ك.ۆوننەگۋت – وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى جارتىسىنداعى اقش əدەبيەتىندە ەرەكشە ورنى بار ساناۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سىنشىلار ونى مارك تۆەننەن بەرى جالعاسقان اقش əدەبيەتىنىڭ يۋمور ءدəستۇرىن جالعاستىرۋشى, ءتىپتى ونىڭ يۋمورلارى مارك تۆەننەن دە اسىپ تۇسكەن دەپ قارايدى. دەگەنمەن ك.ۆوننەگۋت əدەبيەتكە 1950 جىلداردىڭ باسىندا العاش فانتاستيكالىق شىعارمالارىمەن كەلگەن. سول تۇستا فانتاستيكا ءجونى ءتۇزۋ əدەبيەت سانالمايتىن ەدى. 1969 جىلى جازۋشىنىڭ «5-ءنومىرلى قاساپحانا» رومانى جارىق كورگەننەن كەيىن عانا, جازۋشىنىڭ باسىنداعى «فانتاست جازۋشى» دەگەن قالپاق كورىنبەي كەتىپتى. جوعارىداعى رومان وتكەن عاسىر əدەبيەتىندە جوعارى باعالانادى. 1999 جىلى «نيۋ-يورك تايمس» گازەتى وتكەن ءبىر عاسىردا اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن ەڭ تاڭداۋلى دەگەن ءجۇز روماننىڭ ءتىزىمىن جاريالاعاندا وسى «5-ءنومىرلى قاساپحانا» 18-ورىندى يەلەنگەن. جازۋشى بۇل روماندى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا ءوز باسىنان وتكىزگەن ناقتى وقيعالار نەگىزىندە جازعان.
ك.ۆوننەگۋت اقش-تىڭ ينديانا شتاتىندا دۇنيەگە كەلگەن, شەشەسى كىسىلىكتى, باي وتباسىنان ەدى. بىراق بۇل وتباسى وتكەن عاسىردىڭ 1930 جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس كەسىرىنەن كۇيرەيدى. ك.ۆوننەگۋتتىڭ شەشەسى تۇرمىستىڭ وزگەرىسىنەن 1944 جىلى وزىنە-ءوزى قول جۇمساعان. بۇل جازۋشىنىڭ ومىرىنە ەلەۋلى اسەر ەتىپتى. 1984 جىلى ءوزى دە سونداي ءبىر كۇيزەلىسكە ۇرىنعان جازۋشى ۇيقى ءدəرىسىن كوپ ءىشىپ قويىپ, قاسىنداعىلاردىڭ دەر كەزىندە بايقاپ قالۋىمەن عانا امان قالعان. كەيىن جازۋشى بۇل تۋرالى: «وزىنە-ءوزى قول سالعانداردىڭ بالا-شاعاسى ءولىمنىڭ ەلەسىنەن ءومىر بويى قۇتىلا المايدى, ولار بۇلاي ىستەۋدى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبəرىن شەشەتىن جول دەپ قارايدى», – دەگەن ەكەن.
زەرتتەۋشىلەر ك.ۆوننەگۋت شىعارمالارىنداعى تىرشىلىك, ءولىم تۋراسىندا قاسىرەتكە ەمەس, اششى كۇلكىگە ساياتىن پايىمداۋلارعا كوپتەپ نازار اۋدارادى. ونىڭ «5-ءنومىرلى قاساپحانا» رومانىنىڭ ءوزى وسى جاعىنان كوزگە تۇسەدى. روماندا يلۋم دەگەن بىرەۋ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا نەمىستەردىڭ قورشاۋىندا قالادى, əۋ باستا ول وزىنەن باسقا ءۇش اداممەن سەرىكتەسەدى. ولاردىڭ ورتاسىنداعى قايشىلىق ءورشي كەلە ءبىرىن-ءبىرى ولتىرۋگە سۇقتانادى. ءسويتىپ جۇرگەندە ولار نەمىستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. نەمىستەر تۇتقىنعا تۇسكەندەردى درەزدەن قالاسىنا ايداپ اكەلەدى. بۇعان تۇتقىندار قاتتى قۋانادى. ويتكەنى درەزدەن اشىق قالا ەسەپتەلەتىن, وندا əسكەري زاۋىت تا, قۇرىلعىلار دا جوق ەدى. ونىڭ ۇستىنە əسەم سارايلارى بار بولاتىن. بۇنداي مəدەنيەتتىك