» دەگەنگە ۇيرەتەتىن دەربەس ۇلتتىق ساناسىنان اجىراتىپ, وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ الىپپەسىنەن ايىردى, ماڭگۇرتتەنۋ ۇدەرىسى جالپىحالىقتىق سيپات الدى. بۇل ۇلت ساناسىنىڭ تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىراۋىنا, ۇلتتىق نامىستان جۇرداي بولۋعا الىپ كەلدى. وسىدان كەلىپ, ۇلتتىق تاريحي ساناسى تۇتاسپاعان ۇرپاق پەندەلىكتىڭ نە ءبىر تۇرلەرىنە بارىپ ۇلت بەدەلىن ءتۇسىردى, مازاق بولا ءجۇرىپ ماقتان قۋدى, داقپىرتقا, داڭعازا قوسىلدى. ءوز دامۋىندا العا كەتكەن حالىقتىڭ وزىق جەتىستىكتەرىنەن سانالى تۇردە ۇيرەنۋدىڭ ورنىنا, ابايشا ايتساق, «وزگەگە جاتىپ جاستىق, تۇرىپ توسەك بولىپ, جالپاقشەشەيلىك تانىتتى», بيلىك باسىنداعىلاردىڭ الدىندا تابىندى. بۇل ۇدەرىس ءالى توقتار ەمەس. ءسويتىپ, سانالى ادامي, رۋحتى, ۇلتتىق بولمىسى بار ازاماتتار سيرەدى.
سوعان قاراماستان, وتكەن تاريحىمىزعا كوز جۇگىرتسەك, قازاق حالقى ءوزىنىڭ تابيعي دارىنى, تاريحي-ساياسي, قوعامدىق احۋالىنا بايلانىستى, باتىرلارى مەن بيلەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق سانانىڭ حالىقتىق شەڭبەرىن بويلارىنا تەرەڭ سىڭىرە ءبىلدى. سوندىقتان دا ۇلتىمىزدىڭ تاريحي جولىندا ەشبىر وتارلاۋ ساياساتىنىڭ زوبالاڭى قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن سانسىراتقانىمەن, تۇبەگەيلى جويا المادى. تەك قانا كەڭەس وداعىنىڭ جاسىرىن, استارلى, زىميان, ز ۇلىمدىق ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن تەرەڭ تاريحي تامىرىنان سۋسىنداپ وسكەن اعاشى قاتتى زاقىمداندى, ۇلتتىق نامىسىنىڭ دەڭگەيى تومەندەدى, بىراق ۇلتتىق تامىرى ءبىرجولاتا سولىپ كەتكەن جوق. 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى تۇسىنداعى اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ قىزىل يمپەريا قىلىشىنان تايىنباي ءوز ويىن ءبىلدىرۋى, قازاق جاستارىنىڭ ۇيىمداسقان تالاپ-تىلەكتەرى وسىنىڭ ايعاعى.
كەزىندە ايتۋلى الاش ازاماتى م.شوقاي: «مەملەكەتتە ماڭگىلىك دوس تا, ماڭگىلىك جاۋ دا جوق. وندا تەك ماڭگىلىك مەملەكەتتىك مۇددەلەر عانا بار», دەگەن ەدى. حV عاسىردان باستاپ ادەبيەتتەردە كەڭ قولدانىلا باستاعان ۇلتتىق مۇددە ۇعىمى جالپىۇلتتىق ءىس-ارەكەتكە نەگىز بولاتىن سەبەپتەر مەن قۇبىلىستاردى قامتيدى. ۇلتتىق ءمۇددە ماسەلەسى ءتۇرلى ساياسي كۇشتەر مەن توپتار تاراپىنان ارقالاي ءتۇسىندىرىلەدى, ءار قيلى ۇعىنىلادى. ۇلتتىق ءمۇددەگە ساياسي جانە يدەولوگيالىق كەڭىستىكتە مەملەكەتتىك, قوعامدىق, ۇجىمدىق مۇددە جانە جەكە تۇلعالار ءمۇددەلەرى تىكەلەي اسەر ەتەدى, نەمەسە, ولار ءوزارا بايلانىسىپ, ىقپالداسىپ جاتادى. قازىرگى حالىقارالىق ساياسي قاتىناستاردا ۇلتتىق مۇددە ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. تىپتەن, لاڭكەستىك توپتاردىڭ وزدەرى جانكەشتىلىك ارەكەتتەرىنىڭ سەبەبىن ۇلتتىق مۇددە دەپ جاريالاۋدا.
قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسى ونىڭ انا ءتىلىن ساقتاۋعا, دەموكارتيالىق احۋالىنىڭ جاقسارۋىنا, ۇلتتىق ءتول مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا, سالت-ءداستۇرىنىڭ ساقتالۋىنا, ادەبيەتى مەن عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە, رۋحاني مۇرالارىنىڭ جاڭعىرۋىنا بايلانىستى. ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدىڭ ىسكە اسۋى ونىڭ تاريحي كەڭىستىكتە ۇزاق ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال سول مۇددەنى ىسكە اسىراتىندار بىلىكتى, ءبىلىمدى, ۇلتتىق رۋحى مەن ساناسى بارلار. مىنە, وسىنداي ادامدار, ەگەمەن ەلدىڭ جاستارىنا ۇلگى بولار تۇلعالار, تاۋەلسىز ەلىمىزدە شەتقاقپايلىق كورمەي, بويىنداعى بار قاسيەتتەرى مەن قابىلەتتەرىن جاستارعا بەرىپ كەتۋلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان جاعدايلار جاسالۋى كەرەك. ارينە, ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋى ءتۇرلى شارالارمەن, زاڭ جولىمەن بىتە سالاتىن نارسە ەمەس, ول ءۇشىن ءار قازاقتىڭ ءوز ۇلتىنىڭ, اتا-بابالارىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنە ءبىلۋى, وسى جولدا كۇرەسە ءبىلۋى كەرەك. ءاسىرەسە, وقۋ ورىندارىنداعى وقۋ-تاربيە جۇمىستارىنا جاۋاپتى ادامداردىڭ دا مۇنى تەرەڭ تۇسىنگەندەرى ءجون.
بۇگىنگى جاستار تاۋەلسىز ەل جاستارى, ولار باياعى بىزدەر سياقتى ساناسى مەن ءومىر سالتىنداعى ەلەس قۋدان ارىلعان جاستار. ادام فاكتورىنىڭ بار ءمانى دە, ماڭىزى دا, قۇندىلىعى دا وسىندا. جاڭا ادام – تەك جاس ادام ەمەس, بولمىسىن, ساناسىن جاڭارتقان ادام. قازاقتا «ءۇمىتسىز شايتان» دەگەن ءسوز بار. ءبىزدىڭ تۇستاستارىمىز سوتسياليستىك يدەياعا كوپ ءۇمىت ارتتى, ەۋروپانى كەزىپ جۇرگەن «كوممۋنيزم ەلەسى» بىزگە دە كەلەر دەگەن ۇمىتپەن جاستىق شاقتارىن وتكىزدى. بىراق ەلەس جەتكىزبەدى, كوممۋنيزم كەلمەدى. سونان سوڭ ول قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن «دامىعان», «كەمەلدەنگەن» سوتسياليزم دەپ جۇمسارتقان بولدىق. كەيىن «قايتا قۇرۋ» يدەولوگياسى كەلدى, بىراق ول دا الدىڭعى سەنىم-نانىمدى, ارمان-ەلەستى جوققا شىعارماي, سونىڭ ءبىر بەلەسى بولىپ تاريح قويناۋىنا ەندى. ءسويتىپ جۇرگەندە, قوعام دامۋىنىڭ وبەكتيۆتى جاعدايى الىپ يمپەريانىڭ قۇلاۋىنا اكەلدى. ماركسيستىك-لەنيندىك يدەولوگيا نەگىزىنە قۇرىلعان, بيلىكتىڭ باسقارۋ تەتىگىنە اينالعان كوممۋنيستىك پارتيا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اۋەلى بەدەلىنەن ايىرىلدى, كەيىن ءومىر ءسۇرۋىن ءبىرجولا توقتاتتى. بارلىق وزگەرىستى ورتالىقتان كۇتىپ وتىراتىن, ۇلتتىق ساناسىنىڭ ءوسۋىن «ۇلتشىلدىققا» بالاپ دامىتپاعان يمپەريانىڭ ءبىر بولىگى قازاقستاندى مەكەندەۋشى قازاق ۇلتى دا وسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستى باسقالارمەن بىرگە كوردى, وسى وزگەرىستەردىڭ كۋاسى بولدى. ورتاق باعدار بولماعان سوڭ, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا قيىندىق كۇردەلەنە ءتۇستى. اركىم وزىنشە كۇن كورىپ, كوبى الىپساتارلىقپەن اينالىستى, قايسى ءبىر توپتار ۇرلىق-قارلىقپەن, زورلىق-زومبىلىقپەن بايۋ جولىنا ءتۇستى. ءبىزدىڭ بۇلاردى تەرمەلەپ ايتىپ جاتقانىمىزدىڭ باستى سەبەبى, كەڭەس داۋىرىندە «قۇلدىق پسيحولوگيامەن» قوسا, ۇلتتىڭ «دارمەنسىزدىگى», «كىرىپتارلىعى» دا قالىپتاسقان ەدى. سونىڭ سالدارىنان وسىنداي وزگەرىستەرگە قازاق قوعامى دا, ۇلتىمىزدىڭ قوعامدىق ساناسى دا دايار بولماي شىقتى. ءبىز بۇرىنعىشا بىرەۋدەن شەشىم كۇتىپ سونى ورىنداۋعا قالىپتاسىپ قالعان داعدىمىزدان شىعا المادىق. ويتكەنى, ءبىز ۇزاق جىلدار بويى الدەكىمدى اسىرا ءدارىپتەۋگە, نەمەسە, ادال ەڭبەكتى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا سوقتىراتىن, ازاتتىق تاريحىن كوشباسشىلار تاريحىنا اينالدىراتىن سىڭارجاق تاريحي كوزقاراسقا جول بەرگەن ەل, سونى ساناعا سىڭىرگەن ۇلت بولىپ قالىپتاسقان ەدىك. قازىرگى ۋاقىتتا جاعداي باسقا, ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا, ءبىز دە بۇكىل الەم قاۋىمداستىعىمەن بىرگە دامۋ ۇستىندەمىز. الايدا, قازاقتار قازاقستاندا بايىرعى ۇلت, ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى ءارى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قانداي دا قۇقىقتىق باسىمدىققا يە بولماسا دا, تاريحي ميسسيانى – ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن, مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار ءتىلى – بارشا قازاقستاندىقتاردى ۇيىستىرۋشى ءتىل بولۋى كەرەكتىگىن باسا ايتساق ءبىزدى الەمدەگى ەشقانداي قاۋىمداستىق اقيقاتتىڭ اق جولىنان اۋىتقىدىڭدار دەپ كىنالاماسى انىق.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ, تاريح عىلىمىن, باسقا دا قوعامدىق گۋمانيتارلىق عىلىمداردى جەتىلدىرۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ باسىم باعىتتارى بولۋى كەرەك. وسىنىڭ ايعاعى رەتىندە 1995 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى» قابىلدانعانىن, 1998 جىل «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جاريالانعانىن, ال 2004 جىلعى 13 قاڭتاردا «2004-2006 جىلدارعا ارنالعان «ءمادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ومىرگە كەلگەنىن جانە الەمدە تەڭدەسى جوق بۇل باعدارلامانىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز جالعاستىعىن تاۋىپ جاتقانىن, تاعى باسقالارىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
الايدا, كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تار شەڭبەرىندە قالعان تاريحىمىزدى, قوعامدىق-فيلوسوفيالىق ويىمىزدى الەمدىك بيىككە كوتەرۋ باستى ماقسات. قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ەلى كوشپەلىلەر ءوركەنيەتىنىڭ ورتالىعى, تۇركى حالىقتارىنىڭ اتاجۇرتى رەتىندە الەمگە تانىلا باستادى, وسىنداي جاعدايدا وتكەن تاريحىمىزدىڭ شىنايى بەينەسىن جاساۋ ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ قۇرامداس ءبولىگىنە اينالۋى قاجەت. يدەيا – وي, تۇپكى وي, ءبىر نارسەنىڭ نەگىزگى ويى, تەوريالىق جۇيەنىڭ, لوگيكالىق قۇرىلىمنىڭ, سونىڭ ىشىندە دۇنيەتانىمنىڭ نەگىزىندە جاتقان انىقتاۋشى تۇسىنىك. يدەولوگيا – ادامداردىڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە باعدار بەرىپ, ولاردىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن يدەيالار مەن كوزقاراستار جۇيەسى. يدەولوگيانىڭ تۇرلەرى كوپ, سولاردىڭ ىشىندە اسا بەلگىلىسى ساياسي يدەولوگيا.
