…قايدان – قايدان قايدان عانا ءبىلىپپىن! سەنىڭ… بۇ جالعان دا وپاسىز دۇنيەدەن مەن پاقىر تىپتەن دە ويلاماعانداي, ەشبىر كۇتپەگەندەي دە جاعداياتتا ءوتىپ كەتە بارارىڭدى. وسى عۇمىرىمدا, سەنى ايتەۋىر ءبىر كورەرىمە, كوكەيىمدەگى سول ءبىر تۇيتكىلدى-ءتۇيىندى اعىمنان جارىلا اقتارارىما ءوزىمدى ابدەن سەندىرىپ العاندىعىمنىڭ, سول بەرىك سەنىمىمنىڭ, ادامي پەندەشىلىگىمنىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە وسىلايشا وپ-وڭاي اق كۇيرەپ شىعارىن, مەن بەيباق ءبىلىپ جاتىپپىن با.
سەن ەكەۋمىز حات ارقىلى تانىسقان ەدىك-قوي. «قىزىل سوۆەتتىڭ» قىزىپ تۇرعان كەزى ەدى-اۋ. ينستيتۋتتان كەيىن, «كىندىك-وڭتۇستىگىمنىڭ قىرمىزى قىزعىلىقتارىنا» ابدەن تويعان باسىم, «سورماڭداي-سولتۇستىكتىڭ دە قىپ-قىزىل شىجعىلىقتارىن» بايقاپ كورمەككە تەمىرتاۋعا جولدامامەن سۇرانىپ كەلىپ, ءۇش ايدان سوڭ ءبىر جىلدىق «قىزىل سابەتتىك اسكەري مىندەتتىڭ حيكاياتتارىنا» تاعى دا ءوزىم تىلەنىپ كەتىپ, سول جاقتا سارىلىپ سارسىلىپ جۇرگەنىمدە – مەنىمەن اسكەري قىزمەتتەس بولعان, سەنىمەن كورشىلەس تۇراتىن بالاڭ – جىگىتتەن ادرەسىڭدى وتىنە قالاپ سۇراپ الدىم. جەكەۋلىك اڭگىمە ۇستىندە سىر – سۋىرتپاقتاتا وتىرىپ, ءوزىڭ جايلى ءبىرشاما مازمۇندى ماعلۇماتتارعا قۇنىعا قانىعىپ تا العان ەدىم.
ەكەۋمىز ءبۇتىن جىل بويى ۇزبەستەن حات جازىسىپ, – سەن ورىسشا, مەن قازاقشا, – بىرتە-بىرتە سىرلاسىپ-مۇڭداسىپ, ءجۇز كورىسپەگەندىك دەمەسە – بۇرىن-بۇرىنداردان تانىس-بىلىستەردەي بوپ كەتكەن ەدىك. زاماندارىنان – زامانداستارىنان الابوتەن, جاندارى جۇمباق-تى جاراتىلعان دۇنيەاۋي شايىرلاردىڭ «ماڭگىلىك سەزىم» جايىنداعى جالىندى دا جاسىن جىرلارىنان ءاردايىم پىكىر الماسىپ, ءبىر-بىرلەرىمىزدى قۋاتتاپ-قولداپ, قاناتتاندىرىپ تۇراتىنبىز. (سول حاتتاردىڭ ءبىر دە بىرەۋىنىڭ بۇگىندەرى ساقتالماعانىنا قايرانمىن!؟. – وزىمە-ءوزىم قاپالىدايمىن). بىزدەردىڭ دوستىعىمىز – سىرتتايلىق دەسە دە – دوستىق سىيلاستىقتان تىپتەن دە وزگەشە ءوربىپ, تۇسىنىكتى دە تۇسىنىكسىزدەۋ, تىلسىمدى سەزىمدەر الەمىنە قاراي ۇلاسىپ كەتە بارعان-دى. اساۋ سەزىمدەردىڭ, ىڭكار جۇرەكتەردىڭ تابىسۋى – جۇزبە ءجۇز كورىسۋى – ھاقيقي جاراسۋى عانا قالىپ تۇرعانداي-دى...
* * *
1976. قاڭتار. تسەلينوگراد. ۆوكزال. اپپاق, ارۋ الەم. كوگىلدىر كوگەرشىن اسپان. ءجۇزىڭدى وپكەن شىڭىلتىر, كاۋسار اياز. ءبىر جىلدىق اسكەري قۋ مىندەتىمدى ازەر دەگەندە ءتامامداپ, از عانا ەلدە ايالداپ, تەمىرتاۋداعى «بولمەلەس» بولعان – «قۇداي جان-دۇنيەلەرىمىزدى ۇيلەستىرگەن» – قيماس دوس-اعام سەرىگىمدى سەرىك ەتىپ ساعان كەلدىم.
