تاۋەلسىزدىك – ەركىندىك, ويىڭا العان ماقساتىڭدى ىسكە اسىرۋ, ەشكىمگە جالتاقتاماۋ, كەدەرگىنىڭ جوقتىعى. ەگەر باستاعان ىسىڭە كەدەرگى جاسالسا, ول قاستاندىق دەيدى ءال-فارابي. تاۋەلسىزدىك – بوستاندىق, ال بوستاندىق بارلىق ءتىرى جان, تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلى. قۇمىرسقا دا, شەگىرتكە دە, تورعاي دا بوستاندىققا ۇمتىلادى. بوستاندىق ءتىرى ەمەس, جانسىز ءدۇنيەگە قاجەت كورىنەدى. ءماسەلەن, عىلىم ماتەريا مەن قوزعالىس اجىرامايتىن بىرلىكتە ەكەنىن ايتادى. XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن بەلگىلى فرانتسۋز فيلوسوفى دەني ديدرونىڭ پىكىرىنشە, ەگەر كەز كەلگەن دەنە قوزعالماي تۇرسا, ونى ۇستاپ تۇرعان كەدەرگى بار بولعانى. سول كەدەرگىنى الىپ تاستاساڭ, الگى دەنە قوزعالىپ كەتەتىن كورىنەدى. بىراق, بۇل كەي جاعىنان شىندىققا جاقىن بولىپ كورىنسە دە, مەتافيزيكالىق كوزقاراسقا جاتاتىن وي بولاتىن. دەسەك تە, بوستاندىق تىرشىلىك يەسىنە دە, جانسىز دۇنيەگە دە قاجەت كورىنەدى. ويتكەنى, بوستاندىقسىز قوزعالىس جوق. ال سول بوستاندىق – تاۋەلسىزدىك نەگىزى. ولاي بولسا, تاۋەلسىزدىك تە, بوستاندىق تا باسقا ءتىرى جاندار سياقتى ادام بالاسىنىڭ ارمانى. وسىدان كەلىپ دۇنيەدە نە قىمبات دەگەن ەكىنشى سۇراق تۋىندايدى. ارينە, كىم دە بولسا جان قىمبات دەيدى. جاندى ساتىپ الا المايسىڭ. ول ءاربىر ادامعا ءبىر رەت قانا بەرىلەدى. ماسەلە ونى قالاي وتكىزۋدە, ومىردە دۇرىس ءىز قالدىرۋدا. بىراق, ادام تاريحىندا, قوعامدا جاننان قىمبات نارسە بار ەكەن, ول – جەر, ودان سوڭ ەل, اقىرىندا وتان. وتان دەگەنىمىز مەملەكەت دەسەك, مەملەكەت بولۋ ءۇشىن جەر كەرەك. جەرى جوق الەمدەگى ەلدە مەملەكەت تە جوق. تاۋەلسىز ەل بولۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ قونىستاناتىن ايماعى, جەرى بولۋ كەرەك. سوعان ەگەمەن بولمايىنشا تاۋەلسىزدىك جوق. تاريحتا سول جەر ءۇشىن اۋىر شايقاستار بولدى, كۇرەستەردە قانشا ازاماتتار جانىن پيدا ەتتى.