الايدا, ەل ازاماتتارىنىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن بىلدىرەتىن ۇلتتىق يدەيا مەن ساياسي يدەولوگيا اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. ۇلتتىق يدەيا – حالىقتى توپتاستىراتىن, بىرىكتىرەتىن, ءوز ەلى ءۇشىن ماقتانىشقا ءبولەيتىن اسقاق رۋح بولىپ تابىلادى. سوندىقتان وتان ءۇشىن, ۇلتى, حالقى ءۇشىن ادامدار عاجاپ ەرلىك كورسەتىپ, يدەيا ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتۋگە دەيىن بارادى. وسىنداي ءىستىڭ جارقىن ۇلگىسىن, سانا بولمىستارىنىڭ بيىكتىگىن كەزىندە الاش ازاماتتارى كورسەتتى. جاستاردى ۇلت بىرلىگى مەن وتانشىلدىققا تاربيەلەۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى تاريحي سانا قالىپتاستىرۋ ەكەنىن, ونىڭ حالىقتىڭ زەردەسى, قاينار كۇشى ەكەنىن ۇستازدار قاۋىمى مەن اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ەستەن شىعارماعاندارى ءجون. ويتكەنى, ءار حالىق ءوز تاريحىنان عانا قۋات الادى, ءوز بولمىسىن قالىپتايدى, سونىسىمەن دە ەرەكشە.
ءتۇرلى مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىندا جيناقتالىنعان الۋان مالىمەتتەردى قابىلداساق تا, ولاردى ءوز بولمىسىمىزبەن جانە مادەنيەتىمىزبەن ۇيلەستىرۋگە لايىقتى ارنايى دايىندىق كەرەك. ءار سالاداعى ماماندارىمىز كونەنىڭ كوزى مەن بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ قاجەتىن بىردەي الىپ كەتە الا ما, ءاڭگىمە سوندا. ونىڭ باستى تالابى – مامانداردىڭ ينتەللەكتۋالدى جانە ءادىستەمەلى مادەنيەتىن بىردەي قالىپتاستىرۋ. ازىرگە بۇل باعىتتا تىندىرعان ىستەردەن گورى, ءۇزىلمەگەن ءۇمىت باسىم. ەڭ باستى ەسكەرەر ءجايت – ءتول تامىرىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمنىڭ, ازاماتتىق قۇلشىنىستىڭ, قازاقتىق, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ جەتىسپەۋى. كەيبىر رۋحسىز, نامىسسىز جاستارىمىزدىڭ بويىندا باقىتتى, جاقسى ءومىردى باسقا جاقتان ىزدەۋ سياقتى قۇبىلىستار دا كەزدەسەدى. مۇنداي جاعدايدىڭ پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەت ەلدەرگە بارعانداردىڭ ىشىندە دە كەزدەسكەنى وكىنىشتى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت: «…مەن كەيبىر بولاشاقتىقتاردىڭ ەلدەن ۇزاعان سوڭ ۇلتپەن بايلانىسىن ۇزەتىنىن, ۇلتجاندىلىق سەزىمدى جوعالتاتىنىن كوپ ەستىپ ءجۇرمىن», دەگەن ەدى. ءيا, شەتەلدەگى جاقسى ءومىردىڭ, مول اقشانىڭ بۋىنا ماسايراعاندار ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنە, وسكەن جەرىنە مەنسىنبەي قارايتىندار جوق ەمەس. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەلىك, حح عاسىردىڭ باسىندا پەتەربوردا, ۆارشاۆادا, ۋفادا, قازاندا, ءتۇركيادا, تومسكىدە ءجانە باسقا شەت جەردە وقىعان قازاق زيالىلارى جوعارى بىلىممەن تۋعان ەلىنە ورالىپ, ەل بولاشاعىن ويلاپ, سول ءۇشىن كۇرەسىپ, جاندارىن دا سول ۇلى ماقسات جولىندا پيدا ەتتى, الاش ارداقتىلارى كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ جادىندا اتىمەن قالدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىڭ باستى سەبەبى, قازىرگى جاستارىمىزدىڭ بويىنداعى ەتنومادەني ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ تاپشىلىعى بولسا كەرەك. ايتپەسە, اتا-بابالارىمىزدىڭ ايتىپ كەتكەن: «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول», دەگەن وسيەتىن ەسكەرەر ەدى. باقىتتى ءومىردى باسقا جاقتان ىزدەمەي, ءوز وتانىمىزدى بۇل دۇنيەنىڭ ءجانناتى مەن شۋاعى دەپ ەسەپتەپ, ءوز بىلىمدەرىمىز بەن قايرات-جىگەرلەرىمىزدى ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە جۇمساۋىمىز كەرەك دەپ تۇسىنەر ەدى. تۋعان ەلىمىز داۋلەتتى, تۋعان جەرىمىز ساۋلەتتى بولسا بۇل بۇكىل ۇلتىمىزدىڭ ىرىسى. ال ونى ارى قاراي ەسەلەيتىن بۇگىنگى جاستار. كەشەگى كەڭەس كەزىندە «ءبارىن دە كادر شەشەدى» دەگەن ۇران بولدى, كەزىندە ونىڭ ءمانىسىنە تەرەڭ ۇڭىلمەدىك, بايىپتاپ قاراساق, ورىندى قويىلعان تالاپتاردىڭ ءبىرى.
ءبىز عاسىرلار مەن مىڭجىلدىقتار الماسىپ, ءارتۇرلى ۇلگىدەگى قوعامدار قالىپتاسقان, سوعان ساي ادامداردىڭ بولمىسىنا وزگەرىستەر ەنىپ, پسيحولوگياسى سول وزگەرىستەرگە بەيىمدەلگەن, ۇلتتىق سانالارى دا ويانا باستاعان كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. ادام اتاۋلىنىڭ جاسامپازدىعىنا, ياعني, قوعامدى دا, دۇنيەنى دە وزگەرتە الاتىنىنا ناقتى كوزىمىز دە جەتىپ كەلە جاتىر. الايدا, كىسىنىڭ ساناسىنان وتكەن شاقتىڭ وكىنىشتەرى دە, قۋانىشتارى دا وشىرىلمەك ەمەس. كەڭەس داۋىرىندەگى جاستارعا كەدەي بولۋ جاقسى, كەدەي ەڭبەكقور, اقىلدى دەپ وقىتتى, تاربيەلەدى. بۇعان ىبىراي شىعارمالارىنان الىنعان اسان مەن ۇسەن بەينەلەرىن ەسكە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى. وسىدان كەلىپ, «كەدەيدىڭ ءبارى جاقسى, بايدىڭ ءبارى جامان» دەگەن پسيحولوگيامىز قالىپتاستى. «بايلاردى قويداي قۋ قامشىمەن» دەپ ولەڭ جاتتادىق. باي «جامان, نادان, ەشتەڭەدەن حابارسىز كەبەجە قارىن, قۋىس كەۋدە بولسا, قالاي بايىعان» دەگەن وي سانامىزعا كىرمەدى. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ بىزگە كەدەيدى ءدارىپتەتكەنى سونشا, اكەم, اتا-بابام ءتۇگەل كەدەيدەن شىققان دەپ ءومىربايان تولتىرۋدى ار كورمەدىك, كەرىسىنشە, جەتىستىك سانادىق. قازاقتا «تەكسىز» دەگەن وتە اۋىر ءسوز بار, ءبىز سول تەكسىزدىگىمىزدى ءوز قولىمىزبەن جازىپ, ماقتانىشقا اينالدىردىق. بۇرىن بالالارىمىزدى تەگىمىزدى ايتىپ تاربيەلەسەك, ەندى «تەكسىزدەن شىعىپ ادام بولدىق» دەپ ماقتاندىق.
ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ءوز تاريحىمىزدى, بابالار جاساپ كەتكەن بايتاق تاريحىمىزدى ءوندىرىپ جازا الماي, ءوزگەلەردىڭ جازىپ كەتكەن جىلنامالارى مەن ايتىپ كەتكەندەرىنە جۇگىنۋمەن كەلەمىز, وزگەنىڭ ايتقانىن قايتالاۋمەن كەلەمىز. ولار ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى ءوز مەملەكەتىنىڭ ءمۇددەلەرى تۇرعىسىنان جانە ءوز تانىم-ءتۇسىنىگى دەڭگەيىندە عانا جازدى. ەندەشە, ءبىزدى وسى كەزدەرى تۇتاس ەلدى بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق سانانى قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى دەگەن ساۋال تولعاندىرۋى ءتيىس. ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇلى دالا تاريحىن ۇرپاق ساناسىندا ءتىرىلتۋ كەرەك شىعار دەگەن شەشىمگە توقتالعان زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنىڭ جانى بار.
