قوسشىعۇلوۆ پەن ۇلدارى
111-بەتتە باسقا كوپەستەرمەن قاتار قوسشىعۇلوۆتاردىڭ مال-م ۇلىكتەرىنىڭ تاركىلەنگەنى ءبىر ابزاتستا عانا باياندالادى. اتى اتالعان قازاق كاپيتاليسى, 1-ءشى گيلديا كوپەسى, «رەسەي يمپەراتور مارتەبەسىنىڭ سارايىنا تاپسىرۋشى» قۇرمەتتى اتاعىنىڭ يەسى بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆ پەن ونىڭ ۇلدارى جايلى ءبىر سىردى ورتاعا سالعىمىز كەلىپ وتىر. قازاقتان شىققان ءىرى كاپيتاليست بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆتىڭ ەسىمى بايلىعىنا قاراي ەل ىشىندە بايكوپ, مايكوپ اتالىپ كەتكەن. شىققان تەگى ارعىننىڭ التاي رۋىنىڭ الىساي تارماعىنا جاتادى. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا بايكوپ قوسشىعۇلوۆ پەن ونىڭ بالالارىنىڭ جەتىستىگى زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ بۇگىنگىلەرگە ۇلگى بولارلىق دارەجەدە ناسيحاتتالۋى قاجەت. قوسشىعۇلوۆتار جايلى ولاردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى, قالامگەر ەرلان كۇزەكبايدىڭ 2002 جىلعى 10 قاڭتاردا «ينفو-تسەس» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىندا:
– بۇگىن ءبارىمىز دە قازاق دالاسىنىڭ تاريحىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ, كەيىن توتاليتارلىق رەجىمنىڭ ىڭعايىنا سالىپ, ساۋاتسىز, جابايى, مال باعۋدان باسقاعا جارامايتىن كوشپەندىلەردىڭ تاريحى رەتىندە وقىتقانىن بىلەمىز. بۇعان دالەل – كەڭەس داۋىرىندەگى بىردە-ءبىر تاريحي وقۋلىقتاردا XIX-XX عاسىرلار توعىسىندا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ العاشقى ۇلگىلەرى باستاۋ الىپ, العاشقى قازاق كاپيتاليستەرىنىڭ قالىپتاسقانى جايلى بىردە-ءبىر دەرەك كەلتىرىلمەگەن,– دەيدى.
مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆ 1848 جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنىڭ كەلتەتال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بايمۇحامبەت جەتىم وسكەن, ونى بالا كەزىندە تاتار كوپەسى اسىراپ الىپ ساۋداعا باۋلىعان, ۇيلەندىرگەن. بايمۇحامبەتتىڭ التى ۇلى جانە رايحان دەگەن ءبىر قىزى بولعان. ۇلدارىنىڭ ءبارى دەرلىك اكە جولىن قۋىپ ساۋدانى كاسىپ ەتكەن. توعىز جولدىڭ تورابى سانالاتىن اقمولا قىزىلجار – تاشكەنت – قاشقار قالالارىنىڭ اراسىن جالعايتىن دالىزدە ورنالاسقانى بەلگىلى. مۇندا كوكتەمدە – ەل جايلاۋعا شىعار كەزدە, كۇزدە – قىستاۋعا قايتار مەزگىلدە ءىرى جارمەڭكەلەر ءوتىپ تۇرعان. 1890 جىلى قالانىڭ ورتاسىنداعى ۇلكەن الاڭدا «قوناق قاتار» دەپ اتالاتىن تاستان قالانعان ەكى دۇكەن بوي كوتەردى. وسى دۇكەندەردىڭ ءبىرى قوسشىعۇلوۆتار دۇكەنى «جاسىل قاتار» اتالىپ كەتكەن. ويتكەنى دۇكەننىڭ تەرەزەسى مەن قاقپاسى جاسىل بوياۋمەن بويالعان ەكەن.
