سونىمەن قاتار سوڭعى تۋىندىدا ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن تەحنولوگيالىق جانە اسكەري قۋاتتىلىعى جاعىنان اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرعان الپاۋىت قىتاي عانا ەمەس, جاپونيا, ەۋروپا وداعى, رەسەي, ءۇندىستان سەكىلدى مەملەكەتتەر دە اككى ساياساتكەر نازارىنان تىس قالماعان. سوندىقتان اتى الەمگە ايگىلى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى كەننەدي مەكتەبىنىڭ دەكانى ءارى پرەزيدەنت بيلل كلينتون داۋىرىندە اقش-تىڭ بارلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان دجوزەف ناي امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ سوڭعى ءبىر عاسىردان استام زاماندا عىلىمي-تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق ءارى اسكەري باسىمدىق تۇرعىسىنان, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى دا قاۋھارلى مەملەكەت بولىپ كەلگەنىن جاسىرمايدى.
دەي تۇرعانمەن, بۇگىنگى ساۋەگەي ساياساتكەرلەر توبى تاياۋ بولاشاقتا اقش-تى قىتايدىڭ باسىپ وزاتىنىن جيىرەك ايتا باستاعانى دا راس. سوندىقتان الەمدىك گەوساياسات ساڭلاعى دجوزەف گايدى ەندى «شىنىمەن-اق سولاي ما؟ ەكونوميكالىق تۇرعىدان بولسىن, گەوگرافيالىق جانە اسكەري تۇرعىدان بولسىن, جۇمساق كۇش تۇرعىسىنان بولسىن امەريكا سەكىلدى الپاۋىت دەرجاۆانىڭ عاسىرى نەگە كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتىر؟ ولاي بولسا, الىپ قىتايدىڭ ەكپىندى قارقىنى ەكى دەرجاۆانىڭ اراسىنداعى سونە باستاعان قىرعي-قاباق سوعىستى قايتا تۇتاتپاي ما؟ مۇنىڭ اقىرى نەمەن تىنادى؟» سياقتى كوكەيكەستى ريتوريكالىق ساۋالدار جيىرەك مازالاعانى بايقالادى.
وسى ورايدا تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان ايتۋلى اۆتوردىڭ سوڭعى تۋىندىسى تەك جوعارىدا اتالعان ساۋالداردىڭ عانا ەمەس, بۇگىنگى الەمدىك گەوساياساتتىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن وتە دالەلدى تارقاتادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, اۆتور ەڭ الدىمەن ءوز كىتابىنىڭ اتاۋىندا تۇرعان امەريكا عاسىرىنىڭ قاي كەزدەن باستالاتىنىن انىقتاپ الۋعا تىرىسقان. ويتكەنى كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ويىنشا, اقش عاسىرى XIX عاسىردىڭ سوڭىندا, ياعني امەريكانىڭ الەمدەگى ەڭ الپاۋىت يندۋستريالىق دەرجاۆاعا اينالعان كەزىنەن باستالعان سەكىلدى. ويتكەنى سول كەزدەردە اقش ەكونوميكاسى كولەمى جاعىنان الەم ەكونوميكاسىنىڭ تورتتەن بىرىنە جۋىقتاعان بولاتىن جانە بۇل سيپات ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كەزەڭگە دەيىن جالعاسقان. سوسىن, الگى الاپات سوعىستىڭ سوڭىنا قاراي, الەمنىڭ باس-
تى ەكونوميكالارى تۇتاستاي داعدارىسقا ۇشىراپ قالعاندا, اقش ەكونوميكاسى الەم ەكونوميكاسىنىڭ تەڭ جارتىسىنا تەڭەلگەن. الايدا سوعىستان كەيىنگى جىلدارى السىرەگەن مەملەكەتتەردىڭ جاعدايى بىرتە-بىرتە تۇزەلىپ, ەكونوميكالارى قايتا قالپىنا كەلە باستايدى. بۇل كەزدە اقش-تا سوعىسقا دەيىنگى دەڭگەيىنە قايتا ورالادى. ال 1945-1970 جىلدار اراسىندا اقش-تىڭ الەم ەكونوميكاسىنداعى ۇلەسى ەداۋىر ازايعانىمەن, دجوزەف گايدىڭ پايىمداۋىنشا, امەريكا عاسىرى دەپ تەك حح عاسىردى اتاۋعا بولادى.
