دەنساۋلىقتىڭ باستى قاعيداسى ەتىپ, قان تازالىعىن العان. «قانى تازا ادامنىڭ – جانى تازا» دەگەن بايلامدى حالقىمىز ءبىرىنشى ورىنعا قويعان. مۇنىڭ اقيقاتىن حV عاسىردا جازىلعان وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىنان وقىپ, كوز جەتكىزۋگە بولادى. سول بۇرىنعىلاردىڭ ەمدەۋ ءتاسىلىن جان-جاقتى بايانداعان, ءوز بايلامدارىن دا ناقتى مىسالمەن جەتكىزە العان قايرات ايدارحان ۇلىنىڭ «قازاق ەمشىلىگى» اتتى كىتابىندا دا ەمشىلىك تۋرالى مالىمەت مولىنان. ساپالى قاعازعا باسىلىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن كىتاپ اۆتورى جاقسىلاردىڭ مۇراسىن ەسكەرە وتىرىپ, وي تەربەيدى. بۇل كىتاپتى ەنتسيكلوپەديالىق سيپاتتاعى جيناق دەۋگە بولادى. پايدالانىلعان ادەبيەتتەردىڭ ءتىزىمىن دە كورسەتىپ وتىردى. بۇل اۆتوردىڭ مەديتسينا سالاسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم العانىن, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى رەتىندە ءوز ماماندىعىن جەتىك مەڭگەرگەنىن اڭعارتسا كەرەك.
اۆتور «شيپاگەرلىك اتاق جيناۋ ەمەس, جانى مەن ءتانى اۋىرعان ادامعا ەم جاساۋ, ءسويتىپ كوڭىلىنە دەم بەرۋ, جانىن جادىراتۋ» دەپ بىلەدى. بۇل زيالى جاننىڭ جاقسى ۇلگىسى دەۋگە تۇرادى.
كىتاپ ءۇش بولىمنەن قۇرالعان. ءبىرىنشى ءبولىم «قازاق ەمشىلىگى حاقىندا» دەپ اتالسا, ەكىنشى ءبولىم «قازاق ەمشىلىگىندەگى قاراپايىم ەمدەر» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن. ءبىرىنشى بولىمدە بابالارىمىزدىڭ «كيىز ۇيدە تۇرىپ, جىلقى اسىراپ, قىمىز ىشكەنى» تۋرالى ايتقان گيپپوكرات ىلىمىنەن باستاپ, وتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىندا كورسەتىلگەن 1108 ەمدىك دارىلەردىڭ تىزبەسى بارىن, بۇل ۇلت قازىناسىنا قوسىلعان ۇلەس ەكەنىن العا تارتادى. وسىنداي مول بايلىقتى ءتيىمدى پايدالانۋ جاعىنا قاتىستى پىكىرىن بىلدىرگەندە قىتايدىڭ شيپاگەرلىك مادەنيەتىنە دە نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ وزىق تاجىريبەسىمەن حالقىمىزدىڭ وزىندىك ەمدەۋ تاسىلدەرىن سالىستىرا كەلىپ, بىزدە دە ۇيرەنەر ۇلگى-ونەگە بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. دارۋمەندەردى دارالاپ, قازاق مەديتسيناسىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان ازاماتتاردىڭ ەڭبەكتەرىن دە تالدايدى. ەكىنشى بولىمدە وسىمدىكتەردەن – 728 ءتۇرلى, جان-جانۋارلاردان – 318, مينەرالدى زاتتاردان, مەتالداردان – 318 ءتۇرلى شيپالىق ءدارى-دارمەك الۋعا بولاتىنىن دايەكتەپ, 500-گە جۋىق اناتوميالىق ۇعىمداردىڭ ءمان-ءمانىسىن كورسەتىپ, ونىڭ تاريحى, ەتنوگرافيالىق سيپاتى جاعىنا دا تەرەڭدەپ بارادى. سول سەكىلدى ءار تاعامنىڭ ەمدىك قاسيەتىن اشىپ كورسەتەدى. اعزاعا قۋات بەرەتىن ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءسۇت ونىمدەرى تۇرلەرىنە تالداۋ جاسايدى. ادام اعزاسىنا قۋات دارىتاتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 20 تۇرىنە, وسىمدىكتەر مەن اعاشتان الىناتىن دارىلەردىڭ 121 تۇرىنە, اڭ-قۇس, وزگە دە جانۋارلاردان 52 تۇرىنە, جەمىس-جيدەكتەردىڭ 19 تۇرىنە, استىق پەن كوكونىستىڭ 20 تۇرىنە سيپاتتاما بەرىپ, وندىرىلەتىن دارىلەرگە ناقتى مىسالدار كەلتىرەدى. جىلقى مەن قارامال – 100-دەي ءشوپتىڭ ءتۇرىن, تۇيە – 150-دەي, قوي – 170-تەي, ەشكى – 600-دەي شوپپەن ازىقتاناتىنىن, ونىڭ ءوزى ادام اعزاسىنا دارۋمەن بولىپ داريتىنىن اتاپ ايتادى.
وسىلايشا, حالقىمىزدىڭ اۋرۋدى انىقتاۋ, ەم قولدانۋ جايىن جەتە كورسەتىپ, جەتەڭە جەتكىزەدى. كىتاپتى پاراقتاعاندا قازاق ەلىنىڭ بايتاق دالاسىندا ادام دەنساۋلىعىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن دۇنيەلەر كوپ ەكەنىن دايەكتەرمەن كوز الدىڭنان وتكىزىپ, كوڭىلىڭە قوندىرادى.
ءاربىر دارىگە قاجەت تابيعي بايلىعىمىزدى ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرمەن بەرە وتىرىپ, قانداي اۋرۋعا ەم ەكەنىن قولىمەن قويعانداي العا تارتادى. پايدالانۋ جولدارىن دا ۇسىنادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكولوگيانىڭ كەرى اسەرىنەن, تاعامدار ساپاسىزدىعىنان بۇزىلعان ادام دەنساۋلىعىنا قاجەتتى بارلىق ەم-شارالار كىتاپتا تۇسىنىكتى تىلمەن, ادەمى بايانداۋلارمەن بەرىلىپتى. سوندىقتان ق.ايدارحان ۇلىنىڭ بۇل كىتابىن ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا قوسار ۇلەسى بار ەڭبەك دەسەك بولادى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