ماسەلەن, رەسەي تاريحىن الايىق. 1242 جىلى ءساۋىردىڭ 5-ءى كۇنى 22 جاسار الەكساندر, كەيىن نەۆسكي اتاعىن العان ياروسلاۆ ۇلى باستاعان كۇش باتىستان شابۋىل جاساپ, ورىس جەرىن الماق بولعان نەمىس رىتسارلارىن جانقيارلىق ەرلىك كورسەتىپ, تاس-تالقان ەتىپ جەڭدى. «مۇز قىرعىنى» دەپ اتالعان بۇل شايقاستا رەسەيلىكتەرگە دەم بەرىپ, قايراتتاندىرعان ءوز جەرىن, وتانىن باسقىنشىلاردان ساقتاپ, تاۋەلسىز بولۋ ەدى. قاشاندا وتانى ءۇشىن كۇرەسكەن حالىقتىڭ رۋحى بيىك, ەرلىگى شەكسىز. نەمەسە XIII عاسىردا موڭعول-تاتار باسقىنشىلارى ورىس جەرىن باعىندىردى. بىراق بۇل جولى رەسەيلىكتەر باتىستان كەلگەن جاۋعا كورسەتكەن جانقيارلىق ارەكەتىن جاسامادى. سەبەپ, شىعىستان كەلگەن جاۋدىڭ كوپتىگىندە عانا ەمەس. سوڭعىلارعا كەرەگى ورىس جەرى ەمەس, ولاردان تەك سالىق-تولەم الۋ ەدى. ارينە بۇل دا باعىنىشتىلىق, بىراق ورىس كنيازدىگىنىڭ جەرى امان, ءبۇتىن, وتانى ورنىندا ەدى. سوندىقتان بۇل تالاپقا رەسەيلىكتەر كوندى, كەلىستى. بىراق, بىتىراڭقى ءومىر سۇرگەن ورىس شارۋالارى مۇنى تۇسىنگىسى كەلمەدى. رەسەيدىڭ ءتيىستى سالىعىن ورىنداي الماعان كەزدەرى جيىلەندى. سوندىقتان, «التىن وردادان» جازالاۋ ارەكەتى جاسالا بەرگەن سوڭ, ورىس كنيازدارى شارۋالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ولاردى پومەششيكتەرگە بايلاپ بەرىپ, باسىبايلىلىق قۇقىعىن ەندىردى. بۇل جاعداي رەسەيلىكتەردىڭ ساناسىن وياتتى. تاۋەلسىزدىك پروبلەماسىنىڭ حالىق ساناسىنا تيگىزەر كۇشتى اسەرىنە تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. رەسەيدە «باسىبايلىلىق قۇقىق» شارۋالارعا اۋىر ءتيدى. ولار پومەششيكتەردىڭ وكتەمدىگىنە قارسى تالاي نارازىلىق جاسادى, پومەششيكتەردىڭ قورا-جايىن ورتەدى. وزدەرىن دە ءولتىرىپ جاتتى, كوتەرىلىسكە دە شىقتى. سولاي بولسا دا 1812 جىلى ناپولەون بوناپارت رەسەيگە شابۋىل جاساپ, جەرىن باسىپ, كوكتەپ كەلگەندە, سول, كەشەگى پومەششيكتەرگە قاتتى نارازى بولعان شارۋالار بۇكىل ەلمەن بىرگە ءوز وتانى, جەرى ءۇشىن, وكپەسىن ىسىرىپ تاستاپ, جاۋعا قارسى كۇرەسكە شىقتى, جانقيارلىق ەرلىك كورسەتىپ, جاۋدى جەڭىپ, ەلىن, جەرىن ساقتاپ قالدى. سول سياقتى تولە ءبيدىڭ ءتۇيەسىن باققان جەتىم بالا – ءابىلمانسۇر قازاق جەرىنە جاۋ باسقىنشىلىق جاساعاندا, اتقا قونىپ, ابىلايلاپ «ابىلاي» باباسىنىڭ اتىن ايتىپ, ۇران سالىپ, جاۋعا قارسى شاۋىپ, ونىڭ شەبىن سىندىرىپ, ەرەن ەرلىك كورسەتكەن بولاتىن. تاريحتان مۇنداي فاكتىلەردى كوپ كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, م.ي.گلينكانىڭ «يۆان سۋسانين» وپەراسىن الايىق. سۋسانين رەسەيگە جاسالعان جاۋ شابۋىلىنا قارسى شايقاس كەزىندە ەرەن ەرلىك كورسەتىپ, جانىن پيدا ەتكەن قاراپايىم ورىس شارۋاسى ەدى. ونىڭ دا جۇرەگىن وياتىپ, ونى تۋلاتقان ورىس جەرىن جاۋدان قۇتقارۋ, تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ ەدى. بۇل – وپەرا, بىراق وندا قانشا ءومىر شىندىعى جاتىر. وپەرانىڭ ەڭ كۇشتى اسەر قالدىراتىن تاعى ءبىر جەرى – ونىڭ اككوردىنداعى «سلاۆسيا! سلاۆسيا! وتچيزنا مويا» دەگەن ءسوزدەرمەن بەرىلەتىن مۋزىكا. بۇل مۋزىكا عانا ەمەس, بويىڭدى شىمىرلاتاتىن گيمن. سوندىقتان دا, وپەرانىڭ ۇناعانى سونشا, ونى كەزىندە بيلىك وكىلدەرى «جيزن زا تساريا» دەپ وزگەرتكەن كورىنەدى. ءدال وسىنداي وتاندىق, ەگەمەندىك تاۋەلسىزدىك سەزىم تۋدىراتىن مۋزىكا – «اتامەكەن».