الايدا قايسىبىر ساراپشىلار امەريكا عاسىرىنىڭ باستالۋ كەزەڭى مەن كىلت اياقتالۋىن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتانعان 1914 جىلمەن عانا شەكتەيدى. ويتكەنى اقش-تىڭ الگى سوعىسقا ارالاسۋىنا بايلانىستى ونىڭ سرتقى ساياساتىن دا ەكونوميكاسىن دا, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن دا بىردەن السىرەتكەن بولاتىن.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن يندۋستريالىق باسىمدىق پەن قۋاتتىلىق جاعىنان الەمدە تەك بەس ايماق, اتاپ ايتقاندا اقش, كەڭەس وداعى, بريتانيا, ەۋروپا جانە جاپونيا مەملەكەتتەرى عانا وزگە ەلدەردەن الدا بولاتىن. سوندىقتان اقش-تىڭ مۇددەسى دە سايكەسىنشە وزگەرىپ, الگى ەلدەردىڭ ۇشەۋىمەن وداقتاسىپ, كەڭەس وداعىنىڭ قۋاتى مەن يدەولوگيالىق ىقپالىن بارىنشا اۋىزدىقتاۋعا تىرىسقان بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان امەريكانىڭ قارۋلى كۇشتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەۋروپادا عانا ەمەس, جاپونيا مەن كورەيادا دا قالىپ قويدى.
اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, 1945 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن جاھاندىق كۇش-قۋات تەڭگەرىمدىلىگى بيپوليارلىق سيپاتتا بولدى. ويتكەنى اقش پەن كەڭەس وداعىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى جانە يدەولوگيالىق ىقپالى وزگە مەملەكەتتەردەن باسىم بولاتىن. سوسىن, ولاردىڭ ەكەۋى دە يادرولىق قارۋ باسەكەسىندە تەڭگەرىمدى دەڭگەيدە ەدى. الايدا 1989 جىلى بەرلين قابىرعاسى قۇلاپ, 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراپ قالعاندىقتان, امەريكا قۇراما شتاتتارى بىردەن الەمنىڭ ەڭ الپاۋىت مەملەكەتىنە اينالىپ شىعا كەلگەن-ءدى.
كەيبىر ساراپشىلاردىڭ امەريكا عاسىرىنىڭ باسىن سول كەزەڭمەن بايلانىستىراتىنى دا سوندىقتان. ويتكەنى ول زاماندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ اسكەري تەڭىز فلوتى جاھاندىق سيپات الىپ, وزىمەن باسەكەلەس 17 مەملەكەتتىڭ جيىنتىق فلوتىنىڭ قۋاتىنا تەڭەسكەن-ءدى. ول كەزدە اقش-تىڭ اۋە كۇشتەرى مەن كوسموس جانە كيبەر-عارىش سالاسى دا بۇكىل الەمدە ۇلكەن باسىمدىققا يە بولاتىن. سايكەسىنشە, سول زامانداعى امەريكانىڭ اسكەري بيۋدجەتى دە سول سالاعا بولىنگەن جاھاندىق بيۋدجەتتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىقتاعان-دى.
دجوزەف نايدىڭ پايىمداۋىنشا, 1945 جىلدان كەيىن اقش-تىڭ ەكونوميكالىق رەسۋرستارى باسىم بولعانىمەن, ساياسي-اسكەري ولشەمدەر تۇرعىسىنان كەلگەندە الەم بيپوليارلىق سيپاتتا بولدى, ويتكەنى كەڭەس وداعىنىڭ كۇش-قۋاتى امەريكانىڭ قاۋقارىنان ەش كەم ەمەس-ءتىن. سوندىقتان دا امەريكا قۇراما شتاتتارى كەڭەس وداعى كۇيرەگەن 1991 جىلعا دەيىن بىرپوليارلىق الەمدىك ءتارتىپتى ورناتا العان جوق-تىن جانە مۇنىڭ وزگە دە ىرگەلى سەبەپتەرى بار-تىن.