قازاقستاندى دامىتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ جاسالۋىنا ءبىز ارقايسىسىمىز قال-قادەرىمىزشە قىزمەت ەتتىك. ەندى قوعامدى وركەندەتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋىمىز شارت. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىكتى ۇلتتىق بولمىستى قالىپتاۋدىڭ, ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋدىڭ, ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە ناسيحاتتاۋ ءالى دە بولسا قاجەتتى دەڭگەيگە كوتەرىلمەي كەلەدى. وسى ورايدا مۇستافا شوقايدىڭ «ۇلتتىق رۋحسىز, ۇلتتىق نامىسسىز ۇلت تاۋەلسىزدىگى بولمايدى» دەگەن وسيەتىن ەسكە سالا كەتسەك ارتىق بولماس. تانىمال الاش قايراتكەرىنىڭ بۇل ويى بۇگىن دە ءوز وزەكتىلىگىن جويعان جوق. سەبەبى, ۇلتتىق رۋح – حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىمەن ايقىندالاتىن, ءوسكەلەڭ ارمان-مۇراتتارىمەن سيپاتتالاتىن, ەلدىك تۇتاستىق يدەياسىمەن نەگىزدەلەتىن ومىرشەڭدىك كۇش-قۋاتى.
ال ۇلتتىق نامىس – ار-وجداننان باستاۋ الاتىن, وتانسۇيگىشتىكپەن ۇشتاسىپ جاتقان رۋحاني-قۇندىلىق سەزىم. ۇلتتىق نامىس ادامنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزىن تۇيسىنۋدەن تۋىنداپ, حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءتۇسىنىپ, تۋعان ەلىن قورعاۋىمەن سيپاتتالادى. ۇلتتىق نامىستىڭ نەگىزگى كورىنىسى ادامنىڭ تۋعان ەلىنە ءسۇيىسپەنشىلىگىنەن, ءتول مادەنيەتىنە دەگەن قۇرمەتىنەن بايقالادى. نامىس ادامنىڭ وزىنە ەتەنە جاقىن دۇنيەسىنىڭ ۇلتتىق رۋحاني مۇرالارىنىڭ قادىرىن بىلۋىمەن نەگىزدەلگەندىكتەن, ونىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق نامىستىڭ ەتنوستىڭ رۋحاني ءومىرىندە وزىندىك زور ماڭىزى بار. ۇلتتىق نامىس ۇلتتىڭ وزىندىك مەنىن, وتكەن تاريح تاعىلىمىن ۇمىتپاي, ار-وجدانىن تاپتاتپاۋى ءۇشىن كەرەك. ۇلتتىق نامىستىڭ قوزعاۋشى كۇش-قۋاتىن ادەبي مۇرالاردان: باتىرلىق جىرلاردان, تاريحي جىرلاردان, سولاردى ارقاۋ ەتكەن تاريحي شىعارمالاردان ايقىن كورەمىز. ۇلتتىق نامىس ەلدىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعى مەن رۋحاني بىرلىگىنە قىزمەت جاسايتىن ەلدىكپەن ەگىز ۇعىم.
ەندەشە, ءبىزدىڭ جاس كادرلارىمىز بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپتارىنا ساي ما, ولاردا ۇلتتىق نامىس بار ما؟ – دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلانعان ءجون. ءبارى مۇمكىن, كوبى ساي دەي المايمىز. ونىڭ باستى سەبەبى, كەيبىر جاستارىمىزدىڭ اكەسىنىڭ نەمەسە كوكەسىنىڭ اقىلىمەن ءوزى قالاماعان ماماندىقتارعا اقىلى وقۋعا ءتۇسىپ, ءبىلىمى مەن ءبىلىگىن دە باسقانىڭ كومەگىمەن «مەڭگەرىپ» ءجۇرگەندىگىنەن بولسا كەرەك. كەيىن وندايلاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى دا, جۇمىس بابىمەن ساتىلاپ كوتەرىلۋى دە وسى باعىتپەن جۇرەدى. بۇل كۇندە مەكەمە باستىعىن جۇمىس بەرۋشى (رابوتاداتەل) دەپ اتايمىز, ولار وتىرىك بولسا دا, قازىرگى تالاپتى باسشىلىققا العان بولىپ, بوس ورىندارعا ورنالاسۋعا قاتىستى باسپاسوزدە حابارلاندىرۋلار, كونكۋرستار جاريالايدى. ءبىز بۇل جەردە كادر تاڭداۋدىڭ ءادىلەتتى, ادىلەتسىزدىگى تۋرالى اڭگىمەنى جۇمىس بەرۋشىنىڭ ارى تورەشى دەپ اڭگىمە ەتپەي-اق قويالىق. ال جاڭاعى جارنامانى وقىساڭىز, «تەك كومپيۋتەرمەن جۇمىس ىستەي ءبىلۋ, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيى» سياقتى تالاپتار تۇرادى. بۇل – زامان تالابى, وعان داۋ جوق. بىراق بۇلار قىزمەتتىك تالاپتار. ال ونىڭ پاتريوتتىعى, پاراساتى, ءدىلى, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى, ۇلتتىق نامىسى, ت.ب. سياقتى ادامي ساپالارىنا باس اۋىرتىپ جاتقان ەشكىم جوق. بۇل ورايدا ۇلتتىق ءمۇددەنى ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندا بىزگە 10 ءتىلدى بىلەتىن, قىزىل ديپلومدى, شەت ەلدە وقىعان, بيزنەستى شىر اينالدىراتىن, بىراق نيگيليست, پاراساتسىز, ومىرلىك ۇستانىمى جوق, ۇلتتىق نامىستان جۇرداي, ۇلتتىق بولمىسى قالىپتاسپاعان, «كوسموپوليت» روبوت كەرەك پە, الدە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا جانى اشيتىن, بۇگىنگى يگى ىستەردى العا اپاراتىن ازامات كەرەك پە؟! ءبىر نارسە ايقىن – ءبىز «تاربيەسىز ءبىلىمدىنى» دە, «كوكەسىنىڭ كومەگىمەن جۇرگەندەردى» دە ۇكىلەگەننەن ەشتەڭە تاپپايمىز. ءبىزدىڭشە, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دا, شەت ەل اسۋعا قينالمايتىن ساتقىندىقتىڭ دا تامىرى وسى ۇلتتىق نامىسسىزدىقپەن, رۋحسىزدىقپەن ساباقتاسىپ جاتسا كەرەك. سوندىقتان كادرلاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ, تاڭداۋ ءماسەلەسى ۇلت مۇددەسىمەن, ەل بولاشاعىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, تاريح ساباقتارى دا ەسكەرىلۋى ءتيىس.
كەزىندە كەڭەستىك جۇيەنىڭ قازاقستاندى ۇلتسىز ەلگە اينالدىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسى تابيعي وسۋىنەن قالىس قالدى, ۇلتتىق رۋحى السىرەدى, ەلدەگى ساياسي بيلىكتەگىلەردىڭ پاتريوتتىق ءورىسى تارىلدى, نە مۇلدەم جويىلىپ, ءوزىن, ۇلتىن سىيلاۋدان قالدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – كەلەشەك جاس مامان ساياساتكەرلەردى, ءىس باسىنداعى جاستاردى تولىقتاي ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قانىقتىرماي, بويلارىنا ەتنومادەني بولمىستى دارىتپاي, ولارعا بيلىك تىزگىنىن ۇستاتۋعا بولمايدى. جاستار ەڭ اۋەلى قازاقتىڭ ءتىلىن, ءدىنىن, ءدىلىن سىيلاۋعا ءتيىس. بويىندا وسىنداي ۇلتتىق نامىسى بار قازاق جاستارى ايتىلعانداردىڭ ءوزدەرىنىڭ بولاشاق وركەندەۋ وزەگى ەكەندىگىن ابدەن سەزىنىپ, ءارى وعان سەنىپ, سوعان وراي مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا ساياساتتىڭ كۇردەلى كەڭىستىگىنە قادام باسۋلارى قاجەت. ال دۇنيە مەن بايلىقتى, جەكە باس قۇلقىن ويلايتىن, نامىسسىز ادامداردىڭ ۇدايى سۇم ىستەرىن جالعاستىرا بەرەتىنىن ەسكەرىپ, وندايلاردى بيلىكتەن ىعىستىرۋدى كوزدەيتىن جولداردى قاراستىرىپ, كادر ساياساتىن ۇلتتىڭ مۇددەسىن قورعاي وتىرىپ, مەملەكەتتىك باعىتتا جۇرگىزۋ زامان تالابى ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ابزال.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسى مەن جان-دۇنيەسىن مازالاعان تۇيتكىلدى ويى ۇلتتىق, ءھام مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا تاۋەلسىزدىككە بالاما جوق. قالاي بولعاندا دا, قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن تەرەڭ ۇعىنعان, سوعان وراي قيمىلدايتىن حالىق قانا الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ جەمساۋىندا كەتپەي, تاريح ساحناسىندا ساقتالىپ قالا الادى. قازاق ەلى ءوزىنىڭ تاۋەلسىز دامۋىنىڭ 20 جىلى ىشىندە ونىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني تۇرعىدا ەگەمەندى جولمەن دامۋىنىڭ العىشارتتارىن جاسادى. وعان بارشا قازاقستان ازاماتتارى قال-قادەرىنشە ءوز ۇلەستەرىن قوستى. الايدا, ءبىز ءالى دە بولسا كوپتەگەن سالالاردى ءۇيرەنۋشى, وزگەلەردىڭ ىستەگەندەرىن قايتالاۋشى جاعدايىندا ءجۇرمىز. ەندى بىزگە بەلگىلى ورىس تاريحشىسى كارامزيننىڭ «وزگەنىڭ اقىلىمەن اقىلدى بولا المايسىڭ, وزگەنىڭ داڭقىمەن داڭقتى بولا المايسىڭ» دەگەن جاندى ءسوزىن ەسكەرە وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتاردا ءوز اقىلىمىز, ءوز داڭقىمىز وزىمىزگە جەتەتىنىن دە شامالاپ, ءوز مەجەمىزگە ءوزىمىز ۇمتىلعانىمىز ءجون جانە سولاي بولارىنا سەنىم بار.
