الايدا سوت شەشىمىمەن ايىپتى نەمەسە قىلمىسكەر اتانىپ جاتقاندار از ەمەس. ولاردىڭ دەنى باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, بىرنەشە جىلعا سوتتالادى. مۇنى شىنايى سوت تورەلىگىنىڭ ناتيجەسى دەيمىز. بىراق وسى سوت تورەلىگى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
ارينە دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتە قانداي جاعدايدا دا بىرەۋدىڭ كىناسىن ايتۋ وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىك قانا قاجەت. ونىڭ ۇستىنە, ايتەۋىر, ءبىر تاراپتىڭ كىناسى مول ەكەنىن سول تاراپتىڭ وزىنەن وزگە ەشكىم ءجىتى بىلە قويۋى قيىن. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ وزىندىك ءمانىسى بار. سەبەبى سوت كەز كەلگەن ۇكىمدى ياكي شەشىمدى جايدان-جاي شىعارا سالمايدى. سوتتىڭ وزگە قۇزىرلى ورگانداردان باستى ەرەكشەلىگى دە سول – ايدان انىق اقيقاتتى عانا جاريالاۋ. بۇعان ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى سوت جۇيەسىندە جۇرگىزىلگەن كوپتەگەن سىندارلى رەفورمالاردىڭ وڭدى ناتيجەسى مەن ادامنىڭ جەكە قۇقى, بوستاندىعى ساقتالىپ, زاڭمەن جان-جاقتى قورعالا الاتىندىعى ءۇشىن كەپىلدىك بەرىلەتىن اتا زاڭ تالاپتارىن دالەل رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. وسىعان وراي ەلباسى سوتتاردا ادىلدىك سالتانات قۇرۋى كەرەك دەپ بەكەر ايتقان جوق.
قىلمىسكەر ەشۋاقىتتا قىلمىسكەرمىن دەپ ايتپايدى. ال قىلمىستىق ىستەردى سارالاۋ, زەردەلەۋ, دالەلدەمەلەردى تارازىعا تارتۋ, ادام ءولتىردى دەگەن كۇدىكتىنى كىنالى نەمەسە كىناسىز دەپ تانۋ, ءسويتىپ ايىپسىزدى اقتاۋ, جازىقتىنى تار قاپاسقا توعىتۋ – ايتۋعا عانا وڭاي. سوندىقتان قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ سول قىلمىستىڭ قالاي جاسالعانىن زەردەلەپ شىعۋ عانا ەمەس, ونىڭ اۋىرلىعىن سەزىنىپ, قاسىرەتىن جۇرەكتەن وتكىزۋ دەيدى قازىرگىنىڭ بيلەرى. ال ولارعا مۇنداي كەزدە ادالدىق, ادىلدىك, شىندىق قاعيداتتارى عانا دەمەۋ بولادى.
ويتكەنى داۋلاسا قالعان جاننىڭ الدان كۇتەر ءارى ارقا سۇيەر ءۇمىتى دە وسى ءۇش نەگىزبەن تىعىز بايلانىستى. جابىرلەنۋشىنىڭ تاعدىرى تارازىعا تارتىلعاندا كوزدەگەنى وسى تالاپ اياسىنان تابىلىپ جاتسا, ول سوت مەنىڭ قۇقىمدى قورعادى دەپ جانى جاي تابادى. ال بۇل ورايدا ەكىنشى تاراپتىڭ, ياعني ەكىنشى جاقتىڭ تالابى تاسقا سوعىلىپ دەگەنى بولماي قالسا, سوت مەنىڭ قۇقىمدى قورعامادى, مەنىكى دۇرىس ەدى, بىراق ونى ەسكەرمەي بۇرا تارتتى دەيدى. مىنە, وسى سوت پروتسەسىندە كەزدەسەتىن مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىستەر سالدارى كوپتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتەرى دە جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان سوتتاردا ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋى عانا جاعدايدى وڭالتا الادى.
الايدا قىلمىستىق پروتسەسكە تارتىلعانداردىڭ اراسىندا كىم جۇرمەيدى دەيسىز. ەشبىر ادام باسىنا ءىس ءتۇسىپ شاتىلعانشا, سوتتى بولعاننىڭ سورى قاينايتىنىن سەزىنە قويمايدى. مۇندايدا اق تا, قارا دا ءبىر قازانعا توعىتىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان و باستا قىلمىستى اشۋدا قۋدالاۋ ورگاندارى ارقاشان سۇتتەن اق, سۋدان تازا بولادى دەۋ اسىعىستىق.