بىرىنشىدەن, ەۋروپا ول كەزدە الەمدەگى ەڭ ىرگەلى ەكونوميكا بولاتىن. سويتە تۇرا, ەۋروپانىڭ ەڭ الپاۋىت ەلى, گەرمانيا ەكونوميكاسىنان اقش-تىڭ ەكونوميكاسى ءتورت ەسە ۇلكەن بولعانىمەن, ەۋروپا وداعىنىڭ جالپى ىشكى ءونىمى اقش-تان ارتىقتاۋ ەدى.
ەكىنشىدەن, ەۋروپا وداعىنىڭ 500 ميلليونعا جۋىق حالقى امەريكالىق 300 ميلليوننان الدەقايدا باسىم بولاتىن.
ۇشىنشىدەن, جان باسىنا شاققاندا اقش ازاماتتارىنىڭ تابىسى ەۋروپا وداعىنان جوعارى بولعانىمەن, ادامي كاپيتال, تەحنولوگيا جانە ەكسپورت تۇرعىسىنان ەۋروپا وداعى اقش-پەن باسەكەگە دايىن ەدى.
تورتىنشىدەن, 2010 جىلعى قارجى نارىعىندا تۋىنداعان داعدارىسقا دەيىن كەيبىر ساراپشىلار ەۋرو تاياۋ جىلدارى الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتاعا اينالىپ, دوللاردى الماستىرۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن ويدا بولاتىن.
بەسىنشىدەن, اسكەري بيۋدجەت تۇرعىسىنان, اقش-پەن سالىستىرعاندا ەۋروپا وداعى قورعانىس سالاسىنا ەكى ەسە از قاراجات شىعاراتىنىنا قاراماستان, ونىڭ قارۋلى اسكەر سانى اقش-تان باسىمداۋ-تىن.
التىنشىدان, ەۋروپالىق بريتانيا مەن فرانتسيا يادرولىق قارۋدىڭ يەسى بولا تۇرسا دا, ەۋروپا افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى باسقىنشىلىق ارەكەتتەرگە جاپپاي ارالاسا بەرمەيتىن.
جەتىنشىدەن, ەۋروپانىڭ جۇمساق كۇشى, اتاپ ايتقاندا تارتىمدى مادەنيەتى, وزىق دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارى مەن ينستيتۋتتارى, وزىق ءبىلىم-عىلىم وشاقتارى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى, مەديتسيناسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇللى ەكونوميكالىق جۇيەسى ونىڭ اينالاسىنداعى مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولىپ سانالعاندىقتان, سوڭعىلار بريۋسسەلدىڭ توڭىرەگىنە توپتپاسۋعا مۇددەلى ەدى. ويتكەنى قاتتى كۇش, اتاپ ايتقاندا حالىقارالىق قاتىناستارداعى كەيبىر الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ تەك اسكەري كۇشكە باسىمدىق بەرىپ, وزگە مەملەكەتتەردى ماجبۇرلەۋ سەكىلدى وزبىر ساياساتقا يەك ارتىپ, وزگە ەلدەردىڭ ىشكى ىستەرىنە قول سۇعۋى وزگەلەردى وزىنەن الىستاتقانى دا جاسىرىن ەمەس.
سەگىزىنشىدەن, ەۋروپانىڭ حالىقارالىق قارجى قورى مەن بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنداعى ءرولى اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا يە بولىپ, وتە ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
توعىزىنشىدان, كيبەرالەمدەگى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ءبارى دە ەۋروپامەن ساناسۋدا.
ونىنشىدان, ەۋروپانىڭ الەمدىك ساۋدا نارىعىنداعى ۇلەسى 17%-ءى قۇراسا, اقش-تىڭ ۇلەسى ول كەزدە 12%-كە عانا تەڭەلگەن ەدى.