التاي تايجانوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
اقتوبە.
ەلىمىزدىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, تاريحىمىزدىڭ كوپتەگەن اقتاڭداق بەتتەرى ءالى اشىلماعان, ولاردىڭ ءبارىن حالىق بىلە بەرمەيدى, سەبەبى, ءوز تاريحىمىزدى ءبىز ءالى جۇيەلى كورسەتىپ جاتقان جوقپىز. ول تۋرالى كەشەندى كوزقاراس قالىپتاسپاعان, مامانداردىڭ ورتاق ۇستانىمدارى دا جوق. شىن مانىندە ۇلت تاريحىنىڭ اقتاڭداق تۇستارى الدىمەنەن انىقتالۋى, وقىلۋى كەرەك. ويتكەنى, جاستاردىڭ ۇلتتىق تاريحي ساناسى ءبىلىم بەرۋ ءجۇيەسىندە قالىپتاسادى. ەندەشە, تاريحي تانىم مەن سانا قالىپتاستىراتىن تاريح, باسقا دا گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ – ءبۇگىنگى قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرى. وسى مەتودولوگيا تۇرعىسىنان كەلەر بولساق, بىزگە تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى تاريحىمىزدىڭ جارقىن بەتتەرىن دە, جانعا باتار جاعىمسىز تۇستارىن دا اشىق جازۋىمىز كەرەك.
كەزىندە وداقتىق دەڭگەيدە ۇستانعان ساياساتىمىز بىزگە الاش قوزعالىسىن, اشارشىلىق جىلدارىن, وتكەن عاسىردىڭ 30-شى, 50-ءشى جىلدارىنداعى ناۋبەتتى جان-جاقتى جازۋىمىزعا ءمۇمكىندىك بەرمەدى. ۇلتتىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى كەرەك. ۇلتتىق سانانىڭ نەگىزى – تاريحي تانىم, تاريحي سانا-سەزىم. سەن ءوزىڭنىڭ قايدان شىعىپ, قالاي جاراتىلعانىڭدى بىلمەي, بۇل ومىرگە كەلۋىڭنىڭ ماقساتىن دا تۇسىنبەيسىڭ. سوندىقتان ءتۇبىڭدى ءبىلۋىڭ كەرەك. ۇلتتىق تاريحي سانا-سەزىم قالىپتاسۋى ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى الدىمەن وقۋلىقتاردا قامتىلۋى, ىزدەمەي-اق تاباتىن جەرلەردە بولۋى ءتيىس, ال ءبىز مۇنىڭ ءبارىن ىزدەپ ءجۇرىپ تابۋعا ءماجبۇرمىز, كەيدە تابا دا الماي جاتامىز. جاڭارعان قوعامنىڭ جاستارى جاڭا ۇلتتىق ساياساتتى ءتۇسىنۋى جانە ءبىلۋى – ۋاقىت تالابى. ۇلتتىق ساياسات – ءبىر مەملەكەتتە تۇراتىن ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ, ەتنوستىق توپتار مەن دياسپورالاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋ. وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە ۇلتتىق ساياسات ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋدى جانە نىعايتۋدى ماقسات ەتەدى. سوندىقتان ۇلتارالىق قاتىناستاردى, ۇلت ماسەلەسىن ءجانە ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋى ماسەلەسىن شەشۋگە, رەتتەۋگە باعىتتالعان ۇلتتىق ساياساتقا دەگەن ءزارۋلىك الەم مەملەكەتتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە ءتان قۇبىلىس. ەندەشە, ونى ءبىزدىڭ قازاقستان دا اينالىپ وتپەيدى.
وسى تۇرعىدان العاندا جاستار اراسىندا قازىرگى ۇلتتىق ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ءبىر ءادىسى – ولارعا باسقالاردىڭ قۇندىلىقتارىنا ەلىكتەپ كەتپەيتىندەي دەڭگەيدە ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ناسيحاتتاي ءبىلۋ. ارينە, بۇل – ولار باسقا ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ءۇيرەنبەسىن, ولاردان تىس قالسىن دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل جەردەگى باستى ماقسات – تۇتاستىق, بىرلىك, ەلدىك ماسەلەسى.
ەلىمىزدە تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ – ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى, ول تۇتاس رۋحانياتقا جەتكىزەدى. ەلدەگى قازاقتار ءارتۇرلى تىلدە سويلەپ وتىرسا, دۇنيە ءجۇزىندەگى قازاق ءۇش ءالىپبيدى پايدالانىپ وتىرسا, ءدىنىمىز دە ءبولىنىپ, جىكتەلىپ, ءارتۇرلى پيعىلداعىلار اسىرەڭكى ىستەرىمەن تىنىشتىعىمىزعا ىرىتكى سالسا, تۇتاستىق قايدان بولادى, تۇتاس رۋحانيات قالاي قالىپتاسادى. بىزگە, اسىرەسە, اعا بۋىن ۇستازدار قاۋىمىنا ويلانارلىقتاي ماسەلە. ول ءۇشىن ءبۇگىنگى زامان, بۇگىنگى قوعام, بۇگىنگى ۇلتتىق سانا قانداي, سولارعا كوڭىل اۋدارعانىمىز ءجون.
الدىمەن زامان تۋرالى. كەيبىر زەرتتەۋشى عالىمدارىمىزدىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدىڭ تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ ۇعىمىنا (تىلىنە) «زامان» ءسوزى اراب-پارسى اسەرىمەن ەنگەنىنە قاراماستان, قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ كوپ قولداناتىن ءسوزىمىزگە اينالدى. بولمىس, دۇنيە, الەۋمەت پەن ونىڭ تاريحىنا ويشا كوز جۇگىرتسەك, «زاماندى» ايتپاي تۇرا المايمىز. سەبەبى, تاريحي سانامىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ءبىزدىڭ قانداي زاماندا ءومىر ءسۇرگەنىمىز اسەر ەتپەي قويمايدى. ال ۇلتتىڭ ساناسى ءوزىنىڭ تاريحىن ءتۇسىنىپ, ۇعىنىپ جانە ۇعىندىرىپ جۇرە الاتىنداي دەڭگەيدە بولۋى كەرەك.
ۇلتتىق سانانىڭ جەتىلۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى انىقتاۋى. كونە قازاق تانىمىندا بۇل ماسەلە «جەتى اتاسىن بىلمەگەن – جەتەسىز» دەلىنىپ, ارعى تاريحپەن ۇشتاسقان. ەندەشە, ارعى تاريحىمىز قانداي; قانداي ەلدە تۇرىپ جاتىرمىز; ءداستۇرلى جانە زاڭدى ۇستانىمدارىمىز, مەملەكەتتىك نىشاندارىمىز قانداي؟ – دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋىمىز, انىقتىلىعىمىزدىڭ باسى بولسا كەرەك. ءبىز دە وسى قيسىندى باسشىلىققا الىپ, جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
تاريحتىڭ ار جاعىندا تەك وتكەن جىلدار مەن كونەرگەن عاسىرلار تۇرعان جوق. ۇلتتىڭ بولمىسى, ساناسى, ءداستۇرى مەن سالتى, كاسىبى, ۇستانىمى, ت.ب. دا بىردە كەتىلىپ, بىردە جەتىلىپ وسى عاسىرلارمەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. بارىنەن دە بۇرىن تاريح – ءتاربيەشى, ۇلتتىڭ باعدارشامى, جول سىلتەۋشىسى. باعدارى جوق ەل دە, ونىڭ ازاماتتارى دا تاريح ايدىنىندا كومپاسسىز جۇرگەندەرمەن تەڭ. ولاي بولسا ءبىزدىڭ جاس ۇرپاق تاريحتىڭ بەتىن قالقىماي, وعان تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, تاريحتىڭ تالاي اساۋلارعا باس ۇيرەتكەنىن, تاۋبەسىنە تۇسىرگەنىن, جۋاسىتقانىن بىلۋلەرى كەرەك. سول سەبەپتى دە تاريح عىلىمىنىڭ تانىمدىق جانە الەۋمەتتىك فۋنكتسيالارىنا شابۋىل ەشقاشان دا تولاستاماعانىن, اسىرەسە, بودان حالىقتاردىڭ تاريحى ورەسكەل بۇرمالاۋشىلىقتارعا ۇشىراعانىن دا بىلگەندەرى ءجون.
كەزىندە ءا.بوكەيحانوۆ: «ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنان ءوزى دە جوعالۋعا بەيىم تۇرادى… دۇنيەدە وڭگە جۇرتتار قاتارىندا قور بولمايىن, “تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن” دەگەن حالىق ءوزىنىڭ شەجىرەسىن يماني دارەجەسىندە ۇعىپ بىلۋگە ءتيىس بولادى», دەپ جازعان بولاتىن. سوندىقتان ول باستاعان الاش ازاماتتارى قازاق بولمىسىن ايقىندايتىن رۋحاني قۇندىلىقتارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ۇلت تاريحىن, ۇلتتىق سانانى قالىپتايتىن, ءبىر ىزگە تۇسىرەتىن ىستەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى. الايدا, كەڭەس وكىمەتى ۇستانعان ساياسات الاش ازاماتتارىنىڭ بۇل ويىن جۇزەگە اسىرتپادى. ويتكەنى, ول تۇستاعى ۇستانىم بويىنشا از, كىشى حالىقتاردىڭ مەملەكەت سۋبەكتىسى رەتىندە ءوز تاريحتارى بولمايدى, ول تەك ۇلكەن تاريحتىڭ وبەكتىسى دەپ ءتۇسىندىرىلدى. وسى ۇستانىممەن بۇرىنعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر ب ۇلىكشىلىك رەتىندە باعالانىپ, ونىڭ جەتەكشىلەرى تاريحي تۇلعالار ەمەس, ەلگە ىرىتكى سالۋشىلار دەپ قارالاندى. ال رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءوزىنىڭ شەت ايماقتارىن جاۋلاپ الۋى بۇراتانا حالىقتاردى وركەنيەتكە باستاۋ, جاقسىلىققا جەتەلەۋ, كوزىن اشىپ, كوكىرەكتەرىن وياتۋ دەپ ءتۇسىندىرىلدى.
