اڭساپ جەتتىم, اتامەكەن, ءوزىڭە!
مەن شەت ەلدە تۋىپ-وسسەم دە, قازاقستاننىڭ تاريحي وتانىم ەكەنىن بالا كۇنىمنەن ساناما توقىپ ەسەيدىم. ءالى ەسىمدە, التى-جەتى جاستاعى كەزىم عوي دەيمىن, انام راديوقابىلداعىشتى اشىپ قويىپ: “قازىر الماتىدان ناعاشى اعالارىڭ ءسويلەيدى”, دەيتىن دە بىرەۋمىزدى كۇزەتكە تۇرعىزىپ (حح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا كەڭەس وداعىنىڭ راديوسىن تىڭداۋ قىتايدا ۇلكەن قىلمىس بولىپ ەسەپتەلەتىن) “شالقارعا” قۇلاعىن توسەيتىن دە وتىراتىن. سودان نە كەرەك, انامىز باۋىرىنىڭ اتى شىقسا دا جىلايتىن, شىقپاسا دا جىلايتىن. وعان تۇنجىراي وتىرىپ, تەرەڭ كۇرسىنىپ: “مەنىڭ ءىنىم نە كۇن كورىپ ءجۇر ەكەن”, دەپ اكەم قوسىلاتىن... ءسويتىپ, ول كىسىلەردىڭ قيماس جاندارى, سۇيىكتى اتامەكەندەرى ءبىزدىڭ ءسابي جۇرەگىمىزدىڭ تورىنەن ورىن الىپ, قانىمىزدان جانىمىزعا دارىپ جاتاتىن.
بارا-بارا بۇل سەزىم مەن تۇيسىك ۇلت, اتامەكەن, وتان دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدارعا ۇلاسىپ, ەندىگى جەردە قازاق راديوسىن (“شالقار”) ءوزىمىز-اق جاستانىپ جاتىپ تىڭدايتىن بولدىق. ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ تىڭداۋىمىز اتا-انامىزدىكىنەن وزگەشەلەۋ بولاتىن. ياعني, ءبىز قازاقستان راديوسىن اشىپ قالعاندا تەك ناعاشى اعامىزدىڭ اتىن ەستۋدى عانا ارمانداماي, كۇللى قازاق ەلىنىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن, ومىرىمەن, ونەرىمەن تانىسۋدى, سۋسىنداۋدى ماقساتتاپ تىڭدايتىنبىز. بۇل تىرلىگىمىز, ارينە, ءوز جەمىسىن بەرمەي قالعان جوق. ەڭ ءبىرىنشى تۋعان حالقىمىزدىڭ جەر بەتىندەگى ەش حالىقتان كەم, قور ەمەس ەكەنىن ۇعىندىق. ءوزىمىز ونەرگە جاقىندادىق. وسىلايشا ءبىزدىڭ ءسابي ءجۇرەگىمىزدە ۇلتتىق نامىس پەن ۇلتتىق ماقتانىش ءبۇر جارعان بولاتىن.
كەيىن كەلە, ول ەلدەگى ساياسات وڭالا باستاعاندا, قازاقستانمەن اشىقتان-اشىق ماقتاناتىن (كسرو-نىڭ قۇرامىندا بولسا دا) جاعدايعا جەتتىك. ايلار ءوتتى, جىلدار ءوتتى, ەسەيدىك, سانا-سەزىم, تانىم دا ءوستى. ەندىگى جەردە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەي اڭسايتىن بولدىق. ارينە, جارتى عالامدى بيلەپ تۇرعان كەڭەس وداعىنىڭ تالقانى شىعادى دەپ ەشقاشان ۇمىتتەنگەن ەمەسپىز. دەگەنمەن, ءبىر ءتاتتى قيال, اسىل ارمان باسىمىزعا ۇيا سالىپ العان قارلىعاشتاي قالىقتاپ, كوكەيىمىزدەن ءبىر شىقپاي قويدى. قايدا ءجۇرەيىك, نە تۋرالى سويلەسەيىك, ءبارىندە دە ايتەۋىر, اينالىپ كەلىپ وتان تۋرالى, ازاتتىق تۋرالى تاقىرىپقا ويىسا بەرەتىنبىز.
ءالى ەسىمدە, پەكيندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جوعارى كۋرسىندا وقىپ ءجۇرگەن كەزىمىز ەدى. 3-4 ستۋدەنت ءبىر اعامىزدىڭ ۇيىنە قوناققا بارىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ۋنيۆەرسيتەتكە جاياۋ قايتتىق. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتكە تاياعاندا شىعىس كوكجيەكتەن بالىققارىنداپ تاڭ اتىپ كەلە جاتتى. كوپ كەشىكپەي سىپىرتقىلارىن كوتەرگەن كوشە تازالاۋشىلار جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتتى. ولاردى كورگەن ءبىزدىڭ ءبىر جىگىت: «مىنالار وسىنى دا جۇمىس دەپ ىستەيدى-اۋ, ءا؟!» دەپ قالدى. بۇل سوزگە قالعاندارىمىز ورە تۇرەگەلىپ: «ازات وتانىمىز بولسا, سونىڭ ءبىر قالاسىندا كوشەسىن سىپىرىپ ءجۇرىپ ولسەك, ارمانىمىز بولماس ەدى!» دەپ ونى جابىلا تويتارىپ تاستاعانىمىز بار.