سولاي بولا تۇرعانىمەن, جۇمساق كۇشتىڭ قۇرامىنا جاتاتىن الەمدەگى ەڭ وزىق 100 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندە ەۋروپانىڭ ۇلەسى 28 ۋنيۆەرسيتەتپەن شەكتەلسە, اقش 52 ۋنيۆەرسيتەتىمەن ەكى ەسەگە جۋىق باسىمدىققا يە بولاتىن.
ونىڭ ۇستىنە دەموگرافيالىق تۇرعىدان, بۇگىنگى ەۋروپا وتە قاۋىپتى سىناقپەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇر. ويتكەنى 1900 جىلدارى ەۋروپا حالقىنىڭ سانى الەم حالقىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇراسا, ەندى ودان دا ازايىپ, 2060-جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش تەك 6%-ءى عانا قۇرايتىن بولىپ وتىر جانە سوڭعىلاردىڭ ۇشتەن ءبىرى 65 جاستىڭ ۇستىندەگىلەرگە عانا تيەسىلى بولماق. سوسىن, اسكەري سالاعا بولىنەتىن الەمدىك قارجى تۇرعىسىنان, ەۋروپا اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى, ياعني 15%-كە يەلىك ەتەدى. ال اقش-تىڭ ۇلەسى – 35% نەمەسە ەۋروپادان ەكى ەسە ۇلكەن. سايكەسىنشە, قىتايدىڭ ۇلەسى 11%-ءى, ال رەسەيدىڭ ۇلەسى تەك 5%-ءى قۇرايتىندىقتان, سوڭعى ەلدىڭ ۇلەسى اقش-پەن سالىستىرعاندا جەتى ەسە كەم ەكەنى دە كوزگە ۇرىپ تۇر.
كينو ونىمدەرىن شىعارۋدا دا امەريكا ەۋروپادان الدا تۇر. بۇگىندە ەۋروپادا كورسەتىلەتىن امەريكاندىق كينوفيلمدەردەن تۇسەتىن پايدانىڭ 73%-ءى قۇرايتىنى الگى پىكىردىڭ ناقتى دالەلى.
جوعارىداعى ستاتيستيكالىق ەسەپ-قيساپتى دجوزەف ناي جايدان-جاي كولدەنەڭ تارتىپ وتىرعان جوق. ول ستاتيستيكا جوعارىداعى ساۋەگەي ساراپشىلاردىڭ «امەريكا عاسىرى اياقتالىپ كەلەدى نەمەسە ونى قىتاي باسىپ وزادى» سياقتى پايىمدارىنىڭ مۇلدە شىندىققا جاناسپايتىنىن دالەلدەۋ ءۇشىن كەلتىرىلىپ وتىرعانى كۇمان تۋدىرمايدى.
دجوزەف گايدىڭ جاپونيا, قىتاي جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى تۇيىندەگەن تومەندەگى پايىمدارى دا ءمان بەرۋگە تۇرارلىق. ماسەلەن, وسىدان 30 جىلدان استام بۇرىن جاپوندىقتاردىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىستارىنىڭ امەريكالىقتاردان اسىپ تۇسكەندىگى كوپتەگەن امەريكالىقتارعا ۇرەي تۋعىزعان كورىنەدى. سەبەبى سول كەزدەگى كەيبىر عالىمدار توبى جاپونيا باستاعان تىنىق مۇحيت بلوگى اقش-تى ىعىستىرىپ شىعارادى دا, بۇل ۇدەرىس, ءوز كەزەگىندە, اقش پەن جاپونيا اراسىندا سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋىنا اكەلىپ سوعادى دەگەن سياقتى ساۋەگەيلىككە جول بەرگەن بولاتىن. ال كەيبىر ساراپشىلار ءتىپتى جاپونيانىڭ يادرولىق دەرجاۆاعا اينالاتىنىن دا بولجاپ قويىپتى. مۇنداي كوزقاراستار, نەگىزىنەن, سول كەزدەگى جاپونيا ەكونوميكاسىنىڭ ۋاقىتشا قارقىن الۋىمەن بايلانىستى بولعان. الايدا جاپونيا ەكونوميكاسى 1990 جىلدارى ورىن العان ءالجۋاز سايا-
سي شەشىمدەردىڭ سالدارىنان كەيىنگى 20 جىل بويى داعدارىستان شىعا الماي قالعاندىقتان, 2010 جىلى قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دوللارعا شاققانداعى جالپى كولەمى جاپونيا ەكونوميكاسىنان باسىپ وزعان بولاتىن. سولاي بولا تۇرعانىمەن, ول كەزدەردە قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتى جاپونيانىڭ جان باسىنا شاققانداعى ەكونوميكاسىنىڭ التىدان ءبىرىن عانا قۇرايتىن.