قازىر ءبىز تاۋەلسىز دامۋ جولىنداعى ەلمىز. الايدا, ءۇش عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ, كەيىنگى كەڭەستەر وداعى جۇرگىزگەن ساياساتتىڭ ۇستەمدىگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنان كەيىن دە بىردەن جويىلا قويمايدى. ويتكەنى, ول وتارلانعان حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىنە تەرەڭىرەك تامىر جىبەردى. كەزىندە قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ ءىرى ويشىلى نيككولو ماكياۆەللي ۇزاق ۋاقىت وتارلانعان حالىقتىڭ ساناسىندا ۇستەمدىك ەتكەن ۇلتتىڭ ءتىلى, ءدىنى, ءمادەنيەتى ساقتالىپ قالاتىنى جونىندە ەسكەرتكەن بولاتىن. ال, كەڭەس وداعىندا باسقا حالىقتاردى ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى عىلىمي نەگىزدە, جۇيەلى تۇردە وقۋلىقتارعا كىرگىزىلە وتىرىپ ءجۇرگىزىلدى. مىسالى, باسقاسىن ايتپاعاندا ماركسيزمنىڭ قۇرامداس بولىگىنىڭ ءبىرى دەپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلعان «عىلىمي كوممۋنيزم» كۋرسىندا, بولاشاق كوممۋنيزم كەزىندە ورتاق ءبىر ءتىل – ورىس ءتىلى, ورتاق ءبىر مادەنيەت – ورىس مادەنيەتى, ارالاس نەكە بولاتىندىعى اشىق ايتىلىپ, كىتاپ بەتىنەن تاراۋلار مەن تارماقشالار بەرىلدى.
بۇرىنعى وتارلىق كەزەڭ دە, كەڭەس ءداۋىرى دە كوپعاسىرلىق قازاق تاريحىنىڭ ءبىر بولىگى, سوندىقتان ول ءبىزدىڭ قازىرگى جازىلىپ جاتقان تاريحىمىزدان ءوز ورنىن الۋى ءتيىس. كەيبىرەۋلەر, كوبى جاعىمپازدار, نەمەسە, ۇلتتىق رۋح پەن نامىستان, تاريحي سانادان ماقۇرىمدار رەسەي يمپەرياسى قۇرامىندا, كەڭەس وداعىندا ءومىر سۇردىك, جاقسىسى دا, جامانى دا بولدى, ءوتتى, كەتتى, ەندى ول كەزەڭ تۋرالى ايتا بەرۋدىڭ نە قاجەتى بار – دەيدى; ەكىنشىلەرى, بۇل كەزەڭدى ايتا بەرۋ ءوسپەگەن سانانىڭ, وتارلانعان حالىقتىڭ «كەكشىلدىك سەزىمى» دەپ ءتۇسىندىرگىلەرى كەلەدى; ال, وسىنداي ساناداعىلاردىڭ ءۇشىنشىلەرى, كەڭەس وداعىندا ءبارىمىز بىردەي, تەڭ قۇقىلى ءومىر كەشتىك دەپ وتارلىق كەزەڭدى ءمۇلدەم جوققا شىعارعىلارى كەلەدى; ءتورتىنشىلەرى بولسا, قازاق حالقىنىڭ وتارلىق ۇستەمدىككە قارسى كۇرەسىن ۇيىمداسپاعان «قارسىلىق قوزعالىسى» رەتىندە كورسەتىپ, «ۇلت ازاتتىق قوزعالىسى» ءتۇسىنىگىن عىلىمي اينالىمنان شىعارىپ تاستاۋعا ارەكەتتەنۋدە. بۇلاردىڭ ءبارى ۇلتتىق بولمىسىن ەندى تىكتەپ تاريحي ساناسىنا سىلكىنىس جاساپ جاتقان قازاقشا ويلاۋ مەن تاريحقا ۇلتتىق سانا تۇرعىسىنان قاراۋشىلار مەن ەۆروپوتسەنتريستىك مەتودولوگيا ۇستانعان ورىسشا ويلاپ ولشەيتىندەر مەن باسقا اعايىندارىمىزدىڭ اراسىنداعى اقيقاتقا جەتۋ جولىنداعى ارەكەتتەر ەكەنى كورىنىپ تۇر.
مۇنداي قورىتىندى جاساۋ سەبەمىز, ەل تاۋەلسىزدىگى تۇسىندا دا كوپتەگەن ماسەلەردىڭ تاريحي اقيقات تۇرعىسىنان باياندالماي, قايسىبىرىنىڭ ءدۇدامال تۇستارىنىڭ كوپ بولۋى دەر ەدىك. ولاردىڭ قاتارىنا: بۇرىننان كەلە جاتىرعان ماسەلە قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى مەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭدەرى, قازاق حالقىن اسا زور ماتەريالدىق, ينتەللەكتۋالدىق, مادەني-رۋحاني, پسيحولوگيالىق ناۋبەتكە ۇشىراتقانى وتارلىق ۇستەمدىكتىڭ شىن تاريحى; وتكەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق حالقىنىڭ قىرعىنعا, اشارشىلىققا ۇشىراۋى; حالىق قامىن ويلاعان الاش زيالىلارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىنىڭ ورتالىقتىڭ ويىمەن قابىسپاۋلارىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك سەبەپتەرى; 1986 جىلعى وقيعانىڭ دۇرىس باعاسىن الا الماي كەلە جاتقانى, ت.ب. ايتۋعا بولادى.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا شىنايى كوزبەن قاراپ, دەرەكتەرگە ءجۇگىنسەك, قاراپايىم قازاق قاۋىمىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ قازان توڭكەرىسىن قابىلدايتىنداي, ونى وي ەلەگەنىنەن ءوتكىزەتىندەي ساياسي دا, قوعامدىق تا ساناسى بولعان جوق, وزدەرىنىڭ تىرشىلىكتەرىنە دە قولايلى بولماعان, ال ونىڭ ءمانىن ءتۇسىنگەن سول كەزدەگى قازاق زيالىلارىنىڭ 99 پايىزى قازان توڭكەرىسىنە قارسى بولعانىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز. الايدا ول جونىندە ناقتىلى ماتەريالداردى ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن عىلىمي اينالىمعا قوسپاي وتىر. ال وعان تانىمدىق-تاعىلىمدىق, جالپى دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدان باعا بەرۋ باسقا قوعامدىق-الەۋمەتتىك عىلىمدار وكىلدەرىنىڭ ويىنا دا كىرمەيدى. تاريحي ساناسى قالىپتاسقان تاۋەلسىز ەل ازاماتتارى ولاي ەتپەسە كەرەك.
ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت جولىمەن دامۋىمىز بارىسىندا ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىندا وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى بولعان جاپپاي اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ تۋرالى قارار قابىلدادى, ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. سوعان قاراماستان, جالتاقتىقتان قۇتىلماعان, ءوز بولمىسىمىزدى تىكتەپ, سانامىزعا سىلكىنىس جاساپ ۇلگەرمەگەن ءبىز وسى حالىقارالىق قوعامدىق پىكىرگە دەن قويماي, ءالىپتىڭ ارتىن باعۋدامىز. بۇل – دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا بوي ۇرعان ەلىمىزگە دە, ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىمىزعا دا ۇلكەن سىن.
تاۋەلسىز قازاقستان تاريحى جاس ۇرپاقتارعا عانا ەمەس, بارىمىزگە دە قىمبات. ناپولەوننان «تاريحتى جاسايتىن كىمدەر, بۇرمالايتىن كىمدەر؟» دەپ سۇراعاندا, «تاريحتى جاسايتىن بىزدەر, ال بۇرمالايتىن تاريحشىلار» دەۋى تەگىن ايتىلماعان. ەندىگى جەردە قازاقستاننىڭ تاريحىن كەڭەستىك داۋىرگە دەيىن, ودان كەيىن دەپ ەكىگە ءبولىپ, ءبىرىن قارالاپ, ەكىنشىسىن دارالاپ ماقتاۋدىڭ قاجەتى جوعىن تۇسىنگەنىمىز ابزال. ءويتكەنى, قازاقستاننىڭ ءبىر عانا تۇتاس تاريحى بار, ونىڭ ءبىر كەزەڭى – «ناعىز», كەلەسىسى – «جالعان» ەمەس دەۋشىلەردىڭ پىكىرىمەن دە ەسەپتەسىپ, الداعى ۋاقىتتاردا سانا بولمىسى تۇرعىسىنان سارالاعان ابزال. ءبىزدىڭ بۇل ويىمىز بۇكىل قوعامدىق گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا, اسىرەسە, قازاق ادەبيەتىنە دە قاتىستى. ويتكەنى, باسقا گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماركستىك-لەنيندىك ۇستانىممەن جۇرسە, ادەبيەت ولارعا قوسا «جاعىمدى» جانە «جاعىمسىز» وبرازداردى قولدان جاساپ كوركەم سانامىزدى كوركەيتپەي قويدى.
ۇلتتىڭ تاريحي ساناسى دەگەنىمىز – كۇردەلى فەنومەن. ونىڭ قالىپتاسۋىندا, دامىپ جەتىلۋىندە مەملەكەتتىڭ ءرولى ەرەكشە. جەكە ادام دا, ۇلت تا ۇزاق ۋاقىت ءتاربيەدەن ءوتۋ ارقىلى ءوز بويىنا ۇلتجاندىلىق, ءىزگىلىك, باسقا ۇلتتارمەن بەيبىت قاتىناستا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋ سەكىلدى قاسيەتتەردى جيناقتايدى, ۇرپاقتارىنىڭ بويىنا دارىتادى. نە بولماسا, ۇلتسىزدانۋ ۇدەرىسىنە جول بەرىلىپ, كەڭەستىك ينتەرناتسيوناليزم كەزىندەگىدەي ۇلتتى ۇيىستىراتىن ۇيىتقىلاردى جوعالتۋ ماقساتىن كوزدەگەن ساياسات ءجۇرگىزىلەدى. قۇلدىق پسيحولوگيا قازاقتارعا ۇزاققا سوزىلعان وتارلىق ساياسات, كەيىن كەڭەستىك ءداۋىر دارىتقان ەڭ سوراقى, ەڭ ز ۇلىم, ەڭ قاسىرەتتى قۇبىلىس. اشارشىلىق, سوعىس, ىندەت, قۋعىن-سۇرگىن سەكىلدى زۇلماتتار قوعامنىڭ كەمەل تۇلعالارىنىڭ تۇبىنە جەتتى, امان قالعانداردىڭ وزدەرىنىڭ رۋحاني ءدۇنيەسىن جۇتاتتى, قانداي دا جولدارمەن, ءار ءتۇرلى سوراقى ادىستەرمەن ءوزىن ءوزى قورعاۋ, جان ساقتاۋ ينستينكتىن دامىتتى, ءسويتىپ, ولاردى «ءوز ۇلتىم», «وزگە ۇلت» دەگەنگە ۇيرەتەتىن دەربەس ۇلتتىق ساناسىنان اجىراتىپ, وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ الىپپەسىنەن ايىردى, ماڭگۇرتتەنۋ ۇدەرىسى جالپىحالىقتىق سيپات الدى. بۇل ۇلت ساناسىنىڭ تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىراۋىنا, ۇلتتىق نامىستان جۇرداي بولۋعا الىپ كەلدى. وسىدان كەلىپ, ۇلتتىق تاريحي ساناسى تۇتاسپاعان ۇرپاق پەندەلىكتىڭ نە ءبىر تۇرلەرىنە بارىپ ۇلت بەدەلىن ءتۇسىردى, مازاق بولا ءجۇرىپ ماقتان قۋدى, داقپىرتقا, داڭعازا قوسىلدى. ءوز دامۋىندا العا كەتكەن حالىقتىڭ وزىق جەتىستىكتەرىنەن سانالى تۇردە ۇيرەنۋدىڭ ورنىنا, ابايشا ايتساق, «وزگەگە جاتىپ جاستىق, تۇرىپ توسەك بولىپ, جالپاقشەشەيلىك تانىتتى», بيلىك باسىنداعىلاردىڭ الدىندا تابىندى. بۇل ۇدەرىس ءالى توقتار ەمەس. ءسويتىپ, سانالى ادامي, رۋحتى, ۇلتتىق بولمىسى بار ازاماتتار سيرەدى.
