جول ازابىن جۇرگەن بىلەر
جاز باستالعالى استاناداعى تەمىرجول ۆوكزالدارىندا دا, وزگە وڭىرلەردەگى بيلەت كاسسالارىندا دا ۇزىن سونار كەزەك ءبىر ساتكە سايابىرسىعان ەمەس. جازعى دەمالىس ۋاقىتىندا ساپارعا شىعاتىندار, ساياحاتقا اتتاناتىندار سانى كوبەيەتىنى اقيقات. وسىندايدا تاسىمالداۋشىلار تاراپىنان سۇرانىستىڭ نە سەبەپتى الدىن الا ەسكەرىلمەيتىنى تۇسىنىكسىز.
بىلتىر استانادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ تۇسىندا جولاۋشىلار تاسىمالىندا ەشقانداي ىركىلىس بولعان ەمەس, بيلەتتەر وڭاي تابىلدى. سول ءۇردىستى قازىر دە جولعا قويۋعا نە كەدەرگى؟
وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا استاناداعى قوس ۆوكزالعا دا باردىق. ويتكەنى ەل اراسىندا تاپشى بيلەتتەردىڭ الىپساتارلاردىڭ قولىندا جۇرگەندىگى جانە بۇل ىسكە پويىزدا قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ دە قاتىسى بار دەگەن اڭگىمەلەر جەلدەي ەسىپ تۇر. ارينە كاسسادان تىس بيلەت ساتۋشىلاردى كەزدەستىرمەگەنىمىزدى مويىنداۋ كەرەك. الايدا قالىپتاسقان احۋالدان حابار بەرەتىن بىرەر دەرەكتى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ماسەلەن, اقتوبەلىك جاس وتباسى – ارمان مەن گ ۇلىمدى «اتىراۋ – استانا» باعىتىنداعى پويىزدان تۇسكەن جەرىندە جولىقتىردىق. وتاعاسىنىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى دەمالىستى ەرتەرەك جوسپارلاۋ مۇمكىن بولماي, ەلورداداعى اتا-اناسىنا كەلۋ ءۇشىن اسىعىس جولعا شىققان بەتى ەكەن.
– «ايتەكە بي» ستانساسىنان, جالپى اقتوبە وڭىرىنەن استاناعا زاڭدى تۇردە بيلەت الۋ مۇمكىن بولمادى. امالسىزدان پويىز وكىلدەرىمەن سويلەسىپ مىندىك. ەكى ورىنعا بيلەت قۇنىن ارتىعىمەن تولەدىك, – دەيدى گ ۇلىم مۇراتقىزى.
بۇل جولاۋشىلار قازىر ەلىمىزدىڭ ۆوكزالدارى مەن بيلەت ساتاتىن جەكە كاسسالاردى تورۋىلداپ جۇرگەن نەمەسە جول ءجۇرۋ قۇجاتىن ونلاين تاسىلىمەن الۋ ءۇشىن كومپيۋتەرگە تەلمىرگەن كوپتىڭ ءبىرى عانا.
ەسەسىنە استاناداعى بيلەتكە مۇقتاج جاندار ەرلان ەسىمدى ازاماتتى ىزدەيدى ەكەن. بىزگە دە اتالعان تۇلعانىڭ ۇيالى تەلەفون ءنومىرىن تابۋ قيىنعا سوققان جوق. ونىڭ ۇيالى تەلەفونىنىڭ ءنومىرىن ۆوكزال كۇزەتشىلەرى جاتقا بىلەتىن بولىپ شىقتى.