1987 جىلى پەكيندەگى وقۋدى اياقتاپ, جولدامامەن ءۇرىمجى قالاسىنداعى شۇار قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىسقا قابىلداندىم. ءۇرىمجىدە «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق تىلىندەگى حابارلارىن راديوقابىلداعىش كۇندىز-ءتۇنى ەمىن-ەركىن, تاپ-تازا ۇستايدى ەكەن. ءۇرىمجى قالاسىنىڭ تۇرعىنى بولعاننان كەيىنگى تۇڭعىش ساتىپ العان دۇنيە-مۇلكىم «جاھان» (حۋانچيۋ) ماركالى راديوقابىلداعىش بولدى. كۇندىز اكادەميانىڭ جۇمىسى, كەشكى شارۋا «ازاتتىق» راديوسىن تىڭداۋ. بۇل كەز كەڭەس وداعىنىڭ شاڭىراعى شايقالا باستاعان شاعى بولعانىمەن, قىتاي ۇكىمەتى 1989 جىلعى تيان-انمەن وقيعاسىنان كەيىن ەلدەگى ءتارتىپتى ءبىرشاما قاتايتىپ جىبەرگەن. سوندىقتان «ازاتتىق» راديوسىنىڭ حابارلارىن تىڭداپ ءجۇرگەنىمىزدى كولدەنەڭ كوك اتتىدان ەپتەپ جاسىرامىز. بىراق «ازاتتىق» راديوسىن ءبىر كۇن قۇر جىبەرمەيتىن «اۋرۋعا» تاپ بولدىق. ارا-تۇرا حاسان ورالتاي اعامىزدىڭ ءوز داۋىسىن دا ەستىپ قالىپ جۇردىك.
ايگىلى 1991 جىل. كسرو قوجىراپ, ىرگەسى سوگىلە باستادى. كۇندىز-ءتۇنى «ازاتتىققا» قۇلاق توسەپ, كۇندىز-ءتۇنى اللادان الاش جۇرتىنىڭ ازاتتىعىن سۇرايمىز. كۇز باسىندا قىرعىز, وزبەك اعايىندار ازاتتىقتىڭ ايدىنىنا شىقتى. شىدام تاۋسىلا باستادى. سۋماڭداعان سان ءتۇرلى وسەك-اياڭ ودان سايىن سابىرىمىزدى تاۋىسىپ, ءجۇيكەمىزدى جۇقارتىپ ءبىتتى. جىل اياقتالىپ كەلەدى. ەندى قاشان؟! ءبىزدىڭ قازاقتارعا نە بولدى؟! ءبىر كۇنى ادەتتەگىدەي «ازاتتىق» راديوسىنا قۇلاق توسەپ وتىر ەدىم, بەرىلىپ تۇرعان حابار اياقتالماي, ورتان بەلىنەن ءۇزىلدى دە: «ءسۇيىنشى, الاش جۇرتى! ءسۇيىنشى قازاق بالاسى! قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى!» دەپ ءارى قاراي حاباردى وقي الماي, الگى داۋىس وكسىك اتىپ, جىلاپ جىبەردى. تانىس داۋىس! حاسان ورالتاي اعامىزدىڭ داۋىسى. ول كىسى «كەشىرىڭىزدەر» دەپ ءسوزىن قايتا جالعادى. ءارى قاراي نە ايتقانى ەسىمدە جوق. سەبەبى, جاڭاعى سوزدەن كەيىن مەن ەس-اقىلىمنان اداسقانداي كۇي كەشتىم. كۇلەمىن. جىلايمىن...
ەگەر سول كەزدە بىرەۋ كورىپ تۇرسا, مەنى جىنداندى دەپ ويلاعان بولار ەدى. بىراق ەسىمدى تەز جيىپ, دوستارىما تارتىپ كەتتىم. ول زاماندا ۇيالى تەلەفون جوق, ءتىپتى ءۇي تەلەفونىنىڭ ءوزى تەك باستىقتاردىڭ ءۇيىندە عانا بولادى. قالانىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى دوستار ءبىر جەرگە جينالدىق. كەشكە قاراي, جوق جەردەن ءبىر «تۋعان كۇن» جاساپ, قالا شەتىندەگى ءبىر جولداس جىگىتتىڭ ۇيىنە باردىق. اقسارباس اتاپ سويىپ, جاقسىلاپ تويلادىق. كەش بارىسىندا سوندا وتىرعان ءبارىمىز «ەرتەڭنەن باستاپ توسەك-ورنىمىزدى بۋىپ, قازاقستانعا كەتۋدىڭ قامىنا كىرىسەمىز. پاسپورت جاساتا الماساق, شەكارا بۇزىپ قاشىپ وتەمىز», دەگەن ۋاجگە توقتادىق. ۋادە وسى بولدى دا ەرتەڭىندە تۇسكە تامان تاراستىق. قاشپاي-اق, شەكارا بۇزباي-اق سولاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ 1993 جىلدىڭ باسىندا قازاقستانعا ورالدىم.