بۇل كەزەڭدە قوسشىعۇلوۆتار وتباسى ساۋدا مەن ونەركاسىپپەن اينالىستى. وسى جەردە وقىرمانعا كەلەسى تۇسىنىك بەرۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. رەسەي يمپەريا كەزىندە كوپەستەر قوعامدا وتە ماڭىزدى ءرول اتقارعان. كوپەستەر قاۋىمى العان اتاقتارىنا بايلانىستى 3 گيلدياعا بولىنەدى. 3-گيلدياداعى كوپەس تەك بولشەك ساۋدامەن عانا اينالىسۋعا قۇقىلى بولسا, 2-گيلدياداعى كوپەستىڭ كوتەرمە ساۋدامەن اينالىسۋعا رۇقساتى بار. بۇل ەكى گيلديانىڭ كوپەستەرىنىڭ ونەركاسىپپەن اينالىسۋعا قۇقى بولماعان. تەك 1-گيلدياداعى كوپەس قانا ساۋدامەن دە, ونەركاسىپپەن دە اينالىسۋعا قۇقىلى.
1895 جىلى «قوسشىعۇلوۆ پەن ۇلدارى» اتتى اقمولا وبلىسىندا جالعىز كونديتەر-توقاش فابريكاسى اشىلعان. فابريكادا ءتاتتى توقاشتىڭ ءتۇر-ءتۇرى, سۋحار, زەفير, قالۋا, شوكولاد-كونفەتتەر, ءتاتتى تاعامدار ءوندىرىلىپ ساتىلعان. قوسشىعۇلوۆتاردىڭ پىراندىكتەرى قازاقستان مەن رەسەيدەن تىس ەلدەرگە كەڭىنەن بەلگىلى بولعان, ويتكەنى اقمولانىڭ ۇنى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەڭ ساپالى ۇن سانالادى. اۋلەتتىڭ ءوز ديىرمەنى جۇمىس ىستەگەن, ۇنى رەسەي مەن ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ نارىقتارىندا ساتىلعان. قوسشىعۇلوۆتار اۋلەتى, سونىمەن قاتار كەروسين جانە باسقا دا مۇناي ونىمدەرىن ساتۋمەن اينالىسقان. 1915 جىلى «قوسشىعۇلوۆ جانە ۇلدارى» فابريكاسىنا «رەسەي يمپەراتور مارتەبەسىنىڭ سارايىنا تاپسىرۋشى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلەدى.
XX عاسىر باسىنان قوسشىعۇلوۆتار رەسەي, باتىس ەۋروپا جانە ورتا ازيا ەلدەرىمەن تىعىز ەكونوميكالىق, ساۋدا قاتىناستارىن ورناتتى. 1-گيلديا كوپەسى بايكوپ قوسشىعۇلوۆ جونىندە سانكت-پەتەربۋرگتە شىعاتىن «سىبىردەگى ساۋدا-ونەركاسىپ جىلناماسىندا» ءجيى-ءجيى اقپارات بەرىلىپ تۇرادى. وسى باسىلىمنىڭ 1913 جىلعى نومىرىندە بايكوپتىڭ كوممەرتسيالىق ارەكەتىنىڭ باعىتتارى ءتىزىپ كورسەتىلگەن. بۇل تىزىمدە باقالشىلىق جانە شارۋاشىلىق تاۋارلار, كەروسين, مۇناي, شىبىن-شىركەيگە قارسى تاۋارلار, ىدىس-اياق, شاي مەن قانت, كونديتەرلىك بۇيىمدار جانە باسقالارى بار. وسىعان ۇقساس اقپاراتتار رەسەيدىڭ «اقمولا وبلىسىنىڭ ساۋدا-ونەركاسىپتىك مەكەنجاي كۇنتىزبەسى جانە جول نۇسقاۋشى» (ومبى قالاسى, 1911 جىل), ء«سىبىردىڭ ساۋدا-ونەركاسىپتىك انىقتاما كۇنتىزبەسى» (توم قالاسى, 1894-1907 ج.ج.) سىندى انىقتامالارىندا بار.