فرانتسۋزدىڭ انگلياعا قارسى ءجۇز جىلعا (1337-1453) سوزىلعان ءدارمەنسىز سوعىسىنا كۇرت وزگەرىس جاساپ, ونى وتان سوعىسىنا اينالدىرعان, جەڭىسكە جەتكىزگەن قاراپايىم پروۆينتسيادان شىققان قىز جاننا د’ارك بولاتىن. ونىڭ دا جۇرەگىن وياتقان جەر, وتان, تاۋەلسىزدىك ەدى.
تاۋەلسىزدىك – قۋانىش, ورىندالعان ماقسات, ارمان. ول ەشكىمدى جايباراقات قالدىرمايدى. ادامنىڭ ءىشكى دۇنيەسىن قورعايدى, تىنىسىن كەڭەيتەدى, ومىرگە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرادى. ويتكەنى, ول وعان ەركىندىك بەرەدى. ادام بويىندا نەشە ءتۇرلى شىعارماشىلىق مۇمكىندىك, بەيىمدىلىك بار. دۇنيەدە ەشقانداي شىعارماشىلىق مۇمكىندىگى, قابىلەتى جوق ادام بولمايدى. ماسەلە دەر كەزىندە سول قابىلەتتى تاۋىپ, ونى دامىتۋدا. تەك جالقاۋ, ەرىنشەك, ىنتاسىز ادام عانا ءوز مۇمكىندىگىن اشا الماي, ءدۇنيەدە بارىنەن بوس قالادى. قازاق ايتادى «ويسىز ۇلدان, ميسىز قۇل ارتىق» دەپ. ويتكەنى, ءبىرىنشى – ءومىردى بوس وتكىزەدى, ەشنارسەگە ۇمتىلمايدى. ەكىنشىدە وي دا, قابىلەت تە, ىنتا دا بار, بىراق ەركىندىگى جوق. قۇل دەگەنىمىز ءوز باسىنا بيلىگى جوق, ەرىكسىز ادام دەيدى اريستوتەل. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى حالقىمىزدىڭ سول شىعارماشىلىق مۇمكىندىگى اشىلا باستادى. ءبىرەۋلەر ۇيلەر سالىپ, قورا-جاي ورناتىپ, ەندى بىرەۋلەر شەتەلدەردى ارالاپ, بارىپ-كەلىپ جاتىر. وعان ەشكىم كەدەرگى جاسامايدى. كەڭەس جىلدارىندا ەكپىندىلىك كورسەتكەن, وزدىگىنەن شارۋامەن اينالىسقان ادامدى وبحسس تەكسەرىپ, «مىناعان اقشانى قايدان تاپتىڭ, مىنا جۇمىسپەن نەگە اينالىستىڭ, مىنانى قايدان الدىڭ, ءبارىن تيىنىنا دەيىن ەسەپتەپ ايتىپ بەر, ايتپەسە...» دەپ الەك سالاتىن, قورقىتاتىن. سوندىقتان, ادامدار بويىنداعى شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن تىزگىندەپ, ءوز مۇمكىندىگىن اشۋدان قاشىپ, تەك ايتقان, كورسەتىلگەن ىسپەن عانا اينالىساتىن. ول اقىلعا سىيا ما, الدە سىيماي ما, ونىمەن ەشكىمنىڭ دە شارۋاسى بولمايتىن, بويىنداعى مۇمكىندىكتەرى باسىلىپ قالاتىن. بۇل تەك جەكە ادام بويىنا عانا بايلانىستى ەمەس, مەملەكەت تۇرعىسىنان دا سولاي ەدى. قازىر ءبارى باسقا. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى بۇكىل ەلىمىز وياندى, قىزۋ ءومىر باستالدى, قالالاردا جاڭا ۇيلەر, ءوندىرىس ورىندارى, مادەني, عىلىمي عيماراتتارمەن كوركەيۋدە. كوشەلەر ءتۇگەلدەي تۇزەتىلۋدە, جولدار سالىنىپ, ادام تانىماستاي وزگەرۋدە. الەمدىك داعدارىسقا قاراماستان قازاقستاندا جۇمىس كوبەيىپ, تۇرمىس جاقسارۋدا. مال سانى دا, ەگىن ءونىمى دە ارتۋدا. ەندىگى ماقسات اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ, ەگىن ەگۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن قولدانۋ.