سوعان قاراماستان, وتكەن تاريحىمىزعا كوز جۇگىرتسەك, قازاق حالقى ءوزىنىڭ تابيعي دارىنى, تاريحي-ساياسي, قوعامدىق احۋالىنا بايلانىستى, باتىرلارى مەن بيلەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق سانانىڭ حالىقتىق شەڭبەرىن بويلارىنا تەرەڭ سىڭىرە ءبىلدى. سوندىقتان دا ۇلتىمىزدىڭ تاريحي جولىندا ەشبىر وتارلاۋ ساياساتىنىڭ زوبالاڭى قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن سانسىراتقانىمەن, تۇبەگەيلى جويا المادى. تەك قانا كەڭەس وداعىنىڭ جاسىرىن, استارلى, زىميان, ز ۇلىمدىق ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن تەرەڭ تاريحي تامىرىنان سۋسىنداپ وسكەن اعاشى قاتتى زاقىمداندى, ۇلتتىق نامىسىنىڭ دەڭگەيى تومەندەدى, بىراق ۇلتتىق تامىرى ءبىرجولاتا سولىپ كەتكەن جوق. 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى تۇسىنداعى اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ قىزىل يمپەريا قىلىشىنان تايىنباي ءوز ويىن ءبىلدىرۋى, قازاق جاستارىنىڭ ۇيىمداسقان تالاپ-تىلەكتەرى وسىنىڭ ايعاعى.
كەزىندە ايتۋلى الاش ازاماتى م.شوقاي: «مەملەكەتتە ماڭگىلىك دوس تا, ماڭگىلىك جاۋ دا جوق. وندا تەك ماڭگىلىك مەملەكەتتىك مۇددەلەر عانا بار», دەگەن ەدى. حV عاسىردان باستاپ ادەبيەتتەردە كەڭ قولدانىلا باستاعان ۇلتتىق مۇددە ۇعىمى جالپىۇلتتىق ءىس-ارەكەتكە نەگىز بولاتىن سەبەپتەر مەن قۇبىلىستاردى قامتيدى. ۇلتتىق ءمۇددە ماسەلەسى ءتۇرلى ساياسي كۇشتەر مەن توپتار تاراپىنان ارقالاي ءتۇسىندىرىلەدى, ءار قيلى ۇعىنىلادى. ۇلتتىق ءمۇددەگە ساياسي جانە يدەولوگيالىق كەڭىستىكتە مەملەكەتتىك, قوعامدىق, ۇجىمدىق مۇددە جانە جەكە تۇلعالار ءمۇددەلەرى تىكەلەي اسەر ەتەدى, نەمەسە, ولار ءوزارا بايلانىسىپ, ىقپالداسىپ جاتادى. قازىرگى حالىقارالىق ساياسي قاتىناستاردا ۇلتتىق مۇددە ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. تىپتەن, لاڭكەستىك توپتاردىڭ وزدەرى جانكەشتىلىك ارەكەتتەرىنىڭ سەبەبىن ۇلتتىق مۇددە دەپ جاريالاۋدا.
قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسى ونىڭ انا ءتىلىن ساقتاۋعا, دەموكارتيالىق احۋالىنىڭ جاقسارۋىنا, ۇلتتىق ءتول مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا, سالت-ءداستۇرىنىڭ ساقتالۋىنا, ادەبيەتى مەن عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە, رۋحاني مۇرالارىنىڭ جاڭعىرۋىنا بايلانىستى. ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدىڭ ىسكە اسۋى ونىڭ تاريحي كەڭىستىكتە ۇزاق ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال سول مۇددەنى ىسكە اسىراتىندار بىلىكتى, ءبىلىمدى, ۇلتتىق رۋحى مەن ساناسى بارلار. مىنە, وسىنداي ادامدار, ەگەمەن ەلدىڭ جاستارىنا ۇلگى بولار تۇلعالار, تاۋەلسىز ەلىمىزدە شەتقاقپايلىق كورمەي, بويىنداعى بار قاسيەتتەرى مەن قابىلەتتەرىن جاستارعا بەرىپ كەتۋلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان جاعدايلار جاسالۋى كەرەك. ارينە, ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋى ءتۇرلى شارالارمەن, زاڭ جولىمەن بىتە سالاتىن نارسە ەمەس, ول ءۇشىن ءار قازاقتىڭ ءوز ۇلتىنىڭ, اتا-بابالارىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنە ءبىلۋى, وسى جولدا كۇرەسە ءبىلۋى كەرەك. ءاسىرەسە, وقۋ ورىندارىنداعى وقۋ-تاربيە جۇمىستارىنا جاۋاپتى ادامداردىڭ دا مۇنى تەرەڭ تۇسىنگەندەرى ءجون.
بۇگىنگى جاستار تاۋەلسىز ەل جاستارى, ولار باياعى بىزدەر سياقتى ساناسى مەن ءومىر سالتىنداعى ەلەس قۋدان ارىلعان جاستار. ادام فاكتورىنىڭ بار ءمانى دە, ماڭىزى دا, قۇندىلىعى دا وسىندا. جاڭا ادام – تەك جاس ادام ەمەس, بولمىسىن, ساناسىن جاڭارتقان ادام. قازاقتا «ءۇمىتسىز شايتان» دەگەن ءسوز بار. ءبىزدىڭ تۇستاستارىمىز سوتسياليستىك يدەياعا كوپ ءۇمىت ارتتى, ەۋروپانى كەزىپ جۇرگەن «كوممۋنيزم ەلەسى» بىزگە دە كەلەر دەگەن ۇمىتپەن جاستىق شاقتارىن وتكىزدى. بىراق ەلەس جەتكىزبەدى, كوممۋنيزم كەلمەدى. سونان سوڭ ول قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن «دامىعان», «كەمەلدەنگەن» سوتسياليزم دەپ جۇمسارتقان بولدىق. كەيىن «قايتا قۇرۋ» يدەولوگياسى كەلدى, بىراق ول دا الدىڭعى سەنىم-نانىمدى, ارمان-ەلەستى جوققا شىعارماي, سونىڭ ءبىر بەلەسى بولىپ تاريح قويناۋىنا ەندى. ءسويتىپ جۇرگەندە, قوعام دامۋىنىڭ وبەكتيۆتى جاعدايى الىپ يمپەريانىڭ قۇلاۋىنا اكەلدى. ماركسيستىك-لەنيندىك يدەولوگيا نەگىزىنە قۇرىلعان, بيلىكتىڭ باسقارۋ تەتىگىنە اينالعان كوممۋنيستىك پارتيا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اۋەلى بەدەلىنەن ايىرىلدى, كەيىن ءومىر ءسۇرۋىن ءبىرجولا توقتاتتى. بارلىق وزگەرىستى ورتالىقتان كۇتىپ وتىراتىن, ۇلتتىق ساناسىنىڭ ءوسۋىن «ۇلتشىلدىققا» بالاپ دامىتپاعان يمپەريانىڭ ءبىر بولىگى قازاقستاندى مەكەندەۋشى قازاق ۇلتى دا وسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستى باسقالارمەن بىرگە كوردى, وسى وزگەرىستەردىڭ كۋاسى بولدى. ورتاق باعدار بولماعان سوڭ, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا قيىندىق كۇردەلەنە ءتۇستى. اركىم وزىنشە كۇن كورىپ, كوبى الىپساتارلىقپەن اينالىستى, قايسى ءبىر توپتار ۇرلىق-قارلىقپەن, زورلىق-زومبىلىقپەن بايۋ جولىنا ءتۇستى. ءبىزدىڭ بۇلاردى تەرمەلەپ ايتىپ جاتقانىمىزدىڭ باستى سەبەبى, كەڭەس داۋىرىندە «قۇلدىق پسيحولوگيامەن» قوسا, ۇلتتىڭ «دارمەنسىزدىگى», «كىرىپتارلىعى» دا قالىپتاسقان ەدى. سونىڭ سالدارىنان وسىنداي وزگەرىستەرگە قازاق قوعامى دا, ۇلتىمىزدىڭ قوعامدىق ساناسى دا دايار بولماي شىقتى. ءبىز بۇرىنعىشا بىرەۋدەن شەشىم كۇتىپ سونى ورىنداۋعا قالىپتاسىپ قالعان داعدىمىزدان شىعا المادىق. ويتكەنى, ءبىز ۇزاق جىلدار بويى الدەكىمدى اسىرا ءدارىپتەۋگە, نەمەسە, ادال ەڭبەكتى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا سوقتىراتىن, ازاتتىق تاريحىن كوشباسشىلار تاريحىنا اينالدىراتىن سىڭارجاق تاريحي كوزقاراسقا جول بەرگەن ەل, سونى ساناعا سىڭىرگەن ۇلت بولىپ قالىپتاسقان ەدىك. قازىرگى ۋاقىتتا جاعداي باسقا, ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا, ءبىز دە بۇكىل الەم قاۋىمداستىعىمەن بىرگە دامۋ ۇستىندەمىز. الايدا, قازاقتار قازاقستاندا بايىرعى ۇلت, ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى ءارى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قانداي دا قۇقىقتىق باسىمدىققا يە بولماسا دا, تاريحي ميسسيانى – ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن, مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار ءتىلى – بارشا قازاقستاندىقتاردى ۇيىستىرۋشى ءتىل بولۋى كەرەكتىگىن باسا ايتساق ءبىزدى الەمدەگى ەشقانداي قاۋىمداستىق اقيقاتتىڭ اق جولىنان اۋىتقىدىڭدار دەپ كىنالاماسى انىق.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ, تاريح عىلىمىن, باسقا دا قوعامدىق گۋمانيتارلىق عىلىمداردى جەتىلدىرۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ باسىم باعىتتارى بولۋى كەرەك. وسىنىڭ ايعاعى رەتىندە 1995 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى» قابىلدانعانىن, 1998 جىل «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جاريالانعانىن, ال 2004 جىلعى 13 قاڭتاردا «2004-2006 جىلدارعا ارنالعان «ءمادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ومىرگە كەلگەنىن جانە الەمدە تەڭدەسى جوق بۇل باعدارلامانىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز جالعاستىعىن تاۋىپ جاتقانىن, تاعى باسقالارىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
الايدا, كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تار شەڭبەرىندە قالعان تاريحىمىزدى, قوعامدىق-فيلوسوفيالىق ويىمىزدى الەمدىك بيىككە كوتەرۋ باستى ماقسات. قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ەلى كوشپەلىلەر ءوركەنيەتىنىڭ ورتالىعى, تۇركى حالىقتارىنىڭ اتاجۇرتى رەتىندە الەمگە تانىلا باستادى, وسىنداي جاعدايدا وتكەن تاريحىمىزدىڭ شىنايى بەينەسىن جاساۋ ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ قۇرامداس ءبولىگىنە اينالۋى قاجەت. يدەيا – وي, تۇپكى وي, ءبىر نارسەنىڭ نەگىزگى ويى, تەوريالىق جۇيەنىڭ, لوگيكالىق قۇرىلىمنىڭ, سونىڭ ىشىندە دۇنيەتانىمنىڭ نەگىزىندە جاتقان انىقتاۋشى تۇسىنىك. يدەولوگيا – ادامداردىڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە باعدار بەرىپ, ولاردىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن يدەيالار مەن كوزقاراستار جۇيەسى. يدەولوگيانىڭ تۇرلەرى كوپ, سولاردىڭ ىشىندە اسا بەلگىلىسى ساياسي يدەولوگيا.