قالا ساۋلەتىندە قولتاڭباسى قالدى
دەگەنمەن قوسشىعۇلوۆتاردىڭ كاسىپكەرلىك جۇمىسى نەگىزىنەن اقمولا قالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان. مۇندا ول بىرنەشە ءۇي, فابريكا, دۇكەن, مەيرامحانالار سالعان. قوسشىعۇلوۆتار سالعان تاس مەشىت نەمەسە قىزىل مەشىت, مەدرەسە, مۇسىلمان جاستارىنا ارنالعان مەكتەپ بەرتىنگە دەيىن حالىققا قىزمەت ەتتى. ءوزى جەتىم ءوسىپ, ەڭبەگىمەن كوتەرىلگەن بايكوپ قايىرىمدىلىعىمەن كەشەگى ءبىز كوزىمەن كورگەن اقساقالداردىڭ جىلى ەستەلىكتەرىنە نەگىز بولدى.
استاناداعى قازىرگى م.اۋەزوۆ پەن ا.يمانوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا بايكوپ قوسشىعۇلوۆ سالعان تاس مەشىت 1930 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەكەن. ونى سول جىلى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا, 1941 جىلى سىرا زاۋىتىنا بەرىپ, 1970 جىلى تاس-تالقان ەتىپ بۇزىپ تاستادى. ال بۇگىنگى اباي كوشەسىندەگى «كازكوم» بانكىنىڭ عيماراتىنىڭ ورنىندا بايكوپ سالعان مۇسىلمان جاستار مەكتەبى بولعان. قازىرگى تۇرمىس ءۇيى مەن اباي قوناقۇيىنىڭ ورنىندا بۇرىن قوسشىعۇلوۆتار سالعان ۇلكەن ەكى قاباتتى عيماراتتا كونديتەرلىك فابريكا ورنالاسقان بولاتىن. كەڭەس داۋىرىندە 1973 جىلعا دەيىن بۇل عيماراتتى تيپوگرافيا مەن وبلىستىق گازەتتەر رەداكتسيالارى مەكەن ەتكەن ەدى, كەيىننەن ول دا بۇزىلدى.
1913 جىلى ورىستار مەن شەتەلدىك كاپيتاليستەر بىرلەسىپ, رەسەي يمپەرياسىنىڭ تەمىر جول مينيسترلىگىنىڭ باس جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇرعان اكتسيونەرلىك قوعامعا قوسشىعۇلوۆتار مۇشەلىك ەتكەن. وسى جوسپار بويىنشا اقمولا ارقىلى تۇمەن-اقمولا-تاشكەنت جانە ور-اقمولا-سەمەي باعىتتارىندا جول سالىنۋى جوسپارلانعان بولاتىن. قازاق كوپەستەرى بۇل جوباعا وتە قوماقتى قارجى سالعان. وكىنىشكە قاراي, قازان توڭكەرىسىنە بايلانىستى جوسپاردىڭ ءبارى بۇزىلىپ, تەمىر جول اقمولاعا تەك 1920 جىلدارى جەتكەنى ءمالىم. ونى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى كورگەن جوق, 1916 جىلى بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆ 68 جاسىندا بەزگەك اۋرۋىنان كەنەتتەن قايتىس بولدى. ونىڭ مۇردەسى قازىرگى ەسكى قالالىق زيراتتا جەرلەنگەن.