سونىمەن, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن ەلگە كەلدىك. العاشقى جىلدارى قاتتى قينالدىق. الايدا, ەلدە بولىپ جاتقان بۇل قيىندىقتان قىتايدا جۇرگەندە-اق حاباردار ەدىم. دەمەك, قيىندىقتى, قينالاتىنىمىزدى كورىپ-بىلە تۇرا, ءبارىن وسىنداعى اعايىنمەن بىرگە كورەمىز, اۋىرلىقتى بىرگە كوتەرەمىز دەپ كەلدىك. ال ول كەزدە قىتايداعى جاعدايىمىز جاپ-جاقسى بولاتىن. سودان عوي, كەتۋدىڭ قامىن جاساپ ءجۇرگەن كەزىمىزدە كەيبىر اعايىندارىمىز: “قازىر نە بار؟ كەيىن جاعدايلارى وڭالىپ جاتسا, سول كەزدە كورمەيسىڭ بە؟ ” دەگەن اقىلىن دا اشىق ايتتى. بىراق ونداي اقىل مەنىڭ جولىما كەدەرگى بولا العان جوق. ويتكەنى, مەنىڭ ۇعىمىمدا قارىن تويدىرۋ – تەك حايۋاننىڭ عانا قايعىسى. ول تۋرالى حالقىمىزدىڭ “ەر تۋعان جەرىنە…” دەپ باستالاتىن جاقسى ماقالى بار عوي.
اسىرەسە, مىنا ءبىر-ەكى جاعداي ەسىمنەن كەتپەيدى. 1993 جىلدىڭ قاراشا ايىندا اقشا اۋىسىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ قۇنى كۇن ساناپ قۇلدىرادى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە الماتىداعى ءبىر تۋىسقاننىڭ ۇيىنە قوناققا باردىق. قايتاردا ولار ءبىزدى تاكسيگە مىنگىزىپ جىبەردى. ءۇش جاسار قىزىم الگى تاكسيدىڭ ىشىندە ۇيىقتاپ قالدى. جاتاقحاناعا جەتكەسىن قىزىمدى كوتەرگەن كۇيى ءبولمەگە كىردىم. بالانىڭ كيىمىن شەشىندىرە باستاعان زايىبىم: “بالانىڭ اياق كيىمىنىڭ ءبىر سىڭارى جوق”, دەدى. اسىپ-ساسىپ دالاعا ءجۇگىرىپ شىقتىق. تاكسي كەتىپ قالعان. كىرگەن ءىزىمىزدى قارايمىز. جوق. ەرتەڭىندە بالام: “ەتىگىم قايدا؟ دالاعا شىعامىن”, دەپ ال كەلىپ جىلاسىن. جۇرەگىمنىڭ اۋىرعانى سونشالىق, ءوزىمنىڭ دە كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتتى… 1995 جىلى ەكىنشى بالام ءدۇنيەگە كەلدى. بەلگىلى سەبەپتەرمەن ءسابيىمىزدى “بونا” دەيتىن دايىن تاعاممەن ازىقتاندىرۋعا تۋرا كەلدى. ءسويتىپ ءجۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە ءۇش ايلىق ءسابيىمىزگە نەبارى 30 تەڭگە تۇراتىن “بوناسىن” ساتىپ الىپ بەرە الماي, قينالعان كەزىمىز بولعان ەدى.
ارينە, «كوپپەن كورگەن – ۇلى توي», قازىر سول قيىندىقتىڭ ءبارى ارتتا قالدى. وسىلاردى بۇگىن وزگە تۇگىل, ءوز بالالارىمىز ەرتەگى سەكىلدى قابىلدايدى.
زاڭعار زاڭگەر, اكادەميك س.سارتاەۆتىڭ دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايىندا: «قازاق مەملەكەتى – تەك قازاقستاندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ عانا مەملەكەتى ەمەس, ول سونىمەن قاتار, دۇنيە جۇزىندەگى قازاقتاردىڭ دا ۇلتتىق مەملەكەتى. سوندىقتان دا ول بۇكىل دۇنيە ءجۇزىندەگى قازاقتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋى ءجانە قورعاۋى قاجەت», – دەگەنىندەي, تاۋەلسىز قازاق ەلى بۇگىندە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كۇللى قازاق بالاسىنىڭ جانىنداي قاستەرلىسى, تاڭىنداي ماقتانىشى عانا ەمەس, ءتاڭىردەي تىرەگى مەن قورعانىنا دا اينالىپ ۇلگەردى. سوندىقتان كۇللى قازاق بالاسى ءۇشىن ازاتتىقتان ارداقتى ۇعىم, تاۋەلسىزدىكتەن اسقان بايلىق, 16 جەلتوساننان اسقان مەرەكە جوق. سەبەبى, بۇل تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تارپاڭ تاعدىردىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىنىڭ ءبارىن كورە ءجۇرىپ, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلە ءجۇرىپ», قىلشا موينىنا ىلىنگەن بوداندىقتىڭ بولات قامىتىن ءۇش عاسىرعا تاياۋ مويىماي كوتەرە ءجۇرىپ, ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعاندا زورعا جەتكەن ازاتتىعى!
شەتسىز-شەكسىز تاريح كوشى ءۇشىن 20 جىل دەگەن قاس-قاعىم ءسات قانا. ال ادام عۇمىرى تۇرعىسىنان بەلگىلى ءبىر كەزەڭ رەتىندە قاراۋعا بولادى. الەم ەلدەرىنىڭ تاريحىنا زەر سالاتىن بولساق, كوپتەگەن ەلدەر مەملەكەتى قۇرىلعاننان كەيىنگى جارتى عاسىر, ءتىپتى ءبىر عاسىر بويىنا ءوز جولىن تابا الماي, تالاي-تالاي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرگە تاپ بولعانىن كورەمىز.
جيىرما جىلدىق قانا تاريحى بار ەلىمىزدىڭ باعىندىرعان بەلەستەرى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. جالپى, تاريحي دامۋدىڭ تابيعي زاڭدىلىعىنىڭ ءوز قارقىنى بار. سول زاڭدىلىق ساقتالسا, ول – ەۆوليۋتسيا. ساقتالماسا, ول – رەۆوليۋتسيا. قازاقستان ەۆوليۋتسيالىق دامۋدىڭ ەڭ جوعارى قارقىنىمەن سامعاپ كەلەدى. بىزگە دە كەرەگى وسىنداي تاريحي دامۋدىڭ تابيعي ۇدەرىسى.