وعان قوسا سول كۇزەتشىلەردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, قازىر بيلەتتى جايىپ, سامساتىپ, ارتىق باعاسىنا ساتۋشىلار استانا ۆوكزالىندا جويىلعان. ورايى كەلگەندە ەرلانمەن دە اقتوبەگە باراتىن جولاۋشى رەتىندە سويلەسىپ كوردىك. ەكى اراداعى ديالوگ مىناۋ:
– ءسىزدىڭ ءنومىرىڭىزدى ۆوكزالداعى جىگىتتەردەن العان ەدىم. 17 شىلدە كۇنى اقتوبەگە باراتىن ءۇش ادامعا بيلەت كەرەك بولىپ تۇر. تاۋىپ بەرە الاسىز با؟
– سەن ەندەشە كەشكىسىن ۆوكزالعا كەلسەيشى. ون جەتىسىنە بيلەت ىستەپ بەرەيىك. جەتى-سەگىزدەردە ۆوكزالعا كەل, «حوروشو».
– باعاسى قانشا بولار ەكەن؟
– بىلمەيمىن ونى, كاسسادا ايتادى. قانشا بيلەت كەرەك – ۇشەۋ مە, تورتەۋ مە؟
– ءۇش بيلەت كەرەك.
– بولدى عوي وندا. بيلەتتەن بولەك ءۇش بيلەتكە ماعان ءۇش مىڭ تەڭگە بەرەسىڭ. ىستەپ بەرەمىن مەن ساعان. بروندار بار عوي. «حوروشو»؟
مىنە, وسى از-كەم اڭگىمەنىڭ ءىس جۇزىندە قالاي جالعاساتىندىعىنان بەيحابارمىز. سونداي-اق بۇل ازاماتتىڭ كىم ەكەندىگىن, قىزمەتى, لاۋازىمى مەن مۇمكىندىكتەرىن دە انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ارەكەتىنەن قىلمىس قۇرامىن دا تابۋ قيىن. الايدا وسى اڭگىمەدەن سوڭ-اق بيلەت الۋدىڭ قيتۇرقى تاسىلدەرى ابدەن جۇيەلەنىپ, جولعا قويىلعان با دەگەن كۇماندى ويلار تۋىنداپ قالدى. بۇل بابالارىمىز ايتقان ء«بىر قارىن مايدى شىرىتەتىن قۇمالاق» تارىزدەس دەرەك بولار, دەگەنمەن «جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەندى دە ايتقان ءبىز ەمەس.
بۇرىنعى جولسەرىك, قازىرگى دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسى
پويىز بيلەتتەرىنىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسىن جاقسى بىلەتىن ادامنىڭ ءبىرى – ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ. ونىڭ سوناۋ 2009 جىلى سول كەزدەگى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ابىلعازى قۇسايىنوۆقا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىنان بەرى ون جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە بۇل ماسەلەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمىن تاپپاعاندىعىن كورەمىز. وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ جۇرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتىمەن بايلانىسقا شىعىپ, ءوز ساۋالىمىزدى كولدەنەڭ تارتتىق.
– جاز شىعا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ دەمالىسى باستالىسىمەن پويىز بيلەتتەرىنىڭ تاپشىلىعى بولىپ تۇرادى. ونى بولدىرماۋ ءۇشىن قوسىمشا ۆاگونداردى كوبەيتۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, جولاۋشىلاردىڭ ناقتى سانى ەسەپتەلىپ, ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. ويتكەنى, قازىر ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ ەڭ كوپ قولداناتىن كولىگى – تەمىرجول. سوندىقتان, جاز مەزگىلىندە قوسىمشا پويىزدار شىعارۋعا مۇمكىندىكتەر بارشىلىق. سونى قتج جان-جاقتى قاراستىرىپ, ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت, – دەيدى دەپۋتات.