اقمولاعا العاش اۆتوكولىك اكەلگەن
بايكوپتىڭ ۇلكەن ۇلى قۇرمانعالي 1876 جىلى (كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا 1878 جىلى) دۇنيەگە كەلگەن. ول جەرگىلىكتى مەدرەسەنى جانە سەميناريانى اياقتاعاننان كەيىن سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەسەپ-كووپەراتيۆتىك ينستيتۋتقا ءتۇسىپ, ونى ساۋدا ەكونوميسى دەگەن ماماندىق بويىنشا بىتىرگەن. ياعني قۇرمانعالي قوسشىعۇلوۆ – 1900 جىلدارى جوعارى ەكونوميكالىق ءبىلىم العان العاشقى قازاقتاردىڭ ءبىرى.
قۇرمانعالي سانكت-پەتەربۋرگتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە قالادا العاشقى اۆتوموبيلدەر پايدا بولادى. ول سول كەزدەگى العاشقى جۇرگىزۋشىلەر كۋرسىن وقىپ, جۇرگىزۋشىلىك ماماندىقتى مەڭگەرەدى. سول جىلدارى اۆتوموبيل جۇرگىزۋدەن العاشقى جارىستار ۇيىمداستىرىلا باستاعان ەكەن, جارىستاردىڭ بىرىنە قاتىسقان قۇرمانعالي 1-ورىندى جەڭىپ العانى ءۇشىن سىيلىق رەتىندە تەگىن اۆتوموبيلگە يە بولادى. بۇل اۆتوموبيل 1900 جىلدارى قازاقستان دالاسىندا, اقمولانىڭ جولدارىندا جۇيتكىگەن العاشقى اۆتوموبيل بولاتىن.
مۇنداي عاجايىپ تەحنيكا اقمولالىق كوپەستەردىڭ اراسىندا وتە زور قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. جان-جاقتان تاپسىرىستار بەرىلە باستادى. سول ۋاقىتتا قۇرمانعالي اقمولانىڭ اقشالى بايلارىنا اۆتوموبيل اكەلۋمەن اينالىسادى. اڭگىمە باسىندا اتاپ وتكەن تاريحشى ا.ۆ.دۋبيتسكي اقمولاداعى العاشقى اۆتوموبيلدەردى فوتوگراف ك.پ.شاحوۆ, قالا مەرى كوپەس م.كۋبرين يەلەنگەن دەپ جازعان بولاتىن. شىن مانىندە ولار اۆتوموبيلدەردى قۇرمانعاليدىڭ قولىنان ساتىپ العان. بۇل جونىندە ا.ۆ. دۋبيتسكي بىلمەگەندەي بولىپ, ايتپاي كەتكەن.
قۇرمانعالي قوسشىعۇلوۆ – اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنىن الدىن الا ۇعىنعان. ول اقمولا قالاسىندا اۆتوموبيل جاسايتىن زاۋىت سالۋدىڭ جان-جاقتى جوسپارىن جاساپ, گەرمانيانىڭ زاۋىتتارىمەن 1913 جىلى كەلىسىمشارت جاساسادى. سول جىلى ەلىمىزگە نەمىستىڭ بىرنەشە ينجەنەر-كونسترۋكتورلارى كەلىپ, اۆتوموبيل زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاپ تا كەتەدى. قۇرمانعاليدىڭ ءىنىسى بەكمۇقامبەت ول تۋرالى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «نەمىستەر وزىمەن بىرگە اۆتوزاۋىت پەن ءاۆتوموبيلدىڭ زور كولەمدەگى سىزبالارىن الا كەلدى. ولاردىڭ ارقايسىسى سالماعى 30-40 كەلى بولاتىن وراسان زور كىتاپتار بولاتىن. بۇل سىزبالاردىڭ ۇزىندىعى 1,5 مەتر, ەنى 1 مەتر, قالىڭدىعى 30 سانتيمەتر ەدى. وسى سىزبالار ءبىزدىڭ قوناقۇيدىڭ ۇلكەن ۇستەلىنىڭ ۇستىندە جاتۋشى ەدى». الايدا زاۋىت قۇرىلىسى 1914 جىلعى رەسەي مەن گەرمانيانىڭ اراسىندا سوعىس باستالۋىنا بايلانىستى توقتاپ قالدى.