پويىز توقتار-توقتاماس, تامبۋردا تىقىرشىپ تۇرعان بىزدەر, اشىق ەسىكتەن – پەررونداعى سابىلىسقانداردىڭ ارا اراسىنان – قاسيەتتى دە كيەلى سارىارقانىڭ ارقىراعان قىسقى شىلدەسىندە تالشىبىقشا مايىسا قولتىقتاسىپ, تاعاتسىزدانا كوز تالدىرعان سەندەردى – دوس-قۇربىڭ ەكەۋىڭدى جازباي تانىدىق…
سول ءبىر ۋاقىتتارداعى ۇزدىگە دە ۇزىلە دابىل قاققان جان-بەيباعىڭنىڭ ىشتەي شاربىسۋى, اتقاقتاي اپتىققان جۇرەك بايعۇسىڭنىڭ جايىمەن وتىعا باستاۋى… كەيىن-كەيىندەرى ويلاپ-تەكسەرىپ باقسام – بۇگىندەرى دە: وكىنىشىڭ مەن قۋانىشىڭ قىرىق قىرقىسقان بۇ عۇمىرىڭداعى ەشنارسەگە ايىرباستاماستاي ەڭ ءبىر جانىڭا جاقىن دۇنيەلەرىڭ – قيماس اسىلدارىڭ, ء«مان-ماعىنالارىڭ مەن بار بولمىسىڭ» دا ەكەن عوي.
گاسترولدە جۇرگەن «چەليابينسك ەسترادا انسامبلىنە» بيلەت الىپ قويىپسىڭدار. بىزدەر – سەرىك ەكەۋىمىز ەكى بيلەتتى ەنشىلەپ, كەشكى جولىعىسارىمىزدى ەگجەيلەپ, ونىڭ تۋىستارىنىڭ ءۇيىنىڭ تۇسىنان تروللەيبۋستان ءتۇسىپ قالدىق; سەندەر, ارى – سول جاعالاۋداعى وقۋلارىڭا ءجۇرىپ كەتتىڭدەر.
سەرىكتىڭ تۋىستارى اقجارقىن, كەڭپەيىل كىسىلەر ەكەن. استى-ۇستىمىزگە ءتۇسىپ باقتى. مول ەتكە, ۇلكەن اعاش تەگەنە تولى سارىمەيىز قۇرت ەزىلگەن سورپاعا بوگىپ, كەشقۇرىم بۋىمىز بۇرقىراپ, «تسەليننيك» سارايىنا بەت الدىق...
* * *
…كورىسۋىمىزدىڭ ءبىر كۇنى ءوتتى. تاڭەرتەسىمەن, جۇمىسىنا جەتۋگە ءتيىس سەرىگىمدى اۆتوۆوكزالدان تەمىرتاۋعا اتتاندىرىپ سالدىم. اينالىپ كەتەيىن, «ق ۇلىڭ بوپ كەتەيىن» سەرىگىم! – تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ, جاقسىلاپ تۇرىپ, مەنى ەكى ىنىسىنە «اماناتتاپ» كەتتى عوي. (سويتكەندەگى... مەنىكى؟..)
تروللەيبۋسپەن «تسۋم»عا دەيىن جەتىپ, اۆتوبۋسقا اۋىسىپ وتىرىپ, سول جاعالاۋداعى – سول كەزدەرگى جالعىز-جارىم جاڭا قۇرىلىس – سەندەردىڭ ينستيتۋتتارىڭا كەلدىم. سىلاڭداعان وقۋ ورىنىنىڭ دالىزدەرىنىڭ گەومەتريالىق ارقالاي بۇرىشتارمەن ايقىش-ۇيقىش ورنەكتەلگەن توبەلەرى ەسىمدە قالىپتى… ەكىنشى قاباتتا, ۋلىعان-شۋلىعان دالىزدە, شاي قايناتىمداي عانا ۋاقىت ءبىر-بىرلەرىمىزدىڭ جۇزدەرىمىزدى ايالاي باعىسىپ تۇردىق تا – كەشكە «تسەليننيكتىڭ» الدىندا سۇعاناق كوزدەردەن اۋلاق-اۋلاق جولىعىسارعا ءسوز بايلاستىق.
…شىدامىمدى شىرقىراتا شىدەرلەپ, ەلەڭ-الاڭ, ۇشارعا ازەر تۇرعانىمدا – قازاقى قوڭىرقاي قىز ماعان قاراي جىميا جاقىنداي بەردى. سەن جىبەرىپسىڭ, – از-ز-ز-داپ قانا كەشەۋىلدەرىڭدى سۇرانا ەسكەرتىپسىڭ.