– نۇرتاي ساليح ۇلى, ءسىز بۇل ماسەلەنى 2009 جىلى كوتەرگەن ەكەنسىز. سودان بەرگى ۋاقىتتا نە وزگەردى؟
– سول ۋاقىتتان بەرى پويىز ۆاگوندارىنىڭ كوبى ەسكىردى دە, ەسەپتەن شىعارىلىپ تاستالدى. جاڭا ۆاگوندار ءالى جەتىسپەيدى. سوندىقتان قازىر جاڭا ۆاگونداردى كوبەيتۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. مەن ستۋدەنت كەزىمدە «الماتى – ماسكەۋ», «الماتى – لەنينگراد» باعىتتارىندا جولسەرىك بولىپ جۇمىس جاساعاندىقتان, ماسەلەنى تەرەڭىنەن بىلەمىن. ول كەزدەگى تاپشىلىق قوسىمشا پويىزدار شىعارۋ ارقىلى شەشىلەتىن. وعان قوسا قازىر الاكول سياقتى دەمالىس ورىندارىنا باراتىن باعىتتارداعى پويىز سانىن كوبەيتۋ كەرەك. بىراق ءبىر ساتتە بارلىق ماسەلەنى شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. الايدا قتج جاقىن ارالىقتاعى ستانسالار اراسىنداعى جولاۋشىلارعا قولايلى بولۋى ءۇشىن وتىراتىن ورىندارعا لايىقتالعان ۆاگونداردى كوبەيتكەندىگى ابزال. جاقىن جەرگە قاتىنايتىندارعا «كۋپەنىڭ» نە قاجەتى بار؟ وسىنداي جۇيەلى وزگەرىستەر ارقىلى بيلەت تاپشىلىعىن جويۋعا بولار ەدى.
ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جاۋابى
جولاۋشىلاردىڭ, «دەلدالدىڭ» جانە دەپۋتاتتىڭ پىكىرلەرىنەن سوڭ ۋاكىلەتتى ورىندارعا سۇراۋ سالدىق, ساۋالىمىزدى جولدادىق.
ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ قاتقان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى كولىك كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا جولاۋشى تاسىمالىنا شىعارىلعان ۆاگوندار سانى 2,5 مىڭنان اسادى. ۋاكىلەتتى ورگان دا جاز مەزگىلىندە جولاۋشىلار اعىنىنىڭ كوبەيەتىندىگىن, بيلەت تاپشىلىعىنىڭ بولاتىندىعىن جوققا شىعارماي, جەكەلەگەن تاسىمالداۋشىلار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, جولاۋشىلار سۇرانىسى جوعارى باعىتتارعا قوسىمشا پويىزدار مەن تىركەمە ۆاگوندار شىعارىلىپ جاتقاندىعىن حابارلادى.
اتاپ ايتقاندا, جولاۋشىلار اعىمى مول التى باعىتقا قوسىمشا پويىزدار شىعارىلعان جانە 1375 ۆاگون تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە جولاۋشىلار نوپىرىنە بايلانىستى «الماتى-2 – سەمەي», «الماتى-2 – شىمكەنت», «استانا-1 – شىمكەنت», «استانا-1 – دوستىق», «الماتى-2 – قوستاناي», «استانا «نۇرلى جول» – الماتى-1» باعىتتارىنا باسىمدىق بەرىلگەن.
كوميتەتتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, جىلجىمالى قۇرامدى جاڭارتۋ مول قاراجاتتى قاجەت ەتەتىندىكتەن, جاڭا ۆاگوندار ساتىپ الۋدى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. بۇل تالاپتى كولىك كوميتەتى قاتاڭ باقىلاپ وتىرعانعا ۇقسايدى. جىلجىمالى قۇرامدى جاڭارتۋدا تاسىمالداۋشىلاردىڭ ءوز قاراجاتتارىمەن قاتار, كولىك كوميتەتى تاراپىنان قارجى ينستيتۋتتارىن تارتۋ دا قولعا الىنعان. ماسەلەن, 2017 جىلى تاسىمالداۋشىلار 120 ۆاگون ساتىپ العان بولسا, بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 110 ۆاگون ساتىپ الۋ جوسپارلانعان.
وسى كولىك كوميتەتىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە قاراعاندا, تەمىرجول كولىگى ارقىلى جولاۋشىلار تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا تاسىمالداۋشىلار قۇزىرەتتى ورگانعا اي سايىن ەسەپ بەرۋگە مىندەتتەلگەن. اسىرەسە, الەۋمەتتىك ساناتتاعى وبلىسارالىق تاسىمالداردى كولىك كوميتەتى باقىلاۋدان شىعارعان ەمەس. وسى سالاداعى زاڭدىلىق بۇزىلاتىن جاعدايدا, تاسىمالداۋشىنىڭ مىندەتتەمەلەرى ورىندالماعان كۇندە ولارعا قولدانىلاتىن شارالاردىڭ ءتىزىمى قاتتاۋلى.