كولحوز, سوۆحوزدار كەزىندە ءاربىر 4-5 جىلدا ەگىن ءونىمى قيىندىققا ۇشىرايتىن. سوڭعى 20 جىلدا ول جاعداي بايقالمادى. بۇل دا تاۋەلسىزدىك اشقان شارۋالاردىڭ الدىمەن وزىنە دەگەن ىنتا-جىگەرى ەكەنى ايقىن. مەرەكەلى 20 جىلدا, وعان دەيىنگى 70 جىلدا ءتىپتى ويعا كەلمەگەن, ەندى قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزبەن قاتار, الدىمىزدا تاۋداي بيىك اسۋلار تۇر. قازاقستان يندۋستريالى دەرجاۆا بولادى. مەن وعان سەنەمىن دەيدى پرەزيدەنتىمىز. بۇل دا بىزگە تاۋەلسىزدىك اپەرگەن ەگەمەندىگىمىزدىڭ ءناتيجەسى. شىعارماشىلىق قابىلەتتىڭ ويانۋىنا تاعى ءبىر دالەل – ادامداردىڭ ءوز بويىنداعى بارلىق ءمۇمكىندىكتەرىن اشىپ, ونى وتان ءۇشىن جۇمساۋى. عالىمدار, جازۋشىلار, كومپوزيتورلار, انشىلەر كوبەيۋدە. كەڭەس جىلدارىندا قازاقستاندا قانشا اكادەميكتەر, عىلىم دوكتورى, پروفەسسورلار, جازۋشىلار بار, ارتيستەر كىمدەر – ءبارى بەلگىلى, ساۋساقپەن ساناعانداي بولاتىن. بۇگىن ونى ايتۋ قيىن. ولاردىڭ قاتارى كۇن ساناپ كوبەيۋدە. بۇرىن كىتاپ شىعارۋ وتە قيىن, «قىل كوپىردەن ءوتۋ» سياقتى ەدى. ءويتكەنى ونى تۇزاقتاپ, مىناۋ باسىپ شىعارۋعا جارايدى, ال مىناۋ بولمايدى دەپ وتىراتىن ليتو دەگەن بولاتىن. ول شارۋاشىلىق جۇمىستىڭ بارلىق سالاسىن ءوزىنشە ساراپتايتىن. ءتىپتى كەيبىر كىتاپتاردى پىشاقتاتىپ, نە ورتەتىپ جاتاتىن. سوندىقتان كىتاپ جازۋعا اركىمنىڭ زاۋقى بولا بەرمەيتىن. قازىر جاعداي تۇبىمەن باسقا, كىتاپتار كوپتەپ شىعىپ جاتىر. ونى شىعاراتىن باسپاحانالار دا كوپ. تەك ءمۇمكىندىگىڭ بولسا بولعانى. بۇرىن جىلىنا ءبىر ءان دۇنيەگە كەلسە, ەل ەلەڭ ەتىپ, ۇيرەنىپ الاتىن. قازىر كومپوزيتور كىم, ءانشى كىم, اقىن كىم, ايتا المايسىڭ. ولار كۇن ساناپ كوبەيۋدە. ماسەلەن, سوڭعى كەزدەردە شىققان كەيبىر اندەردى عانا ايتايىن. ول «اسىل انا», «اق جايناق», «اۋىرمايدى جۇرەك», «عاشىق بوپ قالعان ەكەنسىڭ», «ادەمى», «قىدىر قونعان قىزىلوردا», «تارباعاتاي تاۋلارى», ت.ب. وسىلاردىڭ ءماتىنىن شىعارعان كىم, ءسوزىن جازعان كىم, ورىنداۋشىسى كىم – ايتا المايسىڭ. مەنىڭشە, ول – حالىق. بۇگىن بىرەۋ كومپوزيتور, ەرتەڭ باسقا ومىرگە كەلەدى. ونى تۋدىرىپ جاتقان – ءومىر, تاۋەلسىزدىك ارقىلى حالىقتىڭ ويانعان جۇرەگى, تاسقىن كوڭىل-كۇيى. وعان تاعى ءبىر دالەل سول ولەڭ, اندەردە ۋايىم-قايعى جوقتىعى. وسىلاردى وياتقان ءبىر جاعىنان تاۋەلسىزدىك بولسا, ەكىنشى جاعىنان ەركىندىك. بۇرىن قازاقستاندا شىعاتىن رەسپۋبليكالىق گازەت, جۋرنالدار ساناۋلى عانا بولاتىن. ولاردى ەل بىلەتىن. سولاي بولسا دا وعان ماقالا جازاتىن اۆتورلار دا از, سيرەك ەدى. قازىر قانشا گازەتتەر, جۋرنالدار شىعارىلىپ جاتقانىن بىردەن ايتۋ قيىن. بارىنە دە ماقالا جەتكىلىكتى. حالقىمىز شەتىنەن جۋرناليست, جازۋشى, اقىن بولىپ كەتكەندەي. بۇل حالىقتىڭ بويىنداعى تۇنشىعىپ, شىعا الماي جاتقان شىعارماشىلىق ءمۇمكىندىكتىڭ تىعىنى تاۋەلسىزدىك ارقىلى اشىلدى دەگەن ءسوز.