تسەلينوگرادتىڭ سو كۇنگى تىمىقتى, تىلسىمدى كەشى – «پوبەدا» داڭعىلىنداعى, ۋنيۆەرماگتىڭ ارقاسىنداعى «رودينا» كينوتەاترىنا باردىق. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جايىنداعى كينو ەكەن – بىزدەردى ونشا ەلىتتىرە قويمادى-اۋ…
تۇنگى تسەلينوگراد. كۇنى بويعى اقكوز اياز – ءبىرشاما دەمىن قايىرىپ العان سوڭ – كەشتەتە كوككوزدەنىپ-كوكبەتتەنىپ, ساقۇر-سۇقىر قايناي باستاعان. قۇدايعا شۇكىر, ارقانىڭ كەشى ادەتتەگى ايقاي-بۇرقاسىنىنا باسا قويمادى. سونادايدان تابالاعانداي بوپ كورىنىپ تۇرعان «ەسىل» قوناق ۇيىنە ءىشىم قىجىلداي قايتا-قايتا قارايلاي بەردىم. رەستورانىنا كىرىپ, دەم باسىپ, بوي دا وي جىلىتارعا قۋ قالتا جۇقاناق. ورتالىق الاڭدا ارلى-بەرلى قىدىرىستاعانسىپ, اياز قىسىپ, سەندەر تۇراتىن قازاقى شاعىن اۋدانعا قاتىنايتىن اۆتوبۋسقا وتىردىق. ايالدامادان ءتۇسىپ, كوشەلەرىڭە بۇرىلار بۇرىشتا, قالقيعان ەلەكتر باعانىنىڭ قالقاسىندا كىدىرىستەپ قالدىق… قۇرقىلتايدىڭ ۇيا-قالتاسىنداي – ماپ-مامىق, ويماقتاي بيالاي كيگەن ايالى الاقاندارىڭدى ەبەدەيسىز قولدارىممەن كۇرەي الىپ, قالتىراي-دىرىلدەي قۇشاعىما قۇشىرلانا تارتا بەردىم… قول ۇستاسىپ, كوشەلەرىڭە ءتۇسىپ, ءجۇز-جارتى قادامداي جۇرگەنىمىزدە – سەن قوس الاقانىڭدى كەۋدەمە قويىپ, ۇستىنەن الاۋلاي بورتكەن ءۇلپى بەتىڭدى باسىپ, قوياننىڭ كوجەگىنشە ۇركەكتەي دە تۇرىپ: «ەندى قاشان كەلەسىڭ؟.. ەندى قاشان كورىسەمىز؟!» دەدىڭ, مەنىڭ ەرتەڭ-بۇرسۇگىنى قايتارىما بايلانىستى. مەن: «كۇندە-كۇندە كەلەمىن! كۇنىگە كورىسەمىز!» دەدىم… سەن: «ۇيگە جاقىنداپ قالدىق, جەڭگەم شىعىپ قالادى» دەدىڭ ۇزدىككەندەي, جارىقشاق تا جالتاق ۇنمەن. مەن: «كىم شىقسا دا جىبەرمەيمىن!» دەدىم... پەندەنىڭ امالى قايسى, قيماستىق ىستىق لەبىڭدى بۇرق شىعارىپ, قۇشاعىمنان تىپىرلاي بوسانىپ, اياقتارىڭنىڭ ۇشىنان تەزدەتە قالقي باسقان كۇيى, «اققۋ-الەم – اققۋ-قۇس – اققۋ-ارمان» – ءتۇن تۇندىگىن تۇرە دە توڭكەرە, مەنى ەسىمنەن تاندىرا, قول بۇلعاي ۇزاي بەردىڭ.
مەن شەگىنشەكتەي جىلجىسام دا, پاتشا كوڭىلدەنىپ, اۆتوبۋستىڭ ايالداماسىنا كەلىپ, ەسى-باسىمدى تۇگەلدەگەنسىپ ءبىرشاما تۇردىم اۋ. سوسىن, اۆتوبۋس كۇتكەندى وزىمە ەرسى سانادىم دا, ەلىرە باستاعان ارقانىڭ اق تۇتەگىن قاق جارا, سەرىكتىڭ كىشى ءىنىسى تۇراتىن جاتاقحاناعا قاراي قىران قۇسشا سامعادىم!
كەلەسى كۇنى, كەشكىلىك – سەن, دوس-قۇربىڭ, مەن – ۇشەۋىمىز – سەرىكتىڭ مەدينستيتۋتتا وقيتىن ەكىنشى ءىنىسىنىڭ كەلىنشەگىنىڭ تۋعان كۇنىنە باردىق. ورىس قوجايىننىڭ جارتىلاي جەرتولەسىندە پاتەر جالداپ تۇرادى ەكەن. ونشاقتى عانا جاستار بولدىق. ويناپ-ك ۇلىپ, شەرلەرىمىزدى تارقاتىسىپ, كوڭىلدى وتكىزدىك. ءتۇن جارىمىندا شۋىلداسىپ-دۋىلداسىپ تارقاستىق. سەن, دوس-قۇربىڭ, مەن, سەرىكتىڭ كىشى ءىنىسى – تورتەۋىمىز «تسەلينسەلماشتىڭ» قۇداي بۇيىرتقان جاتاقحاناسى قايداسىڭ!» دەپ تارتىپ كەپ بەردىك. ويتكەنىمىز, ەرتەسىنە ەرتەلەپ, مەنىڭ – تەمىرتاۋعا, ودان ءارى ەلگە ورالۋىم كەرەك-ءتىن. سەرىكتىڭ ءىنىسىنىڭ «سلۋجەبنىيىمەن» ۇشەۋلەپ – «ەسكورتتاپ!» تۇرىپ شىعارىپ سالاتىن بولدىڭدار.
توتەلەپ جۇرگەندىكتەن, تۇتەي باستاعان ويسان ومبى قاردى كۇرپىلدەتە كەشتىك. سەرىكتىڭ ءىنىسى الدا, قولتىقتاسىپ العان باقىتتى ۇشەۋ (انىعىندا... «ەكەۋ» شىعار) ارقاسىندا, وقتىن-وقتىن بۇرقاسىن بەتتەن قارپىپ, – تىلسىمدانا جارقىراعان «عىلماني» مەشىتىنە جالتاق-جالتاق كوز تاستاي, اللاعا ىشتەي قۇلشىلىعىمىزدى ايتىپ, – ارشىنداي باسىپ جۇردىك…
ءتورت ادامدىق, تاپ-تۇيناقتاي – جۇمىرتقا-بولمە. ءبىز ءۇشىن بوساتىلىپ, جيناستىرىلىپ قويعان ەكەن عوي. سەرىكتىڭ ءىنىسى جوعارعى ءوز جايىنا جايعاستى. سەنىڭ دوس-قۇربىڭ تومەنگى – ەكەۋمىزگە قارسى جايعا ورنالاستى… جىر-سىرىمىزدى ءتۇن بالاسىنان قىزعانا دا قورىنا سىبدىرلاسقان بىزدەر تاڭ سىز بەرە ايقاسا جانتايىستىق…
سول ءبىر كەزىندە, سەنىڭ «سونشالىقتى نامىسقوي!» ەكەندىگىڭدى دە قايدان ءبىلىپ ءتۇسىنىپپىن. سەن… ىزالانىپ, قاپالانىپ, بىراق تا ونىڭدى «ەكەۋگە» بىلدىرمەستەن, «تارس!» جابىلىپ قالدىڭ.
تاڭ دا اتىپ, ەندىگى «ەسكورتتالىنىپ-اسپەتتەلىنىپ» جاتپاساق تا, ۋاعدالاسقان «سلۋجەبنىيىمىزبەن» اۆتوۆوكزالعا جەتتىك. سەرىكتىڭ ءىنىسى ەكەۋمىز ۇرپيىسكەن سەندەردى (تۋراسىندا... سەنى بولار) وزدىكتەرىڭە بەس ون مينۋتكە قالدىرا تۇرىپ, سونادايداعى قالقيعان قاراۋىل كيوسكانىڭ ارقاسىنا بارىپ, – «جولاشارعا» دەگەن سىلتاۋ-سالدارمەن, – ءبىر «ورىسبايدىڭ» ارۋاعىن رازى ەتىپ, قىلعىتىپ سالدىق. الەم-تاپىرىق ىشكى دۇنيەمە ول جارىقتىقتىڭ شيپاسى قانشالىقتى ءتيىپ-تيمەگەنىن بىلمەدىم-اۋ... «ارقانىڭ كەڭ قۇشاق اۋاسىنىڭ دا شالابۇلتتانا تارىلىپ, كىلەگەي شۇناقتىڭ قىلقىندىرا شاققىلاپ-سورعىلاپ تۇرعانىن تاعى دا قايتەرسىڭ!؟.»
مەن, قوشتاسىپ تۇرىپ, دوس-قۇربىڭ ەكەۋىڭە مىستان جاسالىنعان جۇرەكشە تسەپوچكا-سۋۆەنيرلەر ۇسىندىم. سەن, ماعان, سول جابىلعان قالپىڭدا قالساڭ دا – جارالى كۇيىڭدى ەكى دوسىمىزعا بىلدىرمەۋگە بارىنشا تىرىسىپ باقتىڭ. «تەكتىلىگىڭدى بايقاتتىڭ…» ارينە, سەن: «ەندى قاشان كەلەسىڭ, قاشان كورىسەمىز» دەگەن جوقسىڭ بۇل جولى...
* * *
…انانىڭ ءوتىنىشى, اسىرەسە تىلەنگەندەي بولعانى – «ورىس بوپ كەتەسىڭ, قۇرىپ تا كەتەرمىسىڭ, ەلگە كەل» دەگەن – ۇكىم!.. تەمىرتاۋعا جەتە سالىسىمەن مەدۋچيليششە ديرەكتورى دزيۋبا دەگەن ايۋداي اقىرعان مىرزاعا كىرىپ, ءبارى-ءبارىن ەزبەلەپ تۇسىندىرگەنسىپ, «قىمباتتىم-اۋ... باسپاناڭ بۇگىن-ەرتەڭ دايىن ەدى عوي!؟» دەگەن اسا زور قامقورلىق نيەتىنە قايرىلماستان ء(بارى-بارىنە ءىشىم كۇيىپ-جانىپ تۇرسا دا), «جولدامامدى» بۇزدىرىپ, قۇجاتتارىمدى تۇگەل جيىستىرىپ قولىما الدىم. ءۇش اي جولداستىعى – ءۇش ءجۇز جىلدىق دوستىقتاي بولعان, اداميلىعى – اسقاق, نيەت-كوڭىلى – دارحان, الاقانى – اشىق, ءجۇزى – جارقىن سەرىك دوس-اعام مەنى كوزدەرىنە جاس الىپ تۇرىپ اەروپورتتان شىعارىپ سالدى. (سونداي جاندى دا جادىمنان جىراق قالدىردىم-اۋ ءا...)
ەزبەسىن ەزگىلەگەن تۋعان ەلىمنىڭ ورتاسىنا قايتا ورالعان كۇننەن باستاپ, ءبىر دە بىرەۋىنە سوقىر تيىن جاۋاپ بولماسا دا, ساعان – ۇزاقتى جىل بويىنا قاندارى سورعالاعان اقتالۋ جەدەلحاتتارىمدى جولداپ جاتتىم. (سول... تاعدىرى تالكەكتى ويلانباستىق تىرلىگىمنىڭ استارىندا تيتىمدەيىن دە جامانشىلىق وي-پيعىلدىڭ بولماعاندىعىن دالەلدەپ باققان بەيكۇنا حاتتارىمدى).
وزىڭە قايتارا بارىپ, تۇبىرىنەن ءتۇسىنىسىپ جاتارعا... شەشىلە المادىم. ونىڭ ۇستىنە, بۇ جالعانداعى ماڭدايىما جازىلعان «ماڭگىلىك تسەيتنوت» تا بولار – «جىگىتتىڭ جولىن جوقشىلىق بايلار» – قول-اياعىمدى قۇرساۋلادى دا تۇردى ەمەس پە (بۇل, ارينە, « ۇلى مارتەبەلى سىلتاۋ-سالدار» دا عانا بولار بالكىم).
ساعان شەر-شەمەندى بەيكۇنا حاتتارىمدى جولداعان سايىن, دوس-قۇربىڭا دا جارىستىرا ءۇشبۋ-حاتتار جونەلتىپ وتىردىم. شەتىن جاعدايدىڭ شەت-جاعاسىن ءبىلدىرىپ, ارا-ورتا – اراشا ءتۇسۋىن ءوتىندىم دە. ول بەيباققا راحىم-راحمەت ءبىر اللادان ارينە, قولىنان كەلگەنىن جاساپ باقتى...
ەندىگى, ايتقان-ايتپاعانىڭدا نە: ءتۇپتىڭ-تۇبىندە, بارلىق ءتىرى ارەكەتتەر بەكەرشىلىككە اينالىپ, تالەيلى تاعدىر شىرماۋىنداعى اسىل سەزىمدەرىڭنىڭ تاعى-تاعى... ارىنى باسىلىپ, بىرتە-بىرتە سونگەن اۋليە-شوقتاي بوپ شىقتى.
يمانداي شىندىعىم سول – سەنى... ءبىر سەنى ەشۋاقىتتا دا كوڭىل-قۋىسىمنىڭ تورىنەن شىعارمادىم. ءاردايىم... ءبارى-ءبارىن كوز الدىمنان جىپكە تىزبەلەگەندەي ەلەستەتە قايىرىپ وتىردىم. بىراق بىراقتا... ءبىر نارسەنى – مەنىڭ: «ايتەۋىر ءبىر جولىعىسارمىن, تۇسىنىسەرمىز» دەگەنىمدى توسپاستان بۇ جالعان دا وپاسىز دۇنيەدەن ءوتىپ كەتە بارارىڭدى ەش بىلمەپپىن, مۇلدەم دە ويلاماپپىن.
«وتىز ءبىر جىل, التى اي!!!» مىنە, مەنىڭ, «بۇ دۇنيە-جالعانمەن وزدىگىمشە الىسىپ-ارازداسقانىمداعى» – كوپ-كوپ پەندەشىلىكتەرىمنىڭ ءبىرىنىڭ عانا قۇن-سالماعى.
...ءيا, مەنىڭ, سەنى – «ايتەۋىر ءبىر ىزدەرمىن» دەگەن ارمان-تىلەگىم ورىندالعان-اق ەدى. بىراق ەسەسىنە – تاعدىر تالەيىنىڭ مەنەن كەزەكتى رەت اقىلدىراق تا زورىراق شىققانى شىعار – 2004 جىلى, جازعى شىلدەنىڭ شىلىڭگىرىندە ەسىگىڭنىڭ الدىنا بارىپ تۇرىپ قايتىپپىن! «قىزىل سابەتتەگى» تسەلينوگراد, ودان, بۇگىندەرى استاناعا اينالىپ شىعا كەلگەن ەجەلگى قاراوتكەل – اقمولاعا قۇداي بەرگەن شىعارماشىلىعىمنىڭ ارقاسىندا جولىم ءتۇسىپ, «انىقتاما بولىمىنە» سوعىپ, سەنىڭ ادرەسىڭدى الۋىنداي-اق العان ەدىم. الدە... اسىپ-ساسقان مەن بەيباق ءمان-جايدى رەتىمەن جەتكىزە المادىم نەمەسە قۇرعىر تەمىر ەسىكتىڭ ارعى جاعىنداعى جاتىرقاعاندار ءجونىن تۇسىنبەدى – جابىرقاي جىلامسىراعان بالاۋسا داۋىستىڭ: «نە يششيتە ەە زدەس بولشە!» دەگەنىنە بولا قايىرىلىپ كەتە بارىپپىن (كەيىننەن, كەش ءبىلدىم ەمەس پە – الگى ءسوزدىڭ استار-ءمانىسىن ءوزىمنىڭ تۇسىنبەگەندىگىمدى دە بىلمەگەندىگىمدى).
...«انىقتاما بولىمىنە» قايتارا بارا بەرىپپىن. ودان دا, «سول... ەسىككە قايتا-قايتا بارا بەرسەمشى, باعىپ جاتسامشى!؟» (سول ءبىر كەز, سەنىڭ... توسەك تارتىپ جاتقان كەزىڭ دە ەكەن عوي). كەيىننەن ەسىتىپ-ءبىلىپ, ءبارىنىڭ دە ايان بولعانىنداي, ەكى ايدان سوڭ, – جاراتقاننىڭ ءامىرى-ءدا, – سەن دۇنيەدەن وزىپ كەتە بارىپسىڭ. «بۇ دۇنيەنىڭ تاۋسىلماس قازىنا-قىزعىلىقتارىن بىزدەرگە – جادسىزدارعا – بۇتىنىنەن, بەيپىلىنەن بۇيىرتىپ».
كوپ-كوپ عۇمىرىم وكىنىش وكسىكپەن وتپەدى مە; قاي ۋاقىتتا, قالاي, قايتىپ بەرەم دەسە دە ءبىر جاراتقاننىڭ ىرقى عوي: قىرىقتىڭ جەتەۋىندە, – 1999 جىلى, – ءتورت-بەس جىلداي دەلىقۇلدانىپ اۋىرىپ, ەسەڭگىرەپ, جازعان باسىمدى ەندى-ەندى كوتەرگەندەي بولىپ جۇرگەنىمدە, و باستاعى بويىما دارىتقان «سىيىن» ءوزى قولىما قايىرا ۇستاتتى...
2007. 19 ناۋرىز. استاناعا كەلىپ, شىعارماشىلىق-شارۋالارىمنىڭ اراسىندا «انىقتاما بولىمىنە» كەزەكتى مارتە سوقتىم. بۇل جولى, ونداعىلار, سەنىڭ بۇرىنعى – قىز كۇنىڭدەگى – «ارشالينسكايا» كوشەسىندەگى ۇيلەرىڭنىڭ ادرەسىن بەردى.
«سايتان اينالدىرسا – توزىمسىزدىك تانىتساڭ – قيىن!». ءارى كەزگىلەپ, بەرى كەزگىلەپ, جۇيكەلەپ, بۇرىنعى ۇيلەرىڭدى تاپپادىم («وزىڭە» دەگەن... داتسىزدىك تە سەزىكتەندىرىپ, ۇركىتىپ, تايساقتاتتى دا تۇردى ەمەس پە, ءبىر جاعىنان).
...2007. 29 ماۋسىم. باسپاداعى كىتابىمنىڭ شارۋاسىمەن كەزەكتى رەت استاناعا كەلىپ, قايتاردا, – ء«ۇمىتسىز سايتان», – سەنىڭ «ارشالينسكايا» كوشەسىندەگى ۇيلەرىڭدى قايتارا ىزدەدىم. بۇل جولى – قايتپاسقا بەكىندىم!
اق جاۋىن سەبەلەپ تۇرعان-دى. ارينە, جاقسى ىرىمعا – وڭ نىشانعا بالادىم ء(ىشىڭ ۋىلدەپ, جان-دۇنيەڭ ۇدەرە ءۇرپيىپ تۇرسا دا). «ارشالينسكايانىڭ» تۇتام-قارىس پۇشپاعىن ەسكى مەشىتتىڭ جانىنان قۇيرىعىنان قاتىپ ۇستاپ, جالعاسىن – بۇزىلىپ جاتقان ءباز-بۇرىنعى بازاردىڭ كۇنشىعىسىنداعى الاپات جاڭا قۇرىلىستىڭ ارقاسىنان تاپتىم. «جارىقتىق قاراوتكەلدىڭ جەرى-اي!..» يقى-جيقى, ىلجىراعان كوشەلەرگە ءتۇستىم. وسىنىڭ الدىندا, ناۋرىزدا كەلگەنىمدە بەيۋاقي سۋىققا ۇرىنعان ەكەنمىن, سونىم – «برونحيتىم» بەيمەزگىل قايتا قوزىپ, مازاسىزدانعانىما قاراماستان, كورىنگەن قارايعاننان «78ا» ءۇيدى سۇراستىرىپ جۇرە بەردىم, جۇرە بەردىم...
«ارشالينسكايا» دەيتىنىڭنىڭ ءوزى بىرنەشە كوشە كورىنەر ەكەن, – «1», «2», «3» دەگەندەي. «78ا» ارقايسىسىندا دا بار سياقتى. مەنىڭ – «قارا باسىپ», الجاسىپ ءجۇرۋىم دە سودان كەلسە كەرەك-ءتى.
قانشاما «جولىم اۋىر» دەگەنىممەن دە, – قانشالىقتى تىپىرلاي تيتىقتاماسام دا, – قۇدايدىڭ بەيپىلىنەن بەرەر كەزدەرى بارشىلىق, شۇكىر. بۇل جولى دا, جاراتقاننىڭ ءوزى جارىلقاپ, مەنى – اق جاۋىننىڭ استىندا ءۇيىنىڭ شاتىرىن رەتتەستىرىپ جۇرگەن قارا قازاققا كەزىكتىرسىن. وڭ تۇسىنان جاقىنداپ كەلىپ, امان-ساۋلىقتاسىپ, جاعدايىمدى جوپەلدەتە جەتكىزدىم. ول دا قۇدىرەتى كۇشتى سىيلاعان جان ەكەن. توبەڭنەن تەسىپ تۇرىپ ءتۇسىندىرىپ, قولمەن قويعانداي عىپ كورسەتىپ, انىعىنان ۇعىندىردى: «مىنا اۋلادان توتەلەپ كەسىپ ءوتىڭىز, ودان ولاي, سودان بىلاي بۇرىلىپ, اق كىرپىشتى ۇيگە بارىڭىز» دەدى.
ءىشىم... سەزدى – تاپقانىمدى. كوڭىلىم تولايىپ, شاتىرداعى جاقسى قازاقپەن ىلكىم اڭگىمەلەسكىم كەپ كەتتى.
– اۋ, اعايىن, ايىپقا بۇيىرما, «بۇل ۇيلەردى بۇزىلادى» دەپ جاتپادى ما؟ ال سەندەردىكى نە ءجون؟..
– ە-ە... 1-تامىزدا «پرەزيدەنتتىڭ لەگاليزاتسياسى» بىتەدى. سوعان دەيىن شاما-شارقىمىزشا قوقىرايتىپ العاندارىمىز ءجون, «جارىمدى كومپەنساتسياسىنا» ىلىگۋىمىز ءۇشىن. بۇرىنعى ۇيلەرىمىز بەلۋاردان باتپاققا باتىپ كەتپەدى مە – قۇنى كوك تيىن بولادى ەمەس پە. مىنا ءۇيدى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ قاراسى – ۇرىنىپ شابىنىپ, تۇرعىزىپ باعۋدامىز. اسا اسپەتتەپ اۋرەلەنبەدىك. سەبەبى... تۇسىنەسىز عوي ەندى؟..
ەپپەن باسىپ, قۇرىلىسى تولىق بىتە قويماعان, ايراپ-جايراعان اۋلاعا ەندىم. ءارى-ءسارى بايقاستاپ ەدىم – يت بايلاۋلى ەكەن. اق كىرپىشتەن جاپ-جاقسى ورىلگەن ەڭسەلى جاپ-جاڭا ءۇي اينالاسىمەن ۇيلەسپەي-اق تۇر. ويتكەنى قايتا ارلەنىپ جاتقان ۇيلەر شامالى-اق. كوپ قازاقتاردىڭ ۇيلەرى ءباز-باياعى – باتپاققا باتقان قالپى. ويى-بويىمدى جيناقتاپ, ەسىكتى تىقىلداتتىم. كوزىڭدى وقىس قارىرداي, اپپاق سازانداي, قىرمىزى قىرىقتى ەندى-ەندى ەڭسەرگەندەي كەلىنشەك سىلاڭداي شىقتى. «باياعىداعى, جاستىق شاقتارعى, ستۋدەنتتىك دوستار ءبىر-بىرلەرىمىزدى ساعىنىسا ىزدەستىرىپ ءجۇر ەدىك» دەپ جۇزدىرتە, قوسىپ-شاتىپ (وتىرىك ايتىپ), سەنى سۇرادىم. ىشكى الاساپىرانىمدى سەزدىرتىپ تە العان شىعارمىن-اۋ.
– ول-ل-ل... قايتىس بوپ كەتكەن. بىلمەگەن ەكەنسىزدەر عوي؟..
تارتىمدى دا تۇششىمدى جانارلارى سول ساتىندە-اق سولىپ سالا بەرگەن ءاپ-ادەمى كەلىنشەك ماعان تاڭدانىستى كەيىپپەن – اڭىرايا قاراپ تا قالعان.
– قا-ا-ا-شان؟!.
– 2004 جىلى... قىركۇيەكتە.
– نە-ە-ە-دەن؟..
– ناۋقاستانىپ... دۇرىسى... قالاساڭىز, مەن سىزگە جولداسىمدى – ءىنىسىن شاقىرايىن؟
«اھ-ھ-ھ... ورتەنگىر دە وتەۋسىز جالعان دۇنيە-اي!؟»
سەنىڭ ىنىڭە تۋىپ-وسكەن وتانىڭنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرىپ كوڭىل ايتتىم. اينالىپ كەتەيىن ءىنىڭ: «ىشكە كىرىڭىز, ىشكە كىرىڭىز» دەۋدە عوي. بىراق-تا, ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى كەشىرسىن, «ىشكە كىرەرگە, دۇعا قىلارعا... باسقالايعا دا» مەن پاقىردا ءدال سول مەزەتىندە دارمەن دە حال-احۋال دا جوق-تىن. انىعىندا... «بەتىم – ءداتىم» جوق-تىن. بەيقامدىعىم – الاڭسىزدىق جادسىزدىعىم ادامي سيىقتان مۇلدەم شىعارىپ تاستاعانداي دا ەدى.