دۇكەن ماسىمحان ۇلى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قىتاي ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
«وتان» دەگەن سوزدەن قۋات الدىق
سوعىس كەزىندە كوزبەن كورگەن ءبىر ايرىقشا سەزىم تۋرالى ايتايىن. سول كەزدەردە مەنىڭ جانىمدا بولعان, كەزدەسكەن, سويلەسكەن جانداردىڭ ءبارىنىڭ دە اۋزىندا وتانعا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك كەرەمەت بولاتىن ەدى. ادامداردىڭ بويىن وتان دەگەن ءسوزدى ايتقاندا ءبىر رۋحاني كۇش كەرنەيتىن. سوندىقتان رەسمي سوزدەردە عانا ەمەس, ءوزارا اڭگىمەلەسكەندە دە ءبىز ونى اۋىزدان تاستامايتىنبىز. «وتان» دەگەن ءسوز بىزگە كۇش بەرەتىن, «وتان ءۇشىن العا!» دەسە, جاۋدىڭ جاۋىپ تۇرعان وعىنان قايمىقپاي, ۋرالاپ تۇرا جۇگىرەتىنبىز. جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ساناسى تەك وتانعا قاۋىپ توندىرگەن جاۋدى جەڭۋگە عانا بايلانىپ قالعان سەكىلدى بولعان ەدى.
ءبىز ۇلى وتان سوعىسىندا ەڭ ءبىرىنشى پاتريوتتىق رۋحتىڭ كۇشتىلىگىنەن عانا جەڭىسكە جەتتىك. ءايتپەسە, «بەس قارۋى ساي» نەمىستىڭ موتورلانعان ديۆيزيالارىنا توتەپ بەرۋ وڭاي ەمەس-ءتى. سوعىستىڭ العاشقى جىلدارى ءبىزدىڭ مايدانداعى اسكەردىڭ قولىنا ۆينتوۆكا دا تولىق جەتپەگەن ەكەن. ەكى ادامعا ءبىر ۆينتوۆكادان كەلەتىن, قارۋ الۋ ءۇشىن جانىڭداعى جولداسىڭنىڭ ءولىمىن تىلەيسىڭ دەگەن دە سوزدەردى ەستىدىك. ارينە, قىزىل ارميانى جامانداعان بولىپ سانالاتىن مۇنداي اڭگىمەلەردى جاۋىنگەرلەر ءبىر-بىرىنە سىبىرلاپ قانا ايتاتىن. ءايتپەسە, وسى ءسوز ءۇشىن عانا تريبۋنالعا ىلىگىپ كەتۋگە بولاتىن ەدى.
ال نەمىستەردىڭ قولىندا وتىز وعى بار زۋىلداي اتىلاتىن شمايسەر اۆتوماتى, استارىندا موتوتسيكل مەن اۆتوماشينەلەرى بولدى. ءبىز قولمەن, اتپەن سۇيرەلەپ جاتقاندا, ولار زەڭبىرەكتەرىن ماشينەلەرىمەن سۇيرەيتىن. ارتيللەريالىق دايىندىقتان كەيىن شابۋىلعا شىققاندا ولار بىزدەي جالاڭاش كەۋدەسىن وققا توسەپ ەمەس, تانكىلەرىنىڭ قالقاسىندا جۇرەتىن ەدى. ءبىز جاۋىپ تۇرعان وققا تۋرا شىعاتىنبىز. قازىر كەيبىر ادەبيەتتەردە ءبىزدىڭ كوپتەگەن گەنەرالدارىمىز بەن مارشالدارىمىزدىڭ اسكەردى اشىقتان-اشىق «ەت تۋراعىشقا» ايداپ سالىپ, قىرىپ العان دارىنسىزدىقتارى اشكەرە بولىپ جاتىر. ول دا راس ءسوز.
بىراق, سوندا دا ءبىز جەڭدىك. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, قايتالاپ ايتايىن, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ەدى. بالكىم سول كەزدەگى باسقاشا ويلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەن كۇشتى يدەولوگيانىڭ اسەرى دە بولعان شىعار, ءبىز ايتەۋىر, بارلىق كسرو-نى تۋعان وتانىم دەپ قابىلدادىق. ونىڭ ءاربىر پۇشپاعىن ءوزىمنىڭ جەرىم دەپ بىلدىك. ال ونىڭ ىشىندە قازاقستان تۋرالى نەمەسە قازاق تۋرالى ايتىلسا, تىكەلەي وزىڭە عانا قاتىستى ماسەلە سەكىلدەنىپ, ىشكەن اسىڭدى جەرگە قويىپ, قۇلاق تۇرەتىنسىڭ. جاۋىنگەرلەر اراسىنداعى وتانشىلدىقتىڭ كۇشتى ەكەنىن جاقسى بىلەتىن ساياسي قىزمەتكەرلەر ونى ۇشتاي ءتۇسۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارالار دا قولدانىپ جاتاتىن. ءماسەلەن, ءبىر قازاق جاۋىنگەرىنە وردەن بەرىلسە, مايداندىق گازەت ونداي جاندى «سلاۆنىي سىن كازاحسكوگو نارودا, ناستوياششي پاتريوت رودينى» دەگەن سەكىلدى سوزدەرمەن اسپەتتەيتىن. وسىنداي سوزدەردەن كەيىن قالاي عانا ءجىگەرىڭ جانىلماسىن, قانىڭ ويناپ, قۋانىشىڭ قوينىڭا سىيماي, شاتتانىپ قالۋشى ەدىك. جانە سول باتىر سياقتى اتىمىزدى شىعارۋعا قالعانىمىز دا ۇمتىلاتىنبىز.
جاۋىنگەرلەر اسكەردەن جازعان حاتتارىندا دا «وتان قورعاۋ جولىندا ءجۇرمىن» دەگەن سوزدەردى جازۋعا استە ۇمىتپايتىن. بۇل ەلدەگى تۋىسقانداردىڭ ساعىنىشىن باسۋعا, الدەقانداي بولىپ كەتەدى دەگەن سارىۋايىمىنا توقتاۋ بەرۋگە شاقىراتىن سابىر سوزدەرىندەي ەدى.
قالاي دەسەك تە «وتان» دەگەن ۇلى ءسوز بىزگە قۋات بەردى, جىگەرىمىزدى جانىپ, نامىسىمىزدى تۋلاتتى. سوندىقتان دا ونىڭ قاسيەتىن مايدانگەرلەر ەشقاشان ۇمىتپايدى. ءبۇگىنگى كۇنى وقتا-تەكتە كەيبىر ۇشقارى پىكىرلى ادامداردىڭ اۋزىنان سىزدەر وتان ءۇشىن سوعىسقان جوقسىزدار, قوساقتا كەتىپ, ورىس-نەمىس سوعىسىنا عانا قاتىستىڭىزدار دەگەن سياقتى سوزدەر شىعىپ قالاتىنىن قۇلاعىمىز شالادى. بۇل – ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان بارلىق بوزداقتاردىڭ رۋحىنا, ءتىرىلەردىڭ جان-دۇنيەسىنە تاس لاقتىرۋمەن تەڭ پىكىر. 1991 جىلعا دەيىن بىزدە ءبىر-اق وتان بولعانىن, سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا جۇرگەنىن وندايلار بىلمەيتىن سياقتى بولا قالاتىندارى قىزىق. ەگەر سول سوعىستا بىزدەر جەڭىلسەك, قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستان بولمايتىنى ەكىباستان بەلگىلى دۇنيە عوي. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا سولاي دەپ ايتقان. ەندەشە, بۇگىن كسرو-دان ءبولىنىپ, تاۋەلسىز ەل اتانعان ەكەنبىز دەپ, كەشەگى تۇتاس وتان ءۇشىن كۇرەسىپ, بەلۋاردان قان كەشكەن, جالاڭاش ءتوسىمىزبەن جاۋدىڭ وق بوراتىپ تۇرعان اجال اپانىن جاپقانىمىزدى اياقاستى ەتۋگە بولا ما؟ مۇنداي ۇشقارىلىلىقتى اقىل-ويى تەرەڭ ادام ايتپاسا كەرەك-ءتى.
بۇگىنگى كۇنى جاس قازاقستاندىقتار وتان ءۇشىن قانداي قاۋىپتەن بولسا دا تايىنباي, وت كەشۋدى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ەرلەردەن ۇيرەنسە ەشقاشان ەشكىمنەن كەم بولمايدى. كەرىسىنشە, جۇرەگى تازا, نيەتى اق بولىپ, اللا ونىڭ بارلىق ءىسىن قولدايتىنى ءسوزسىز. ونىڭ ءۇستىنە بۇگىنگى وتانىمىز – جانعا ءتىپتى جاقىن, ءوزىمىزدىڭ تۋعان قازاقستانىمىز. ونى ءسۇيۋ, ونى قورعاۋعا ءارقاشاندا دايىن بولۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى پارىزى. ەگەر وعان ادالدىقتان اينىعان ادام بولسا, ءبارىبىر ءبىر قيىنشىلىققا ۇشىرايدى. ۇزاق سۇرگەن جاسىمدا وعان تالاي كوزىمىز جەتتى. قۇران كارىمدە: «ەگەر دە ق ۇلىم ءبىر قيىنشىلىققا تاپ بولسا, ءبىلسىن – ول ءوزىنىڭ جاساعان ءىسىنىڭ سالدارى», دەلىنگەن. قازاق تا «ەلىن سۇيمەگەن ەزدەن بەز» دەيدى. ونداي جاننىڭ وزىنەن دە, سوزىنەن دە اۋلاق بولعان ءجون.
ساپار دۇيسەنوۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءىى توپتاعى مۇگەدەگى.
شاپاعات
تۋار دەپ كۇتكەم كۇن قاشان,
ساۋلار دەپ كۇتكەم نۇر قاشان.
اڭسارلى ازاتتىعىممەن,
ەلجىرەپ ءدايىم سىرلاسام.
ەسكە الام بۇلا باعىمدى,
كەۋدەسى بيىك شاعىمدى.
كۇننەن دە تۋعان عۇنداردى,
ساق, ءۇيسىن, تۇمار حانىمدى.
سەنادا اتىن سۋارعان,
التىنمەن ءۇستى بۇلانعان,
اتيللا ەردى ەسكە الام,
اي-كۇندەي اتىن شىعارعان.
ەلتەرىس, مودە, كۇلتەگىن,
كوك تۇرىك كۇيىن شەرتەمىن.
قاشالعان تاريح كوك تاستا,
قايمىعىپ نەدەن ۇركەمىن؟!