الايدا, ەل ازاماتتارىنىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن بىلدىرەتىن ۇلتتىق يدەيا مەن ساياسي يدەولوگيا اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. ۇلتتىق يدەيا – حالىقتى توپتاستىراتىن, بىرىكتىرەتىن, ءوز ەلى ءۇشىن ماقتانىشقا ءبولەيتىن اسقاق رۋح بولىپ تابىلادى. سوندىقتان وتان ءۇشىن, ۇلتى, حالقى ءۇشىن ادامدار عاجاپ ەرلىك كورسەتىپ, يدەيا ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتۋگە دەيىن بارادى. وسىنداي ءىستىڭ جارقىن ۇلگىسىن, سانا بولمىستارىنىڭ بيىكتىگىن كەزىندە الاش ازاماتتارى كورسەتتى. جاستاردى ۇلت بىرلىگى مەن وتانشىلدىققا تاربيەلەۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى تاريحي سانا قالىپتاستىرۋ ەكەنىن, ونىڭ حالىقتىڭ زەردەسى, قاينار كۇشى ەكەنىن ۇستازدار قاۋىمى مەن اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ەستەن شىعارماعاندارى ءجون. ويتكەنى, ءار حالىق ءوز تاريحىنان عانا قۋات الادى, ءوز بولمىسىن قالىپتايدى, سونىسىمەن دە ەرەكشە.
ءتۇرلى مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىندا جيناقتالىنعان الۋان مالىمەتتەردى قابىلداساق تا, ولاردى ءوز بولمىسىمىزبەن جانە مادەنيەتىمىزبەن ۇيلەستىرۋگە لايىقتى ارنايى دايىندىق كەرەك. ءار سالاداعى ماماندارىمىز كونەنىڭ كوزى مەن بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ قاجەتىن بىردەي الىپ كەتە الا ما, ءاڭگىمە سوندا. ونىڭ باستى تالابى – مامانداردىڭ ينتەللەكتۋالدى جانە ءادىستەمەلى مادەنيەتىن بىردەي قالىپتاستىرۋ. ازىرگە بۇل باعىتتا تىندىرعان ىستەردەن گورى, ءۇزىلمەگەن ءۇمىت باسىم. ەڭ باستى ەسكەرەر ءجايت – ءتول تامىرىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمنىڭ, ازاماتتىق قۇلشىنىستىڭ, قازاقتىق, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ جەتىسپەۋى. كەيبىر رۋحسىز, نامىسسىز جاستارىمىزدىڭ بويىندا باقىتتى, جاقسى ءومىردى باسقا جاقتان ىزدەۋ سياقتى قۇبىلىستار دا كەزدەسەدى. مۇنداي جاعدايدىڭ پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەت ەلدەرگە بارعانداردىڭ ىشىندە دە كەزدەسكەنى وكىنىشتى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت: «…مەن كەيبىر بولاشاقتىقتاردىڭ ەلدەن ۇزاعان سوڭ ۇلتپەن بايلانىسىن ۇزەتىنىن, ۇلتجاندىلىق سەزىمدى جوعالتاتىنىن كوپ ەستىپ ءجۇرمىن», دەگەن ەدى. ءيا, شەتەلدەگى جاقسى ءومىردىڭ, مول اقشانىڭ بۋىنا ماسايراعاندار ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنە, وسكەن جەرىنە مەنسىنبەي قارايتىندار جوق ەمەس. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەلىك, حح عاسىردىڭ باسىندا پەتەربوردا, ۆارشاۆادا, ۋفادا, قازاندا, ءتۇركيادا, تومسكىدە ءجانە باسقا شەت جەردە وقىعان قازاق زيالىلارى جوعارى بىلىممەن تۋعان ەلىنە ورالىپ, ەل بولاشاعىن ويلاپ, سول ءۇشىن كۇرەسىپ, جاندارىن دا سول ۇلى ماقسات جولىندا پيدا ەتتى, الاش ارداقتىلارى كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ جادىندا اتىمەن قالدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىڭ باستى سەبەبى, قازىرگى جاستارىمىزدىڭ بويىنداعى ەتنومادەني ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ تاپشىلىعى بولسا كەرەك. ايتپەسە, اتا-بابالارىمىزدىڭ ايتىپ كەتكەن: «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول», دەگەن وسيەتىن ەسكەرەر ەدى. باقىتتى ءومىردى باسقا جاقتان ىزدەمەي, ءوز وتانىمىزدى بۇل دۇنيەنىڭ ءجانناتى مەن شۋاعى دەپ ەسەپتەپ, ءوز بىلىمدەرىمىز بەن قايرات-جىگەرلەرىمىزدى ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە جۇمساۋىمىز كەرەك دەپ تۇسىنەر ەدى. تۋعان ەلىمىز داۋلەتتى, تۋعان جەرىمىز ساۋلەتتى بولسا بۇل بۇكىل ۇلتىمىزدىڭ ىرىسى. ال ونى ارى قاراي ەسەلەيتىن بۇگىنگى جاستار. كەشەگى كەڭەس كەزىندە «ءبارىن دە كادر شەشەدى» دەگەن ۇران بولدى, كەزىندە ونىڭ ءمانىسىنە تەرەڭ ۇڭىلمەدىك, بايىپتاپ قاراساق, ورىندى قويىلعان تالاپتاردىڭ ءبىرى.
ءبىز عاسىرلار مەن مىڭجىلدىقتار الماسىپ, ءارتۇرلى ۇلگىدەگى قوعامدار قالىپتاسقان, سوعان ساي ادامداردىڭ بولمىسىنا وزگەرىستەر ەنىپ, پسيحولوگياسى سول وزگەرىستەرگە بەيىمدەلگەن, ۇلتتىق سانالارى دا ويانا باستاعان كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. ادام اتاۋلىنىڭ جاسامپازدىعىنا, ياعني, قوعامدى دا, دۇنيەنى دە وزگەرتە الاتىنىنا ناقتى كوزىمىز دە جەتىپ كەلە جاتىر. الايدا, كىسىنىڭ ساناسىنان وتكەن شاقتىڭ وكىنىشتەرى دە, قۋانىشتارى دا وشىرىلمەك ەمەس. كەڭەس داۋىرىندەگى جاستارعا كەدەي بولۋ جاقسى, كەدەي ەڭبەكقور, اقىلدى دەپ وقىتتى, تاربيەلەدى. بۇعان ىبىراي شىعارمالارىنان الىنعان اسان مەن ۇسەن بەينەلەرىن ەسكە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى. وسىدان كەلىپ, «كەدەيدىڭ ءبارى جاقسى, بايدىڭ ءبارى جامان» دەگەن پسيحولوگيامىز قالىپتاستى. «بايلاردى قويداي قۋ قامشىمەن» دەپ ولەڭ جاتتادىق. باي «جامان, نادان, ەشتەڭەدەن حابارسىز كەبەجە قارىن, قۋىس كەۋدە بولسا, قالاي بايىعان» دەگەن وي سانامىزعا كىرمەدى. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ بىزگە كەدەيدى ءدارىپتەتكەنى سونشا, اكەم, اتا-بابام ءتۇگەل كەدەيدەن شىققان دەپ ءومىربايان تولتىرۋدى ار كورمەدىك, كەرىسىنشە, جەتىستىك سانادىق. قازاقتا «تەكسىز» دەگەن وتە اۋىر ءسوز بار, ءبىز سول تەكسىزدىگىمىزدى ءوز قولىمىزبەن جازىپ, ماقتانىشقا اينالدىردىق. بۇرىن بالالارىمىزدى تەگىمىزدى ايتىپ تاربيەلەسەك, ەندى «تەكسىزدەن شىعىپ ادام بولدىق» دەپ ماقتاندىق.
ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ءوز تاريحىمىزدى, بابالار جاساپ كەتكەن بايتاق تاريحىمىزدى ءوندىرىپ جازا الماي, ءوزگەلەردىڭ جازىپ كەتكەن جىلنامالارى مەن ايتىپ كەتكەندەرىنە جۇگىنۋمەن كەلەمىز, وزگەنىڭ ايتقانىن قايتالاۋمەن كەلەمىز. ولار ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى ءوز مەملەكەتىنىڭ ءمۇددەلەرى تۇرعىسىنان جانە ءوز تانىم-ءتۇسىنىگى دەڭگەيىندە عانا جازدى. ەندەشە, ءبىزدى وسى كەزدەرى تۇتاس ەلدى بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق سانانى قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى دەگەن ساۋال تولعاندىرۋى ءتيىس. ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇلى دالا تاريحىن ۇرپاق ساناسىندا ءتىرىلتۋ كەرەك شىعار دەگەن شەشىمگە توقتالعان زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنىڭ جانى بار.