تاۋەلسىزدىك, ول سونىمەن قاتار جاۋاپكەرشىلىك, مىندەت, ەلدىڭ جاعدايىن, بولاشاعىن ويلاۋ. ءتاۋەلسىز دەپ قاراپ وتىرماي, ارەكەت جاساۋ, تىرشىلىك ەتۋ. قولعا العان تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ, ونى نىعايتىپ ءارى دامىتۋ. ول وزدىگىنەن كەلمەيدى. قازىر قازاقستاندى الەم بىلەدى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز الەمدى دە وياتتى. بۇل ەڭ الدىمەن ن.نازارباەۆتىڭ دانالىعى, تىنىمسىز ەڭبەگى. ەگەمەندىگىمىزدى العان ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ ءجۇرەگى ويانىپ, دۇرسىلدەپ سوققان پرەزيدەنتىمىز ەل ارالاپ, جاپونيا ەلىنەن اقش-قا, قىتايدان انگلياعا, كورەيادان فرانتسياعا, ءۇندى ەلىنەن گەرمانياعا دەيىن, بىردە-ءبىر ءىرىلى-كىشىلى ەل قالدىرماي ارالاپ, ءبىز تاۋەلسىز قازاقستانبىز, سىزدەرمەن تەڭ, دوستىق قارىم-قاتىناس جاساعىمىز كەلەدى, ءبىز بەيبىت ەلمىز دەپ رەسپۋبليكامىزدى تانىستىردى ءجانە دە بۇل تىنىمسىز ەڭبەك, مول پايداسىن اكەلدى. بۇگىنگى قازاقستان ول تەك بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا تەڭ مۇشە عانا ەمەس, ول بارلىق ەلدەرمەن تىعىز بايلانىستاعى ەل. بىزبەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا قىزىعاتىن ەلدەر كۇن ساناپ كوبەيۋدە. بۇل تەك دامۋ كىلتى عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ نەگىزى. بۇل كۇندەرى ەشكىممەن ارالاسپاي, جەكە ءومىر سۇرەمىز دەۋ – ارتتا قالۋ, ناشار ەلگە اينالۋ, دامۋ جولىن بوگەۋ. ونداي جولعا تۇسكەن ەلدەردىڭ اۋىر تاعدىرىن تاريح بىلەدى. ودان سوڭ, بۇرىن كسرو ىشىندە كورىنبەي كەلگەن قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى جارقىراپ كورىنە باستادى. ءبىز جەرىمىز كەڭ بايتاق, بايلىعىمىز مول ەلمىز. بىراق, سول كەڭ اۋماققا, ادام سانىنا شاققاندا حالقىمىز از, كوپتەگەن ەلدەردىڭ جەرى تار, بايلىعى از, ال حالقى كوبەيىپ سىيماي جاتقاندا, بىزگە كوز تىكپەي وتىراتىندار جوق دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. ونى دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. حالقىمىز الدىمەن وسىنى بايىپتاپ بىلگەنى ءجون. بىزگە ءتاۋەلسىز بولدىق دەپ تاسىنىپ جۇرە بەرۋگە بولمايدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ – تاعدىردىڭ قاتاڭ تالابى. بىزگە «ءبىر جەڭنەن قول شىعاراتىن, ءبىر جاعادان باس شىعاراتىن» بىرلىك كەرەك. «تورتەۋ ءتۇگەل بولسا...» دەگەن ماقالدى ەستەن شىعارۋعا حاقىمىز جوق. تويلاۋ دا كەرەك, ويلاۋ دا كەرەك.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, اكادەميك.