قۋاتى كەنەن قۇت شاعىم,
قىران ءبىر قۇسقا ۇقسادىم.
دابىسى كەتكەن الەمگە,
ءدۇبىرلى دەشتى قىپشاعىم.
جاھاندى جايلاپ جىرعادىم,
ەدىلدە قارا ورمانىم.
بايتاققا بيلىك جۇرگىزگەن,
ايبىندى التىن وردامىن.
نوقتاعا سىيماس نار باسىم,
تاريحتىڭ تارتىپ ارباسىن,
وزىمە بولەك ەنشى العام,
ىرگەلەپ قازاق ورداسىن.
حاندارىم اسقاق اسىلدار,
جانىبەك, ەسىم, قاسىمدار.
تاۋەكەل, سالقام جاڭگىرلەر,
جايراتقان جاۋىن جاسىندار.
جوڭعاردىڭ ۇرعان دابىلى-اي,
«ەلىم-اي» دەگەن سارىن-اي...
ەلدىكتى ساقتاپ ەرلەگەن
ءباحادۇر حانىم ابىلاي!
بولادى قايدان كىل عاجاپ,
الدىنان توسقان ءتۇرلى ازاپ.
بوداۋىن بەرىپ باسقاعا,
بودان دا بولدى بۇل قازاق.
كوزىنەن قاندى جاس اققان,
جايلاۋىن جاتقا بوساتقان.
الاۋىز التى باقان بوپ,
بىرىنە ءبىرى تاس اتقان.
قورلىققا مىنا شىداماي,
كۇڭىرەنىپ ەدى ۇلى اباي.
تاۋەلدى بولعان زاماندا
ءتاڭىردىڭ قاتتى سىناعى-اي!
جارالعان دەيتىن نامىستان,
ەرلەرىم ءوتتى ارىستان.
ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ
ازاتتىق ءۇشىن الىسقان.
ەر دە كوپ, ايتار شەر دە كوپ,
ەسكە الام قايسىن تەرمەلەپ.
باتىرعان تىزە قازاققا
كەڭەستىڭ كەزى كەرمەلەپ.
الاشقا سالعان ازاپتى ۇق:
قاسيەت قالماي قازاقتىق,
قان جىلاپ تۇرعان كەزدەردە
اڭساعام سەنى, ازاتتىق!
قايتادان اتقان تاڭ ءسارىم,
ازاتتىق, سەنسىڭ اڭسارىم.
باسىما قونعان باقىت قۇس,
بار شاعىم امبە نار شاعىم.
تار شاعىم الىس قالدى ارتتا,
جان سالىپ ۇشتىق سامعاپ تا.
ولگەندە كورگەن بۇل باقتى
بالادىم بارلىق قىمباتقا.
ازاتتىق ءۇشىن قان بەرگەم,
ازاتتىق ءۇشىن جان بەرگەم.
قانشا دەپ قۇنى سۇراعىن
قۇرباندىق بولعان ەرلەردەن.
تاۋەلسىزدىگىم, قالايدا,
تۇسكەن جوق استە وڭايعا.
قولدا بار التىن قادىرىن
كەتىرىپ الماي, سونى ويلا!
قورعانبەك امانجول.
الماتى.
ۇيىمنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتتى
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن قولعا الىپ, ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتەگى باقۋاتتى ەلدەردىڭ بارلىعىنا قازاقستان 2010 جىلى تورەلىك ەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇيىمنىڭ تورە ءبيى دە, توبە ءبيى دە قازاق ەلى بولدى.
قازىر جەر بەتىندە ۇلتارالىق قاقتىعىستار مەن كيكىلجىڭنىڭ ەتەك الىپ بارا جاتقانىنا الاڭدامايتىن ەل جوق. بىراق بۇل ءبىر عانا ەل ءبىر عانا كۇندە شەشە سالاتىن وڭاي شارۋا ەمەس. ماسەلەن, سوڭعى جەتى جىلدا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى جىل سايىن جيىن وتكىزسە دە, بىردە-ءبىر ماڭىزدى توقتامعا كەلە الماعان ەكەن. سوندا, ءبىر عانا سامميتپەن بۇكىل الەمنىڭ ءاۋرەسىن قازاقتىڭ شەشىپ بەرۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن ەمەس, ارينە! بىراق قازاق ەلى ەۋروپا ۇيىمىنا توراعا بولعان تۇستا, ونىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتتى.
ءالى ەسىمدە, ءسامميتتىڭ جالپى وتىرىسىندا ءسوز العان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ دامۋىن ءۇش كەزەڭگە ءبولدى. العاشقى كەزەڭ, ءسوز جوق, 33 ەلدىڭ قاتىسۋىمەن ءوتكەن 1975 جىلعى حەلسينكي كەڭەسىنەن باستاۋ الادى. وتكەن عاسىرداعى ءتۇرلى سۇراپىلداردى باستان كەشكەن الەم ەلدەرى ءۇشىن ول كەزدە ەڭ ماڭىزدى پروبلەما بەيبىتشىلىك بولعانى حاق. الايدا, تۇراقتىلىقتى ورناتۋ ءۇشىن ۇيىم مۇشەلەرى 90-شى جىلدارى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت باس قوسىپ, ءتۇرلى شارالار قولدانعانىمەن «سوزىلمالى سىرقاتتارعا» قاتىستى ءتۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى ءالى كۇنگە شەشىلمەي كەلەدى.
ۇيىمنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندەگى كەلەلى كەزدەسۋلەردە كوتەرىلگەن بۇل كوكەيكەستى پروبلەمالار كۇن وتكەن سايىن كومەسكىلەنە بەردى. وسى ورايدا ەقىۇ-نىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىن جاڭا مىڭجىلدىقتاعى استانا سامميتىنەن باستاۋدى نۇسقاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇحيتتان مۇحيتقا دەيىنگى ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن مىقتاپ قولعا الۋدى ۇسىندى. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ مەن جالپى قارۋسىزدانۋ ماسەلەسى قازىر وتكىر تۇر. سوندىقتان بۇل پروبلەمانى رەتتەۋ ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ جانىنان ارنايى فورۋم قۇرۋ كەرەكتىگىن دە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەردى. قازاقستان ترانسشەكارالىق قىلمىسقا, ەسىرتكى ترافيگىنە جانە زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەستى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ارنايى كەڭەس قۇرۋدى دا ۇسىندى. قازىر ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى سەنىمسىزدىك «سىزاتتارى» دا جەكەلەگەن ەلدەردىڭ اراسىندا الاۋىزدىق تۋدىرىپ وتىر. بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ ءوڭىرلىك جانە جاھاندىق احۋالعا كەرى ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانى تاعى راس. سوسىن كەشەگى حالىقارالىق قارجى داعدارىسى جاھان ەلدەرىنىڭ جاقىن بولاشاقتى بولجاۋدا بوساڭ ءارى دارمەنسىز ەكەنىن كورسەتتى.
استانا سامميتىندە وسىنى اشىق ايتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ استانادان ءتۇرلى ەكونوميكالىق قاۋىپتەردى باقىلاپ, بولجاپ, سۇرىپتاپ وتىراتىن ورتالىعىن اشۋدى ۇسىندى. بۇل دا ۇيىم تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى كوتەرىلمەگەن تىڭ يدەيا ەدى.
ال ەگەر قازاقستان ەقىۇ-عا توراعا بولماعاندا, الاتاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ تاعدىرىن قازىر كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. سەبەبى, وسى ەلدەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە توراعا رەتىندە قازاق ەلى ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ءارى كومەكتەسىپ قانا قويماي, ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ نازارىن وسى پروبلەماعا اۋداردى.
ءسامميتتىڭ ءۇشىنشى جالپى وتىرىسى اياقتالعان سوڭ, دەلەگاتتار استانا دەكلاراتسياسىنىڭ مازمۇنىن ۇزاق تالقىلادى. اتى ەۋروپالىق بولعانىمەن, بۇل الەم ەلدەرىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ءجانە ادامي قۇندىلىقتارىن ءبىر سالاعا توعىستىرعان كۇردەلى قۇرىلىم. سامميت اقىرى ۇيىمنىڭ باعىتىن ايقىنداپ, ءتۇيىتكىلدى ماسەلەنىڭ باسىن اشتى. ءسويتىپ, كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەگەن سامميتكە قاتىسۋشىلار قىزۋ تالقىدان سوڭ, ءتۇن ورتاسىندا قاۋىپسىزدىككە قاتىستى 13 ءبولىمنەن تۇراتىن استانا دەكلاراتسياسىن ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى.
بۇل, ءسوز جوق, ازات قازاقستاننىڭ تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان تاريحي ماڭىزدى قۇجات بولىپ قالماق.
ايبەك قوبداباي, جۋرناليست.
ماقال-ماتەلدەر
وتان ەلدىڭ اناسى,
ەل ەردىڭ اناسى.
وتانسىز ادام –
ورمانسىز بۇلبۇل.
كىسى ەلىندە سۇلتان بولعانشا,
ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول.
كىسى ەلىندە كۇركىرەگەنشە,
ءوز ەلىڭدە دۇركىرە.
اققۋ كولىن اڭسايدى,
ادام تۋعان جەرىن اڭسايدى.
وتان ءۇشىن كۇرەس –
ەرگە تيگەن ۇلەس.
ىرگەسى بەرىك ەلدى
جاۋ الا الماس,
اۋزى ءبىر ەلدى
داۋ الا الماس.
وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس –
كۇيمەيسىڭ.
وتانىن سۇيگەن وتقا جانبايدى,
سۋعا باتپايدى.
وتاندى ءسۇيۋ – وتباسىنان باستالادى.
ەسى بار جىگىت ەلىن تابار,
ەسى جوق جىگىت جاتتىڭ وتىن جاعار.
ادام وتانىن ىزدەيدى,
قوي قوتانىن ىزدەيدى.
قۇرتاقانداي تورعاي دا
ءوز ۇياسىن قورعايدى.
ەگىلمەگەن جەر – جەتىم,
ەلىنەن ايىرىلعان ەر – جەتىم.
تۋعان جەردىڭ كۇنى دە ىستىق,
ك ۇلى دە ىستىق.
تۋعان جەر – تۇعىرىڭ,
تۋعان ەل – قىدىرىڭ.
ەلىنەن بەزىپ, ەلسىزدە ولگەننىڭ,
ەكى كوزىن قارعا شۇقيدى.