الاشوردانىڭ دەمەۋشىسى
1917 جىلى الاش پارتياسى قۇرىلىپ, الاشوردا وكىمەتى جاريالاندى. قۇرمانعالي قوسشىعۇلوۆ پارتيانىڭ نەگىزگى دەمەۋشىسى بولىپ, بارلىق ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرىپ وتىردى. الاشوردا جەتەكشىلەرى قۇرمانعاليعا ءجيى كەلىپ, كەڭەسىپ وتىرعان. ءىنىسى بەكمۇقامبەت قوسشىعۇلوۆتىڭ اعاسى الاشوردالىقتارعا بەرگەن قاراجاتىن ەسەپتەپ, قۇجاتتارىن تولتىرۋعا كومەكتەسكەنى تۋرالى ەستەلىكتەرى بار. الايدا تاعدىر قۇرمانعاليعا قاتالدىق تانىتتى. كەڭەس وكىمەتى ورناسىمەن ەلدىڭ قالتالى ادامدارىنا ەسەلەپ سالىق سالىندى, جاڭا تارتىپكە باعىنعىسى كەلمەگەندەر قۋدالاندى. 1928 جىلى ونىڭ شارۋاشىلىعى, كاسىپورىندارى تەكسەرىلىپ, تابىسىن جاسىردى دەگەن ايىپ تاعىلدى. قوسشىعۇلوۆتار اۋلەتى ءوسىپ-ونگەن ولكەلەرىنەن باس ساۋعالاپ كەتتى. قازاقتىڭ العاشقى كاپيتاليستەرىنىڭ ءبىرى, ەلگە جومارتتىعىمەن تانىلعان اتاقتى مەتسەنات شىمكەنت قالاسىندا ەشكىمگە ەلەۋسىز كۇيدە 1954 جىلى دۇنيە سالدى.
قۇرمانعاليدىڭ حاسەن دەگەن جالعىز ۇلى بولاتىن. 1920 جىلى ونى «باي بالاسى» دەگەن ايىپپەن ۇزاق جىلدارعا سوتتايدى. سوعىس ونى سىرقات جانە ابدەن تيتىقتاعان ونى تۇرمەدەن بوساتادى. تۋعان جەرىنە قايتىپ كەلگەن كۇننىڭ ەرتەسىنە حاسەن و دۇنيەگە اتتانادى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, ونەگەلى ىسىمەن, ايرىقشا كاسىپكەرلىك دارىنىمەن دارالانعان, تالاي كەدەي-كەپشىككە جۇمىس بەرىپ قورعان بولعان, تالاي وزىق شارالارعا مۇرىندىق بولعان, ءوز زامانىنان ءبىر عاسىر وزعان, قايىرىمدىلىعىمەن, يماندىلىعىمەن كوپشىلىكتىڭ ماقتانى بولعان قوسشىعۇلوۆتار اۋلەتى قازىر قانداي قۇرمەتكە دە لايىق دەپ سانايمىز. ۇلى يدەيالارىن ورىنداي الماي كەتكەن قوسشىعۇلوۆتارعا ارناپ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كەڭ كولەمدى ءىس-شارالار وتكىزەتىن, ەسكەرتكىش قويىپ, مەكتەپ, كوشە اتتارىن بەرەتىن كەز كەلدى. تاريحشى عالىمدار سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, توم مۇراعاتتارىنان ءتيىستى دەرەكتەردى تاۋىپ, كولەمدى زەرتتەۋ جۇرگىزسە يگى. ال قوسشىعۇلوۆتاردىڭ قالامىزدا سالعان عيماراتتارىنان ساۋ قالعان بۇگىنگى «كازكوم» بانكىنىڭ عيماراتىنا مەموريالدىق تاقتا ورناتىپ, بولاشاقتا ونى مۇراجايعا اينالدىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
جانگەلدى شىمشىقوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور
