– قالاي, – دەيدى كۇتىپ جۇرگەن سەرىكتەرى. – ولاردان نە ۇيرەندىڭ؟
– وي, ول جاقتا بالىقتار جۇزبەيدى ەكەن.
– ونىسى نەسى, بالىقتىڭ جۇزبەگەنى قالاي؟
– كوپتىگى سونشا, جۇزۋگە ورىن تاپپاي, تىگىنەن قادالىپ اۋا جۇتىپ تۇرادى ەكەن.
ازىلدەپ ايتىلسا دا, وسى سوزدە شىندىق بار. دۇنيە جۇزىندە ازىق-ت ۇلىكتى كوپ ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعان قىتايدا سپورتتىق جارىستارعا ءبىرشاما رەت باردىق. سپورتتىق جارىستاردان قالت ەتكەندە اۋىل شارۋاشىلىعىن كوزبەن شولىپ, كوڭىلگە توقي جۇرەمىز.
حالقى وراسان كوپ, جەرى توزىڭقىراپ بارا جاتقان قىتايدا ءبىر كەرەمەتتى كوردىك. تورتكە بولىنگەن توعان. ءبىر جاعىندا «بەيجىڭ ۇيرەگى» اس مازىرىمەن تانىس قۇس شارۋاشىلىعى, ءبىر جاعىندا بالىق ءوسىرىلىپ جاتىر. اۋىستىرىپ ءجۇرۋ قىمباتقا تۇسكەندىكتەن سۋ قارا سورپالانىپ كەتكەن. سوندا دا شارۋا-
لار سول جەردەن كۇرەپ پايدا تاۋىپ وتىر. جۇمىرتقا مەن كۇرىشتى قولدان جاساپ, قۋ باستان قۋىرداقتىق ەت العان سىرداڭدارداي قىتاي كاسىپكەرلەرى اقشا تابۋدىڭ كوزىن بىلەدى.
ولارعا تەك جەر كەرەك. تاقىرعا اينالعان قۇلا تۇزدەن سۋ شىعارىپ, ازداعان جىلداردا شۇيگىنگە اينالدىرىپ جىبەرەدى. ال ءبىز اعىن سۋدى ۇكىمەتتىڭ ءوزى جىرىپ اكەلىپ بەرىپ, اقشا كەرەك بولسا, مىنەكەي دەپ بيزنەس-جوبالارمەن قوسا بەرىپ تۇرعان جەرلەردى تولىق يگەرە الماي جاتىرمىز.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ بيىلعى جىلدى «كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جىلى» دەپ جاريالاعان. بيىل ايتتى, كەلەسى جىلى بۇل تاقىرىپتى جىلى جاۋىپ قويا سالامىز دەيتىندەي ەمەس, الداعى جىلداردا دا وزەكتى ماسەلە رەتىندە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى.
وبلىس باسشىسى اۋدان, قالالارداعى ساپارلارىنىڭ نەگىزگىسى رەتىندە وسى ماسەلەنى العا سالىپ, اكىمدەردىڭ بۇگىنگە دەيىن اتقارعان جۇمىستارىن سارالاپ كەلەدى. كاسىپكەرلىكتى قولداۋدا وزگەلەرگە ۇلگى بولىپ جاتقاندارى دا بار. ايماق باسشىسى بۇل رەتتە قىزىلوردا قالاسىن ءجيى مىسالعا الادى. قالا مەن ماڭىنداعى شاعىن كەنت, اۋىلداردى قوسقاندا ءۇش ءجۇز مىڭعا جۋىق حالىق تۇرادى. بۇگىندە 20 مىڭعا جۋىق شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن سۋبەكتىلەرى بار قالا وسى سالانىڭ 48,8 پايىزىن جاۋىپ وتىر. بۇل – جاقسى كورسەتكىش.