ساعىنىشقا تولى سەگىز جىل
ۇلتىم گرەك بولعانىمەن, قازاق جەرىندە مەنىڭ اتا-بابالارىمنىڭ بەسىنشى ۇرپاعى تۇرىپ جاتىر. ءوزىم ساندىقتاۋ اۋدانىنداعى بالقاشىن اۋىلىندا تۋىپ-ءوستىم. بۇل – تابيعاتى توگىلىپ تۇرعان كوركەم ولكە. ادامنىڭ جاراتىلىسىنداعى ادەمىلىككە قۇشتارلىقتان شىعار, مۇندا جيىرمادان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلى جاراسا توپتاسىپ, ءبىر-بىرىنە باۋىرلاسىپ, ىنتىماقتى كۇن كەشۋدە. بىزدە بولەكتەپ, بولە-جارۋ دەگەن بولعان ەمەس. مۇنداعى باستى دانەكەر ونەر ەكەندىگىن بالا كۇنىمنەن سەزىنىپ ءوستىم. بالاباقشادا, مەكتەپتە سان ۇلتتىڭ بالاسى ساپ تۇزەپ, ءارتۇرلى حالىقتىڭ ءان-جىرىن حورعا قوسىپ شىرقايتىنبىز. ۇلكەندەر جاعىنىڭ توي-تومالاعى وسى ادىسپەن كوڭىلدى ءوتىپ, اۋىلداستارىمدى بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرا تۇسەتىن.
ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا ءارتۇرلى ماماندىق پەن كاسىپ يەلەرى بار. ادال ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ناپاقا تاۋىپ, ابىروي جيناپ ءجۇر. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قيىنشىلىقتار جۇرتشىلىقتى ءدۇر سىلكىندىرىپ, شيرىقتىردى, جيناقىلىققا باستادى. سوندىقتان دا قيۋى قاشقان تىرشىلىك, جۇدەۋ كوڭىلدەن ادامىز. كەلىنشەگىم اللا رىبالكو ەكەۋمىز ءتورت بالا وسىردىك.
مەن ونەر ادامى رەتىندە رۋحاني تۇرعىداعى ماڭىزدى جۇمىستىڭ ورتاسىندا بولعانىمدى ماقتان ەتەمىن. مەكتەپتەن كەيىن كوكشەتاۋداعى مۋزىكا مەكتەبىن ترۋبا كلاسى بويىنشا ءبىتىردىم, شىمكەنتتەگى مادەنيەت ينستيتۋتىن ءتامامدادىم. وڭتۇستىكتە وقىعاندا قازاق ءتىلىن ءبىر كىسىدەي مەڭگەردىم دەپ ايتا الامىن. مادەنيەت ءۇيىنىڭ قاتارداعى مۋزىكانتىنان اۋداندىق مادەنيەت جانە ءتىل ءبولىمىنىڭ باستىعى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدىم. ساندىقتاۋدا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر, حالىقتىق اتاقتاعى ونەر ۇجىمدارى قۇرىلدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە, 2003 جىلى گرەكياعا, تاريحي وتانىما قونىس اۋداردىق. اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ ادىسكەرى بولىپ ىستەيتىن زايىبىم اللا قارسىلىق تانىتپادى. جالپى, ءبىز قينالعاننان كوشكەن جوقپىز. ول كەزدە قازاقستان قۋاتتى دامۋ ارناسىنا ءتۇسكەن. مەنىڭ توسىن شەشىمىمدى ونەر ادامىنىڭ قيال عالامىنىڭ قاناتتانۋى دەۋگە بولاتىن شىعار. باستاپقى ويىم ەل استاناسى افينادا تۇرىپ, ايتۋلى ونەر وردالارىنا ارالاسىپ, قال-قادەرىمشە قازاقستانىمدى شەتەلدىكتەرگە تانىستىرۋ بولاتىن. بىراق, مۇنىڭ ايرىقشا قيىن ەكەندىگىن وتباسىمىزبەن سەگىز جىل سوندا تۇرعاندا ۇقتىق.
«كوڭىلدەگى كوك دونەن» دە ىرقىمىزعا كونە قويمادى. وتتاي ىستىق ساعىنىش شارپىعان جىلدار دەۋگە كەلەدى. بالالارىم دا كوندىگە المادى. مەن قۇرىلىستا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدىم. ونەر ادامى ءۇشىن مۇنىڭ قانشالىقتى اۋىرلىعىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋ ارتىق. اقىرى ەلگە ورالۋدىڭ قۇجاتتارىن دايىنداۋمەن ءبىراز جىل وتكىزىپ, بيىل كوكشەتاۋعا قايتا كوشىپ كەلدىك. قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ, قازىر «كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىنىڭ وركەسترىندە جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن. ءبىز ءۇي-جايىمىزدى, ءدۇنيە-ءمۇلكىمىزدى ءتۇگەل ساتىپ كەتكەندىكتەن, تۇرمىستىق جاعدايىمىز بۇرىنعىداي بولماعانىمەن, ونىڭ دا تۇزەلەتىندىگىنە سەنەمىن. ەڭ باستىسى, تۋعان ەلدىڭ قۇشاعىندا, جان-ءدۇنيەمدى تۇسىنەتىن دوس-جاراننىڭ ورتاسىندامىن.
مەنى وتانداستارىمنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن ەرەن تابىستارمەن قارسى الۋداعى قۇلشىنىسى, قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى قارىشتى قادامدارى قۋانتادى. سىرتتا جۇرگەنىمدە ەلباسىمىز تۋرالى جىلى لەبىزدەر ەستىپ, كوڭىلىم كوككە كوتەرىلىپ قالاتىن. مەن وسى ەلدىڭ پەرزەنتىمىن! قارىزىم دا, پارىزىم دا كوپ. ءدال قازىر وسى باعىتتاعى قۋاتتى ساپتىڭ قاتارىنا قوسىلعانىمدى ماقتان ەتەمىن.
يليا چاپانيدي, مۋزىكانت.
اقمولا وبلىسى.