مىنە, سول كەزدە ولاردىڭ كەمشىلىگىن انىقتاۋدا سوت تالقىلاۋىنىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى و باستا انىقتاۋ, تەكسەرىس امالدارى قانشالىقتى زاڭعا ساي جۇرگىزىلگەنىن جانە ادامعا قىسىم جاسالىپ سۇراۋ الىنعان تەكسەرىستەردىڭ سىرىن سوت قانا بىلە الادى. مىنە, بۇل سوت پروتسەسىندەگى ەڭ شارىقتاۋ كەزەڭ. جانە وسى كەزدە ادىلدىكتىڭ سوتتاردا سالتانات قۇرا الاتىنى ايقىن اڭعارىلادى. ال بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن بۇگىندە سوت سالاسى دا جاڭا باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل وزگەرىس كوزى قاراقتى وقىرماندار مەن جاڭالىقتارعا جاقىن جۇرەتىن جاندارعا ەتەنە تانىس. ول وزگەرىس وزەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەر. ونى زاڭ ۇستەمدىگىن بۇلجىتپاي ساقتاۋ ءۇشىن بيلەرگە ورىنداۋ حالىققا – جاقسىلىق, سۋديالارعا – ابىروي اكەلەتىنى ايدان انىق.
بۇل مىندەتتەر اشىق سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە جەمىسىن بەرۋدە. سونىڭ ءبىر دالەلى الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق سالاسىنىڭ, اسىرەسە سوت جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق تالاپتارعا ساي دامۋى ۇلكەن قولداۋ. مۇنداي رەفورمالار ەڭ الدىمەن حالىققا ءتيىمدى بولۋى قاجەت. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قۋدالاۋ ورگاندارى جىبەرگەن قىلمىستىق ىستەردەگى كەمشىلىكتەردى, زاڭسىزدىقتاردى تابۋ – سوت مىندەتى. ال بۇل مىندەتتى ورىنداۋ بارىسىندا ءار سۋدياعا ۇلكەن تالاپ جۇكتەلەدى.
ۋاقىت وتكەن سايىن بىلىكتىلىك تە جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. ەگەر ادام ناقاق سوتتالسا, ول مەنى مەملەكەت سوتتادى دەمەيدى, ادىلەتسىز جۇيەنىڭ سولاقاي ساياساتىنان زارداپ شەكتىم دەيدى. دەمەك, ادىلەتسىز شەشىم شىعارعان سۋديا بيلىك اتىنا كىر كەلتىرەدى. مۇنداي قاتەلىكتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن سوت جۇيەسىندە جاڭادان سوت ءجيۋريى قۇرىلعانى دا بەلگىلى. اتالعان قۇرىلىم سۋديانىڭ ورنىنان ءتۇسۋ قۇقىعىن راستاۋ, ونى توقتاتۋ ماسەلەلەرىن جانە ولارعا قاتىستى تارتىپتىك ىستەردى قارايدى. تاراتىپ ايتقاندا, سوت ءجيۋريىنىڭ قۇرامى بىلىكتىلىك جانە تارتىپتىك كوميسسيالاردان قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا بەرەدى.
مىنە, وسىنىڭ ءبارىن سارالاي كەلگەندە بايقالاتىنى, قازىرگى سوت تورەلىگى عانا ادىلدىكتىڭ سوتتاردا سالتانات قۇرا الاتىنىن قامتاماسىز ەتە الادى. وعان دالەل كوپ. سوعان سايكەس ەندى قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ دا قىزمەتىن قايتا قۇراتىن, ادىلدىكتىڭ انىقتاۋ, تەرگەۋ سالالارىنان باستاۋ الاتىنىنا نازار اۋداراتىن كەز جەتتى. وسى ورايدا ۋاقىتتىڭ تالابىنا تولىق سايكەس كەلەتىن «سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس پەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ال وسىنداي وزگەرىستەرگە ساي نەبىر كۇرمەۋى قيىن ىستەردىڭ اقيقاتى اشىلىپ, ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋى جوعارىداعىداي جان-جاقتى تالقىلانعان سوت تورەلىگىنىڭ ناتيجەسى دەيمىز.
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»