قالا اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى وركەندەتۋ جولىنداعى ورەلى ىستەر از ەمەس. قالادا بيىل 5 ايدا 1,5 مىڭداي كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلىپ, 1700-دەي جۇمىس ورنى اشىلعان. 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان جوسپار بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە 600-گە جۋىق جوبانى ىسكە اسىرىپ, 1000-نان استام ادامدى ەڭبەكپەن قامتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
– «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس جىل باسىنان بەرى قۇنى 398 ملن 497 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن 65 جوباعا قارجى ۇيىمدارى قولداۋ كورسەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلدى مەكەندەردە 2 ناۋبايحانا, ءبىر-ءبىر تىگىن تسەحى, قوناقۇي, اۆتوكولىككە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى جۇمىسىن جۇرگىزدى. «بەرەكە», «ىرىس» باعدارلامالارى نەگىزىندە 5 كووپەراتيۆتىڭ 138 مۇشەسى 2814 ءمۇيىزدى ءىرى قارا ساتىپ الدى. جىل سوڭىنا دەيىن قارجى ۇيىمدارىنا تاعى 51 جوبانىڭ قۇجاتى ۇسىنىلادى, – دەدى قالا باسشىسى.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى دا وبلىس ورتالىعىندا كاسىپپەن اينالىساتىنداردىڭ قاتارىن كوبەيتە ءتۇستى. بيىل كونكۋرستىق كوميسسيا نازارىنا ۇسىنىلعان 171 جوبانىڭ 52-ءسى ماقۇلداندى. ال وتكەن جىلى 29 جوباعا قايتارىمسىز قاراجات بەرىلىپ, 70-تەي جۇمىس ورنى اشىلعان ەدى. جالپى, مەملەكەت قولداۋىنىڭ ارقاسىندا وسى 5 اي ىشىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنەن تۇسكەن سالىق كولەمى بىلتىرعىدان 130 پايىزعا ارتقان.
جيىن بارىسىندا كەنت, اۋىل اكىمدەرى شاعىن كاسىپكەرلىككە بايلانىستى جاسالىپ جاتقان جۇمىستار جايىندا ەسەپ بەردى. وڭىرلىك كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قامار بەكەتوۆا حالىق اراسىندا تۇسىندىرمە جۇمىسى كەڭىنەن جۇرگىزىلگەنىن, وسىدان كەيىن ورتالىق كومەگىنە جۇگىنۋشىلەر سانى ارتا تۇسكەنىن ايتتى.
– بۇگىنگە دەيىن قالاعا قاراستى بارلىق ەلدى مەكەندى ارالاپ شىقتىق. ماماندار تاراپىنان 1610 قىزمەت ءتۇرى كورسەتىلسە, ونىڭ 1213-ءى ناقتى كومەك. ورتالىق قىزمەتىن پايدالاناتىنداردىڭ قاتارىندا تاسبوگەت كەنتى الدىڭعى ورىندا تۇر, – دەدى ول.
كاسىپكەرلىكتى قولداۋدا ەشكىم مەملەكەتكە, وبلىس اكىمدىگىنە سىن تاعا المايدى. ماسەلەن, بيىل وسى ماقساتتا جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 32 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ستارتاپ جوبالار ءۇشىن 3,4 ملرد تەڭگە قارالعان. وسىنىڭ ىشىنە ۇزدىك جوبالارعا بەرىلەتىن قايتارىمسىز گرانتتار بار. بىلاي ايتقاندا, اسپاننان سالبىراپ تۇسكەن بايلىق. تەك جۇمىسىڭدى اياعىنا دەيىن جەتكىزسەڭ بولعانى. پايدا دا, بيزنەس تە وزىڭدىكى.
وسى جاعدايلاردى تارازىلاعان وبلىس باسشىسى تابىس تابۋدىڭ تەك جەكە تۇلعاعا عانا ەمەس, مەملەكەتكە دە پايدالى ەكەندىگىن ايتتى. ماسەلەن, ءبىر ورتاشا وتباسىدا التى ادام بولسا, كەم دەگەندە بىرەۋى كاسىپپەن اينالىسۋى كەرەك. الاڭدايتىنداي جاعداي جوق.
– وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سانى 807 مىڭ شاماسىندا بولسا, سونىڭ 97 مىڭدايى ءوزىن-ءوزى ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىعان جانە جۇمىسسىز ادامداردىڭ قاتارىندا. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدان باسقا جولى جوق. ال كاسىپپەن اينالىسقان ادام «ۇكىمەت اسىرايدى» دەگەن ماسىلدىق كوزقاراستان ارىلادى. وزىنە دە, ەلگە دە پايداسىن تيگىزەدى, – دەدى وبلىس اكىمى.
قىسقاسى, كويلەك كوك, قارىن توق بولۋ ءۇشىن ءوز ومىرىڭە ءوزىڭ يە بولىپ جۇمىس جاسا. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن وسىلايشا ارتتىرۋ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى.
جيىندا اكىمدەر جۇمىسىنا ءبىراز سىن ايتىلعان. كوبىسى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى جۇمىسىن جاڭا باستايىن دەپ تالپىنعاندارعا ەمەس, مول قورى بار, بيزنەسىن ءارى قاراي وركەندەتۋ ءۇشىن قارجى سۇراعاندارعا بەرەدى ەكەن. مۇنداعى قاۋىپ تۇسىنىكتى. جەكە شارۋا بانكروتقا ۇشىراسا نەسيە اۋادا اسىلىپ قالادى. ال ونسىز دا بايلىعى اسىپ-توگىلىپ جاتقان كاسىپكەر نەسيەنى ۋاقتىلى تولەي الادى.
وبلىس باسشىسى مۇندايعا توقتاۋ سالىپ, ناعىز اكىمدەردىڭ جۇمىسى جاڭا جوبالاردى قولداپ قۋاتتاۋدا ەكەندىگىن ايتتى.
جۇمىستى ۇيلەستىرە الماعاندار اياققا ورالعى بولماي ءوز ءجونىن تابۋى-
نا باقىلاۋ جاسالماق. كوپتەگەن وركەنيەتتى ەلدەردە ادامدار نەگىزىنەن ءوز شارۋاسىمەن اينالىسادى. تابىس تابادى. زاڭدى جولمەن. سالىعىن تولەيدى. زەينەتاقىسى دايىن. ۇكىمەتتە شارۋاسى جوق. بۇل مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى الاڭسىز شەشۋىنە سەپتەسەدى.
وبلىستا ەڭبەككە قابىلەتتى ءجۇز مىڭعا جۋىق ادامنىڭ جۇمىسسىزدار ساناتىندا ەكەنىن ايتتىق. وبلىس باسشىسى وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى دەپ شاعىن جانە ورتا كاسىپتى ۇسىنىپ وتىر.
– جاپپاي كاسىپكەرلىكتى قولداۋدان نەگىزگى كۇتىلەتىن ناتيجە, بىرىنشىدەن, تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ەكىنشىدەن, سالىق بازاسى ۇلعايىپ, بيۋدجەت كىرىسى ارتادى. ۇشىنشىدەن, قوعامدا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق قالىپتاسادى. سول سەبەپتى ءبىز وسى باعدارلامانى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانىپ, اتالعان ناتيجەگە قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن ناسيحات شارالارى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى. وعان قوسا, «كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ» ورتالىعى اشىلىپ, جۇمىس جاساپ جاتىر. ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگ بويىنشا كاسىپكەرلىك باستامالارىنا كومەك بەرەتىن جاۋاپتى ادامدار بەكىتىلدى. ەندى تەك ناتيجە سۇرالادى, – دەدى وبلىس اكىمى جيىندا.
اكىمدەرگە دە سىن ساعاتى تايادى. كۇزدە جىل بويعى جاسالعان جۇمىستاردىڭ ەسەبى الىنادى. جاقسى باستامانىڭ ناتيجەلى بولعاندىعى تەك وبلىس حالقى ءۇشىن عانا ەمەس ۇكىمەتكە دە ابىروي, مەملەكەتتىڭ جۇگىن جەڭىلدەتەدى. حالىق باقۋاتتى ءومىر سۇرەدى.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