مانىستەگى بەيتاراپ ورىندى وداقتاستار ارمياسى بومبىلاي قويمايتىن ەدى. تۇتقىندار بۇل ارادا بالالار مەن اۋىراياق əيەلدەرگە قاجەتتى ازىقتار شىعاراتىن كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل ورىن سوعىستان بۇرىن «5-ءنومىرلى قاساپحانا» دەپ اتالاتىن ەدى. دەگەنمەن ءبəرى باسقاشا بولادى, تۇتقىندار درەزدەنگە كەلىپ, ءتورت كۇن وتكەندە, وداقتاستار ارمياسى əۋە كۇشتەرىن جىبەرىپ, قالانىڭ تۇگىن قالدىرماي جەرمەن-جەكسەن ەتەدى. يلۋم جəنە بىرنەشە تۇتقىن مەن تاعى بىرنەشە نەمىس «5-ءنومىرلى قاساپحانانىڭ» جەرتولەسىندە جۇمىس ىستەپ جاتقاندىقتان عانا امان قالادى. ولار جۇمىستان بوساپ دالاعا شىققاندا, كەشەگى جايناپ تۇرعان قالانىڭ قيراپ قالعان, تىرشىلىكسىز قيراندىسىن عانا كورەدى. روماندا بۇل كورىنىس: «جەردىڭ بەتىن ىس-تۇتەك باسقان, دۇنيە قاپ-قارا, ەشتەمەنى كورۋگە بولمايدى, توبەدەگى كۇن قاراڭعىدا جىلتىراعان نوقات ءتارىزدى. درەزدەن ايدىڭ بەتى سياقتى, مۇندا كۇيگەن توپىراقتان وزگە ەشتەڭە كوزگە تۇسپەيدى. تاۋداي بولىپ ءۇيىلىپ, جەمتىك بولىپ ادامنىڭ مəيىتتەرى جاتىر...» دەپ سۋرەتتەلەدى.
«5-ءنومىرلى قاساپحانا» رومانى اقش-تا جارىق كورىسىمەن بىردەن ەلدەگى قاسقالار مەن جايساڭداردىڭ شامىنا تيگەن. زەرتتەۋگە قاراعاندا وتكەن شيرەك عاسىردا اقش-تا شەكتەۋگە ۇشىراعان كىتاپتاردىڭ ءبىرىنشى ورنىن وسى «5-ءنومىرلى قاساپحانا» رومانى يەلەگەن. رومانعا قارسى تۇرۋشىلار بۇل كىتاپ جاستاردى وتانشىلدىقتان بەزدىرەدى, اقش ارمياسىنىڭ ابىرويىن توگەدى ت.ب. دەگەن ايىپتار تاعادى. ك. ۆوننەگۋت 1997 جىلى ءوزىنىڭ جازۋدى توقتاتاتىنىن جاريالاعان بولاتىن. بىراق 2005 جىلى جازۋشىنىڭ «وتانى جوق بىرەۋ» دەگەن جاڭا ەسسە-سىن كىتابى جارىققا شىقتى. كىتاپتاعى ماقالالاردىڭ كوبى جازۋشىنىڭ سوڭعى جىلدارى «وسى زامان» جۋرنالىندا جارىق كورگەن تۋىندىلارى ەدى. كىتاپتىڭ مۇقاباسى ك. ۆوننەگۋتتىڭ ءوزى سالعان سۋرەتتەن تۇرادى (جازۋشىنىڭ «جۇلدەگەرگە ارنالعان تاڭعى اس» دەگەن رومانى وسىنداي سۋرەتتەرگە تولى ەكەنىن ەسكەرتە كەتكەن ءجون شىعار). كىتاپتان سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قالامگەردىڭ نەگە الاڭدايتىنىن بايقايمىز. وندا جازۋشى بىلاي دەيدى: «مەنىڭشە, ادامدار وزدەرى جاساپ جاتقان مىناۋ جەر شارىنىڭ بولاشاعىن ويلاۋدى ءبىرجولا قويعان سياقتى. جۇرتتىڭ مىنا تىرلىگى ۇزاق قاماۋدا وتىرعان ماسكۇنەمنىڭ تىرلىگىنە ۇقسايدى, كوزدەرى əبدەن قاراۋىتىپ كەتكەن. مەن ەندى كەلەشەك ۇرپاقتارىمدا ءجونى ءتۇزۋ مەكەن بولادى دەگەنگە سەنە الاتىن ەمەسپىن».
ك.ۆوننەگۋت كەزىندە ءوز شىعارمالارىنا باعا بەرىپ, ولاردى قاتارعا تۇرعىزعان ەكەن. سوڭعى كىتابىن جازۋشى «باسىم اعارعان شاقتا سىيعا تارتىلعان كەرەمەت ءبىر شامپان بولدى عوي» دەپتى. جازۋشى وسىلاي دەپ ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويعان.
ارداق نۇرعازى,
اقىن, ادەبيەت سىنشىسى