قازاقستاندى دامىتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ جاسالۋىنا ءبىز ارقايسىسىمىز قال-قادەرىمىزشە قىزمەت ەتتىك. ەندى قوعامدى وركەندەتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋىمىز شارت. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىكتى ۇلتتىق بولمىستى قالىپتاۋدىڭ, ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋدىڭ, ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە ناسيحاتتاۋ ءالى دە بولسا قاجەتتى دەڭگەيگە كوتەرىلمەي كەلەدى. وسى ورايدا مۇستافا شوقايدىڭ «ۇلتتىق رۋحسىز, ۇلتتىق نامىسسىز ۇلت تاۋەلسىزدىگى بولمايدى» دەگەن وسيەتىن ەسكە سالا كەتسەك ارتىق بولماس. تانىمال الاش قايراتكەرىنىڭ بۇل ويى بۇگىن دە ءوز وزەكتىلىگىن جويعان جوق. سەبەبى, ۇلتتىق رۋح – حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىمەن ايقىندالاتىن, ءوسكەلەڭ ارمان-مۇراتتارىمەن سيپاتتالاتىن, ەلدىك تۇتاستىق يدەياسىمەن نەگىزدەلەتىن ومىرشەڭدىك كۇش-قۋاتى.
ال ۇلتتىق نامىس – ار-وجداننان باستاۋ الاتىن, وتانسۇيگىشتىكپەن ۇشتاسىپ جاتقان رۋحاني-قۇندىلىق سەزىم. ۇلتتىق نامىس ادامنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزىن تۇيسىنۋدەن تۋىنداپ, حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءتۇسىنىپ, تۋعان ەلىن قورعاۋىمەن سيپاتتالادى. ۇلتتىق نامىستىڭ نەگىزگى كورىنىسى ادامنىڭ تۋعان ەلىنە ءسۇيىسپەنشىلىگىنەن, ءتول مادەنيەتىنە دەگەن قۇرمەتىنەن بايقالادى. نامىس ادامنىڭ وزىنە ەتەنە جاقىن دۇنيەسىنىڭ ۇلتتىق رۋحاني مۇرالارىنىڭ قادىرىن بىلۋىمەن نەگىزدەلگەندىكتەن, ونىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق نامىستىڭ ەتنوستىڭ رۋحاني ءومىرىندە وزىندىك زور ماڭىزى بار. ۇلتتىق نامىس ۇلتتىڭ وزىندىك مەنىن, وتكەن تاريح تاعىلىمىن ۇمىتپاي, ار-وجدانىن تاپتاتپاۋى ءۇشىن كەرەك. ۇلتتىق نامىستىڭ قوزعاۋشى كۇش-قۋاتىن ادەبي مۇرالاردان: باتىرلىق جىرلاردان, تاريحي جىرلاردان, سولاردى ارقاۋ ەتكەن تاريحي شىعارمالاردان ايقىن كورەمىز. ۇلتتىق نامىس ەلدىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعى مەن رۋحاني بىرلىگىنە قىزمەت جاسايتىن ەلدىكپەن ەگىز ۇعىم.
ەندەشە, ءبىزدىڭ جاس كادرلارىمىز بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپتارىنا ساي ما, ولاردا ۇلتتىق نامىس بار ما؟ – دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلانعان ءجون. ءبارى مۇمكىن, كوبى ساي دەي المايمىز. ونىڭ باستى سەبەبى, كەيبىر جاستارىمىزدىڭ اكەسىنىڭ نەمەسە كوكەسىنىڭ اقىلىمەن ءوزى قالاماعان ماماندىقتارعا اقىلى وقۋعا ءتۇسىپ, ءبىلىمى مەن ءبىلىگىن دە باسقانىڭ كومەگىمەن «مەڭگەرىپ» ءجۇرگەندىگىنەن بولسا كەرەك. كەيىن وندايلاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى دا, جۇمىس بابىمەن ساتىلاپ كوتەرىلۋى دە وسى باعىتپەن جۇرەدى. بۇل كۇندە مەكەمە باستىعىن جۇمىس بەرۋشى (رابوتاداتەل) دەپ اتايمىز, ولار وتىرىك بولسا دا, قازىرگى تالاپتى باسشىلىققا العان بولىپ, بوس ورىندارعا ورنالاسۋعا قاتىستى باسپاسوزدە حابارلاندىرۋلار, كونكۋرستار جاريالايدى. ءبىز بۇل جەردە كادر تاڭداۋدىڭ ءادىلەتتى, ادىلەتسىزدىگى تۋرالى اڭگىمەنى جۇمىس بەرۋشىنىڭ ارى تورەشى دەپ اڭگىمە ەتپەي-اق قويالىق. ال جاڭاعى جارنامانى وقىساڭىز, «تەك كومپيۋتەرمەن جۇمىس ىستەي ءبىلۋ, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيى» سياقتى تالاپتار تۇرادى. بۇل – زامان تالابى, وعان داۋ جوق. بىراق بۇلار قىزمەتتىك تالاپتار. ال ونىڭ پاتريوتتىعى, پاراساتى, ءدىلى, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى, ۇلتتىق نامىسى, ت.ب. سياقتى ادامي ساپالارىنا باس اۋىرتىپ جاتقان ەشكىم جوق. بۇل ورايدا ۇلتتىق ءمۇددەنى ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندا بىزگە 10 ءتىلدى بىلەتىن, قىزىل ديپلومدى, شەت ەلدە وقىعان, بيزنەستى شىر اينالدىراتىن, بىراق نيگيليست, پاراساتسىز, ومىرلىك ۇستانىمى جوق, ۇلتتىق نامىستان جۇرداي, ۇلتتىق بولمىسى قالىپتاسپاعان, «كوسموپوليت» روبوت كەرەك پە, الدە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا جانى اشيتىن, بۇگىنگى يگى ىستەردى العا اپاراتىن ازامات كەرەك پە؟! ءبىر نارسە ايقىن – ءبىز «تاربيەسىز ءبىلىمدىنى» دە, «كوكەسىنىڭ كومەگىمەن جۇرگەندەردى» دە ۇكىلەگەننەن ەشتەڭە تاپپايمىز. ءبىزدىڭشە, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دا, شەت ەل اسۋعا قينالمايتىن ساتقىندىقتىڭ دا تامىرى وسى ۇلتتىق نامىسسىزدىقپەن, رۋحسىزدىقپەن ساباقتاسىپ جاتسا كەرەك. سوندىقتان كادرلاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ, تاڭداۋ ءماسەلەسى ۇلت مۇددەسىمەن, ەل بولاشاعىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, تاريح ساباقتارى دا ەسكەرىلۋى ءتيىس.
كەزىندە كەڭەستىك جۇيەنىڭ قازاقستاندى ۇلتسىز ەلگە اينالدىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسى تابيعي وسۋىنەن قالىس قالدى, ۇلتتىق رۋحى السىرەدى, ەلدەگى ساياسي بيلىكتەگىلەردىڭ پاتريوتتىق ءورىسى تارىلدى, نە مۇلدەم جويىلىپ, ءوزىن, ۇلتىن سىيلاۋدان قالدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – كەلەشەك جاس مامان ساياساتكەرلەردى, ءىس باسىنداعى جاستاردى تولىقتاي ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قانىقتىرماي, بويلارىنا ەتنومادەني بولمىستى دارىتپاي, ولارعا بيلىك تىزگىنىن ۇستاتۋعا بولمايدى. جاستار ەڭ اۋەلى قازاقتىڭ ءتىلىن, ءدىنىن, ءدىلىن سىيلاۋعا ءتيىس. بويىندا وسىنداي ۇلتتىق نامىسى بار قازاق جاستارى ايتىلعانداردىڭ ءوزدەرىنىڭ بولاشاق وركەندەۋ وزەگى ەكەندىگىن ابدەن سەزىنىپ, ءارى وعان سەنىپ, سوعان وراي مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا ساياساتتىڭ كۇردەلى كەڭىستىگىنە قادام باسۋلارى قاجەت. ال دۇنيە مەن بايلىقتى, جەكە باس قۇلقىن ويلايتىن, نامىسسىز ادامداردىڭ ۇدايى سۇم ىستەرىن جالعاستىرا بەرەتىنىن ەسكەرىپ, وندايلاردى بيلىكتەن ىعىستىرۋدى كوزدەيتىن جولداردى قاراستىرىپ, كادر ساياساتىن ۇلتتىڭ مۇددەسىن قورعاي وتىرىپ, مەملەكەتتىك باعىتتا جۇرگىزۋ زامان تالابى ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ابزال.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسى مەن جان-دۇنيەسىن مازالاعان تۇيتكىلدى ويى ۇلتتىق, ءھام مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا تاۋەلسىزدىككە بالاما جوق. قالاي بولعاندا دا, قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن تەرەڭ ۇعىنعان, سوعان وراي قيمىلدايتىن حالىق قانا الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ جەمساۋىندا كەتپەي, تاريح ساحناسىندا ساقتالىپ قالا الادى. قازاق ەلى ءوزىنىڭ تاۋەلسىز دامۋىنىڭ 20 جىلى ىشىندە ونىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني تۇرعىدا ەگەمەندى جولمەن دامۋىنىڭ العىشارتتارىن جاسادى. وعان بارشا قازاقستان ازاماتتارى قال-قادەرىنشە ءوز ۇلەستەرىن قوستى. الايدا, ءبىز ءالى دە بولسا كوپتەگەن سالالاردى ءۇيرەنۋشى, وزگەلەردىڭ ىستەگەندەرىن قايتالاۋشى جاعدايىندا ءجۇرمىز. ەندى بىزگە بەلگىلى ورىس تاريحشىسى كارامزيننىڭ «وزگەنىڭ اقىلىمەن اقىلدى بولا المايسىڭ, وزگەنىڭ داڭقىمەن داڭقتى بولا المايسىڭ» دەگەن جاندى ءسوزىن ەسكەرە وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتاردا ءوز اقىلىمىز, ءوز داڭقىمىز وزىمىزگە جەتەتىنىن دە شامالاپ, ءوز مەجەمىزگە ءوزىمىز ۇمتىلعانىمىز ءجون جانە سولاي بولارىنا سەنىم بار.
التاي تايجانوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
اقتوبە.