ونىڭ ۇستىنە كولىك كوميتەتى جولاۋشىلار پويىزدارىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ ءۇشىن تەكسەرۋ جۇمىستارىن ۇدايى جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
ماسەلەن, 2017 جىلدان بەرى پويىزداردىڭ 80 قۇرامى تەكسەرىلىپ, تاسىمالداۋشىلارعا بەس جۇزدەن اسا ەسكەرتۋلەر بەرىلگەن كورىنەدى. ونىڭ ىشىندە قىس مەزگىلىندە پويىز ۆاگوندارىن جىلىتۋعا, ال جاز شىعىسىمەن ۆاگوندارداعى اۋانىڭ تازارتىلۋىنا, سالقىنداتىلۋى مەن سانيتارلىق جاعدايلارعا قاتىستى تالاپتاردىڭ ورىندالماۋى انىقتالىپ كەلگەن.
تاپشىلىقتىڭ ءتۇيىنى
بۇل ماسەلە جىلما-جىل قايتالانىپ وتىرعاندىقتان, تاسىمالداۋشىلاردىڭ, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ دا وتكەن جىلدارداعى جاۋاپتارى دا اينا-قاتەسىز قايتالانىپ وتىرادى. ۇزىن سونار جاۋاپتىڭ توركىنى جالعىز – جاز كەزىندە جولاۋشىلار ءنوپىرى كوپ, جىلجىمالى قۇرامدارعا قوسىمشا ۆاگوندار تىركەلۋدە.
بۇل سالا قانشا اۆتوماتتاندىرىلىپ, ساندىق جۇيە ەنگىزىلگەنىمەن, ادامي فاكتوردان ارىلا الماي وتىرعاندىعىن جوعارىدا بايانداۋعا تىرىستىق. قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن پىسىقايلار جاز مەزگىلىندەگى دۇرمەكتى پايدالانىپ نەمەسە تاپشىلىقتى قولدان ۇيىمداستىرا وتىرىپ «كوجەسىن ايىرۋدىڭ» جولىن تاۋىپ وتىرعان جوق پا؟
ال تەمىرجول سالاسىنىڭ بىلگىر ماماندارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, جاز مەزگىلىندەگى سۇرانىستى قالت جىبەرمەيتىن, باسەكەلەستىك ورتاداعى بيلەت كاسسالارى جولاۋشىلار تاسقىنى ۇدەي تۇسەتىن باعىتتارعا جول ءجۇرۋ قۇجاتتارىن الدىن الا ساتىپ الىپ كەيىن ۇستەمە باعامەن قايتا ساتۋدى كاسىپكە اينالدىرۋى دا مۇمكىن.
ال ءىس جۇزىندە قوسىمشا پويىز شىعارۋ تاسىمالداۋشىلارعا دا ارزانعا تۇسپەيدى. پويىزدىڭ ءاربىر قۇرامىنىڭ ماشينيستەرى, جولسەرىكتەرى مەن باسقا دا جۇزدەگەن قىزمەت كورسەتۋشىلەردى جولعا شىعارۋ وراسان قارجىنى تالاپ ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە جولاۋشىنىڭ بولماي قالۋ تاۋەكەلى جەلكەدەن تارتىپ جىبەرە قويماس.
وسىنىڭ سالدارىنان توي-تومالاققا, ءولىم-ءجىتىم راسىمدەرىنە اسىققان, دەمالىسىن اياق استىنان ۇيىمداستىرعان ازاماتتاردىڭ پويىز ارقىلى جولعا جەدەل شىعۋىنا اسا ءبىر مۇمكىندىك جوق. مۇندايدا بيلەت الۋدىڭ زاڭعا تومپاق جولدارىن ىزدەي باستايتىنى راس.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