كەيىنگى جىلدارى جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەنىڭ قولعا العان شارالارىنىڭ ارقاسىندا بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسى قايتا جانداندى. سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭدا جاپونيا الەمنىڭ ءۇشىنشى ىرگەلى ۇلتتىق ەكونوميكاسى دارەجەسىنەن ايىرىلعان جوق جانە ونىڭ يندۋسترياسى جاھانداعى ەڭ جوعارى تەحنولوگيالى يندۋستريا بولىپ قالا بەرمەك. ارينە, الىپ قىتاي يادرولىق دەرجاۆا ءارى اسكەر قولى ەڭ كوپ ەل بولعانىمەن, جاپونيا ازياداعى ەڭ زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان اسكەري قۋاتقا يە بولىپ وتىر. الايدا جاپونيا دەموگرافيالىق تۇرعىدان اۋقىمدى سىناقپەن بەتپە-بەت كەلەتىن سياقتى, ويتكەنى ساراپشىلاردىڭ توپشىلاۋىنشا, 2050 جىلعا قاراي جاپونيا حالقىنىڭ سانى بۇگىنگى 127 ميلليوننان 100 ميلليونعا دەيىن تومەندەيتىنى كۇتىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل ەل يمميگرانتار قابىلدامايتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى.
سولاي بولا تۇرعانىمەن, جاپونيا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جونىنەن الەمدەگى ەڭ جوعارى ستاندارتقا يە. سونىمەن قاتار بۇل ەل ەڭ كاسىبي ادامي كاپيتالىمەن بەلگىلى. سونداي-اق مۇندا قوعام تۇراقتىلىعى, اۋا مەن اۋىزسۋ تازالىعى, تەحنولوگيالىق باسىمدىق پەن جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگى دە تۇراقتا ساقتالىپ كەلەدى. جاپونيانىڭ تاعى ءبىر باسىمدىعى ونىڭ ءارى ءداستۇرلى, ءارى تارتىمدى مادەنيەتىندە جاتىر. سونىمەن قاتار جاپونيانىڭ شەتەلدەرگە بەرەتىن كومەگى مەن حالىقارالىق ۇيىمدارعا كورسەتەتىن قولداۋى دا ونىڭ جۇمساق كۇشىن نىعايتا تۇسۋدە.
سولاي بولا تۇرسا دا, دجوزەف ناي جاپونيانىڭ اقش-قا قاي تۇرعىدان دا باسەكەلەس بولا المايتىنىن العا تارتادى. سەبەبى جەر كولەمى تۇرعىسىنان اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىمەن عانا شامالاس بۇل ەل گەوگرافيالىق تۇرعىدان بولسىن, دەموگرافيالىق تۇرعىدان بولسىن اقش-قا تەڭ كەلە الماسى انىق.