«تىرىگە نە داۋا!» سوندايلىق مۇشكىل ءحالىمنىڭ وزىندە... «ەكى ەر بالا, ءبىر قىز-قىزعالداعىڭنىڭ بار ەكەندىگىن, ەر بالالارىڭنىڭ – سەن بۇ دۇنيەدەن وزىپ كەتە بارعانىڭدا – بۇگىندەرى شاڭىراق يەلەرى ەكەندىگىن, جولداسىڭنىڭ... ەندىگى ۇيلەنىپ كەتكەندىگىن, تاعى-تاعىسىن بىردەڭەلەردى دە» سۇراستىرىپ-ءبىلىستىرىپ ۇلگىردىم.
سەنىڭ ىنىڭنەن – سول-ل-ل ما... سول ەمەس پە – دوس-قۇربىڭنىڭ تەلەفونىن سۇراپ الۋدان دا تارتىنبادىم. مەن بىلەتىن دوس-قۇربىڭنان باسقا, ونىمەن اتتاس, تاعى ەكى دوس-قۇربىڭ بولىپتى. ء«ۇش بىردەي اتتاس... قايسىسى؟..»
مەن, جەلكەممەن جىلجىعانداي بوپ, سەن بۇ دۇنيەگە كەلگەن, ايالى دا التىن, ۇياڭنىڭ اۋلاسىنان اقىرىن-اقىرىن عانا جىلىستادىم...
استاناعا كەلگەنىمە قانشاسىنشى تاۋلىك دەسەڭشى!.. قۇدايدىڭ جازعى شىلدەسىندە دە جارىم-جارتى كۇن تىنىم بولمادى: كۇننىڭ شىققانىنان – شىقپاعانى; اسپان – اۋىن جيىپ بولماستان – سەبەلەيدى دە تۇرادى...
ماعان... ءبارىبىر – اسپان اۋدارىلىپ تۇسسە دە! ءىلبىپ كەلەمىن. ميى شىققان قارا جەردە تايعاناقتاپ تا كەلەمىن. جوق... تۋراسىندا – سۇيرەتىلىپ, سالاقتاپ, سىلپىلداپ. ىشىندەگى بارى اقتارىلىپ, قاڭعىرلاپ قالعان بوشكەدەيمىن دە-اۋ. «بار-جوعىم – بولعان-بولماعاندىعىم – ءبارى-ءبارى بەكەرشىلىكتەي دە مە؟..»
* * *
...قۇداي – كەڭ! وعان سەنىڭ نيەت-پيعىلدارىڭنىڭ اق-قاراسى, باسقاسى – ءبارى-ءبارى بەلگىلى. بىراق... سەنىڭ – ناۋقاستانىپ, قينالىپ جاتقانىڭدا: «مەنى دە ويىڭا الىپ... شىبىن جانىڭ ونان سايىن شىرقىراماعاندىعىنا» كىم كەپىل؟! ونى قايدا قويامىز؟..
ي-ي-ءيا... ءبارىن دە بىلگەنىمشە بىلەرمە-اق ەدىم, ەگەر دە, سول... «وزىمبىلەم وكتەمدىكتەرىم» بولماعاندا, – سول... جاراتقان جالعىز يەمىزگە جاقىنىراق بولا بىلگەنىمدە. ءيا-ءيا؟..
«وتىز ءبىر جىل, التى اي!» جالعان دۇنيەدەگى بۇرىندى-سوڭعى پەندەشىلىكتەرىمنىڭ ءبىر پاراسى عانا.
الدارىمىزدا تورتكوزدەنىپ, تىكقۇلاقتانىپ, قاپىسىز كۇتىپ تۇرعان قانشا-قانشاما «وزىمبىلەمدىكتەرىمىز – وكتەمدىكتەرىمىز – جادسىزدىقتارىمىز» بار ەكەن-ءا؟ تاعى-تاعى, باسقا-باسقا, نەلەرىمىز دە قالدى ەكەن-ءا, ا؟..
جالعانعا جانىڭ جاعىنىپ كەلىپ... تۇستەن كەيىن ت ۇلىپقا قاراپ ۇلىعاندا- ۇلىماعاندا نە؟ دەگەن دە, نە كۇتىپ تۇرعانىندا دا, قايتكەندە دە, – اۋەلى ءبىر اللا, – بىلايعى بۇيىرار يتشىلىك عۇمىر: «بولماسقا بولا شاپتىقپادىم», – «قىلىشىمدى تاسقا شاپپادىم», – «تۇبىندە تىنىش جۇرگەندى تەرىس كورمەدىم». تەك قانا, مىنا جالعاندا تۇسىنىسەرگە جان تاپپاي جالعىزسىراپ قالعانىمدا, سول... ءوزىڭدى ءبىر كورە الماي قالعان وزەگىمدى ورتەگەن وكىنىشىم – وزىممەن ماڭگىلىككە بىرگە قالار, بىرگە جاسار. بالكىم... وسى ايان ەتىلگەن يماني سوزدەرىمىزدى ھاقيقي قابىل كورىپ, كوكىرەك تورلەرىنە توقىر اللانىڭ بارشا سۇيگەن قۇلدارىنىڭ دا.
يگىلىك ايمەن
استانا