اتالمىش تۋىندىدا رەسەيگە دە جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلعان. ويتكەنى 1950 جىلدارى امەريكاندىقتاردا كەڭەس وداعى ولاردى شىنىمەن-اق باسىپ وزادى دەگەن قورقىنىش بولعانى راس. ول زاماندا رەسەي گەوگرافيالىق تۇرعىدان الەمدە ءبىرىنشى ورىندى يەلەنسە, دەموگرافيالىق تۇرعىدان ءۇشىنشى ورىندى جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەكىنشى ورىندى يەلەنەتىن. مۇناي مەن گازدى ساۋد ارابياسىنان دا كوبىرەك وندىرەتىن. الەمدەگى يادرولىق قارۋدىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى دا وسى ەلدە ەدى. كەڭەس وداعىنىڭ اسكەر سانى دا, عالىمدارىنىڭ سانى دا اقش-تان باسىم-تىن. ونىڭ ۇستىنە نيكيتا حرۋششەۆ بيلىك باسىندا تۇرعان كەزدە كوممۋنيزمنىڭ ارتىقشىلىعى اسپانداتا دارىپتەلىپ, ءتىپتى كەڭەس وداعى امەريكانى 1970 نەمەسە 1980 جىلدارى باسىپ وزادى دەپ ۇرانداتۋ جاپپاي داعدىعا اينالعان-دى. ال 1986 جىلى بيلىككە كەلگەن م.گورباچەۆ, كەرىسىنشە كەڭەس وداعىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ءالجۋاز ەكەنىن جاريا ەتكەن-ءدى.
ايتسا ايتقانداي-اق, الىپ كەڭەس وداعى 1991 جىلى ءبىر ساتتە كۇيرەپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل كۇيرەۋدەن سوڭ رەسەي ءبىر ساتتە حالقى مەن ەكونوميكاسىنىڭ جارتىسىنان ايىرىلدى. ول ول ما, جۇمساق كۇشكە جاتاتىن بۇرىنعى كوممۋنيستىك يدەولوگيا دا كەلمەسكە كەتكەن-ءدى. رەسەي, سونىمەن قاتار يادرولىق قارۋىن ساقتاپ قالعانىمەن, بۇرىنعا جاھاندىق ەكىنشى ورنىنان ءبىر ساتتە ايىرىلىپ قالعان-دى. سونداي-اق رەسەيدىڭ 2,5 تريلليون دوللارعا تەڭ ىشكى جالپى ءونىمى ەندى اقش-تىڭ ءدال سونداي كورسەتكىشىنىڭ جەتىدەن بىرىنە عانا تەڭەلىپ قالدى دا, حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى مەن ساتىپ الۋشىلىق مۇمكىندىگى دە اقش كورسەتكىشىنىڭ ۇشتەن بىرىنە عانا تەڭەلگەن-ءدى.
دجوزەف گاي ءدال وسىنداي تەرەڭ سالىستىرمالى ساراپتامانى ءۇندىستان مەن برازيلياعا قاتىستى دا جاساي كەلىپ, نەگىزگى نازارىن ەڭ سوڭىندا الىپ قىتايعا اۋدارادى. ويتكەنى Niall Ferguson سىندى تاريحشى «ححI عاسىرعا قىتاي يەلىك ەتەتىن بولادى» دەپ اشىق ايتسا, كىتاپ سورەلەرىنەن «قىتاي الەمدى بيلەگەندە: باتىس الەمىنىڭ اقىرى جانە جاڭا قىتايدىڭ دۇنيەگە كەلۋى» سەكىلدى كىتاپتار دا ساتىلىمعا شىعا باستاعان-دى. ونىڭ ۇستىنە, 1990 جىلدارى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا, اقش حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى XXI عاسىردا قىتاي امەريكامەن الەمدىك بيلىك ءۇشىن تالاساتىن بولادى دەگەن سەنىمدە بولاتىن. ويتكەنى بۇل كەزدە قىتايدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ديناميكاسى وتە جوعارى بولاتىن. بۇل بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, قىتايدىڭ تەرريتورياسى اقش-پەن تەڭەسەتىن.
ۇشىنشىدەن, قىتايدىڭ حالقىنىڭ سانى جاعىنان امەريكادان ءتورت ەسە باسىم-تىن.
تورتىنشىدەن, قىتاي ارمياسىنىڭ سانى جاعىنان الەمدە ءبىرىنشى ورىندا بولاتىن جانە 250 يادرولىق وقتۇمسىقتى زىمىراندارعا يە بولاتىن.
بەسىنشىدەن, قىتايدىڭ كوسموس جانە كيبەركەڭىستىكتەگى مۇمكىنشىلىكتەرى دە جەتكىلىكتى ەدى.
التىنشىدان, ينتەرنەتتى قولدانۋشىلار سانى جاعىنان قىتاي ءبىرىنشى ورىنعا شىققان-دى.
جەتىنشىدەن, قىتايدىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىمەن قاتار كونفۋتسي فيلوسوفياسىمەن سۋسىنداعان ەل ەكەنىن دە ولاردىڭ ارتىقشىلىعىنا بالايدى.
سولاي بولا تۇرعانمەن, دجوزەف گاي ەندى ءوز وقىرماندارىنا قىتايدىڭ وسال تۇستارىن دا كولدەنەڭ تارتۋدى ۇمىتپايدى.
بىرىنشىدەن, قىتايدىڭ جۇمساق كۇش رەسۋرستارى جونىنەن, اتاپ ايتقاندا كينو يندۋسترياسىنىڭ گولليۆۋد پەن ءۇندىستاننىڭ بولليۆۋدىنان ارتتا ەكەنىن ەسكە سالادى.
ەكىنشىدەن, قىتايدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ دەڭگەيى اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جەتە المايدى دەگەن دايەك كەلتىرەدى.
ۇشىنشىدەن, قىتايدىڭ كوممۋنيستىك ساياسي جۇيەسىن سىنعا الىپ, بۇل مەملەكەتتىڭ سوعىسقا دايىندىق جاساپ جاتقانىن جانە ەكونوميكالىق دامۋ ديناميكاسىنىڭ جوعارى بولعانىنا قاراماستان, اقش, گەرمانيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك برەندتەرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىنىن, سول سياقتى ترانسۇلتتىق كومپانيالار سانى جاعىنان دا اقش-تان ارتتا كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى.
تورتىنشىدەن, قىتاي ۆاليۋتاسىنىڭ دوللارمەن سالىستىرعاندا باسەكەلەس بولا المايتىنىن, سونىمەن قاتار قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمدى ەكەنىنە قاراماستان, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان اقش-تان ءالسىز ەكەنىن كولدەنەڭ تارتادى.
بەسىنشىدەن, قىتاي ەكونوميكاسىندا مەملەكەت ۇلەسىنىڭ ۇستەم ەكەنىن دە سىنعا الادى.
التىنشىدان, قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۋاتى مەن اسكەري بيۋدجەتتىڭ كولەمى جاعىنان دا قىتايدىڭ اقش-قا تەڭەسە المايتىنىن ەسكە سالادى. سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا اقش الىس-جاقىن شەتەلدەردە 240 مىڭ اسكەر ۇستاسا, قىتايدا ونداي باسىمدىق جوق دەگەن دايەك كەلتىرەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دجوزەف گاي اقش-تىڭ قاتتى كۇش بولسىن, جۇمساق كۇش بولسىن, تەحنولوگيا بولسىن, زاماناۋي
ەكونوميكالىق قۋات بولسىن قىتايدان باسىم تۇرعانىن دالەلدەپ باعادى.
بىراق دجوزەف گاي ءوز ەلىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن قانشا ماقتاسا دا, امەريكانىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ قىتايعا قۇندىلىق بولىپ سانالمايتىنىن مۇلدە ەسكەرمەيدى. ء«بورى ارىعىن بىلدىرمەس, سىرتقا ءجۇنىن قامپايتار» دەگەن وسى بولار, ءسىرا. سوسىن, سۇڭعىلا ساياساتكەر اقش-تىڭ ەڭ وسال بۋىنى ونىڭ مەملەكەتتىك قارىزدارىنىڭ شاش ەتەكتەن ەكەنىن ونشا اشىپ ايتپايدى. سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭداعى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ 21 تريلليون ەكەنىن مۇلدە ەسەپتەن شىعارۋعا بولمايدى. ويتكەنى بۇل – ابسوليۋتتىك رەكورد. دەمەك, كەز كەلگەن مەملەكەتتى دەفولتقا تىرەيتىن ەڭ قاتەرلى فاكتور ونىڭ شامادان تىس مەملەكەتتىك قارىزى ەكەنى – داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
