بولاشاق باسكەتبول جۇلدىزى چەشەنستاندا تۋىپ-وسكەنىمەن, ونىڭ جالىنداپ تۇرعان جاستىق شاعى قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا ءوتتى. قىلىشىنان قان تامعان قىزىلدار يمپەرياسىنىڭ جەز مۇرت كوسەمى يوسيف ءستاليننىڭ وكتەم بۇيرىعىمەن قاپ تاۋى حالىقتارى جاپپاي ورتالىق ازيا اۋماعىنا قۋىلعاندا, ۋۆايس نەبارى 14 جاستا ەدى. بەينەتتەن قاتتى قاجىپ, اشتىقتان ابدەن السىرەپ, ۇزاق جولدان شارشاپ-شالدىعىپ, اقىرى ازىپ-توزۋعا شاق قالعان احتاەۆتار وتباسى 1944 جىلدىڭ قاقاعان ايازىندا قاراعاندىعا كەلىپ قونىستاندى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قازاق حالقىنىڭ ءوزى دە «شىقپا جانىم, شىقپا» دەپ, قالت-قۇلت كۇي كەشىپ جۇرگەنىنە قاراماستان, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەشقايسىسىن وزەككە تەپپەدى. كەرىسىنشە, جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەردىڭ بارلىعىن قۇشاعىنا قىسىپ, قامقورلىعىنا الدى. ۇيلەرىن پانالاتىپ, ءبىر جاپىراق ناندى اۋىزدارىنان جىرىپ بەردى.
ۋۆايستىڭ سپورتقا كەلۋى دە قىزىق ءبىر وقيعا. قىستىڭ قاقاعان ايازىندا توزىعى جەتكەن ءۇيدى جىلىتۋ ءۇشىن ول بىردە ءوزى قۇرىپتاس بالالارمەن رەلس استىنداعى كولدەنەڭ توسەمەنى ۇرلاۋعا بەكىنەدى. بىراق بۇل جوسپارى جۇزەگە اسپادى. تەمىر جول بويىندا توپىرلاپ جۇرگەن جەتكىنشەكتەر ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قۇرىعىنا ىلىنەدى. الايدا احتاەۆتىڭ باعىنا وراي, ولاردى تۇتقىنداعان ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى مىقتى سپورتشى ەكەن. وزگەلەر ءبىر توسەمەنى ازەر كوتەرگەندە, زىلدەي اعاشتىڭ ءۇش-تورتەۋىن «قولتىعىنا قىسىپ» الىپ, ەش الاڭسىز كەتىپ بارا جاتقان بويى ەكى مەتردەن اساتىن بوزبالاعا وفيتسەرلەردىڭ تاڭدانا قاراعانى بار. سودان ءتارتىپ ساقشىسى ۋۆايسقا اعالىق اقىلىن ايتىپ, «ۇرلىق جاساعانشا, سپورتپەن اينالىسقانىڭ ءجون» دەگەن كەڭەس بەرەدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ءومىرىن سپورتقا ارناۋدى ءجون كورگەن ۋۆايس احتاەۆ قاراعاندى قالاسىنداعى دەنە شىنىقتىرۋ تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. العاشىندا يادرو مەن ديسك لاقتىرۋ, بوكس جانە كۇرەس تۇرلەرىمەن شۇعىلداندى. بۇل رەتتە دە نەسىبەسىز بولعان جوق. بىرقاتار باسەكەلەرگە قاتىسىپ, ءوز كومانداسىنىڭ نامىسىن قورعايدى. سودان كەيىن الماتىلىق باپكەر يسااك كوپەلەەۆيچتىڭ اقىلىن تىڭداپ, باسكەتبول ۇيىرمەسىنە اۋىسادى. كوپ كەشىكپەي قىراعى مامانداردىڭ نازارىنا ىلىگەدى. جۋرناليستەر قاۋىمى ونى ءجيى جاعالاي باستايدى. جانكۇيەرلەر دە قاسىنان ءبىر ەلى قالماۋعا تىرىسادى. ارينە بويى 2 مەتر 36 سانتيمەترگە جەتەتىن 17 جاستاعى جىگىتكە قالىڭ جۇرتتىڭ قىزىقپاۋى مۇمكىن ەمەس قوي! ول كەزدەرى قاراعاندى مەن قازاقستان تۇرماق, كەڭەس وداعىنداعى ەڭ بويشاڭ دەگەن باسكەتبولشىلاردىڭ وزدەرى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ يىعىنا دا جەتپەيتىن.
احتاەۆتىڭ باعى الماتىدا اشىلدى. جەرگىلىكتى «بۋرەۆەستنيكتىڭ» ساپىندا ونەر كورسەتكەن 1947-1957 جىلدارى ارالىعىندا ول كسرو-داعى ەڭ تانىمال باسكەتبولشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى. وسىنداي بويشاڭ ويىنشىنى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن قارسىلاستارى وعان قارسى قانداي تاكتيكا قولدانۋدى بىلمەي ابىگەرگە ءتۇسىپ, ارامتەرگە ابدەن تۇسەتىن. احتاەۆ جانە ونىڭ جان دوسى ارمەناك الاچاچياننىڭ ارقاسىندا قازاقستان باسكەتبولى جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلدى. ءبىزدىڭ جىگىتتەر وداق كولەمىندەگى جارىستاردا جاقسى ناتيجە كورسەتىپ, مۇيىزدەرى قاراعايداي كوماندالاردىڭ وزدەرى ساناساتىن دەڭگەيگە جەتەدى. الىپ ويىنشىنىڭ ونەرىن تاماشالاۋ ءۇشىن سپورت كەشەندەرىنە كورەرمەندەر كوپتەپ جينالاتىن. جانكۇيەرلەر ونى ەركەلەتىپ, «چەشەن ۆاسيا» دەپ اتايدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ۋۆايس احتاەۆتىڭ ەسىمى ەكى قولىمەن دوپتى ۇستاپ, شىعىرشىققا ۇستىنەن سالاتىن جانە الاڭنىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە وپ-وڭاي پاس بەرە الاتىن تۇڭعىش باسكەتبولشى رەتىندە ەل ەسىندە قالدى.
1952 جىلى احتاەۆ حەلسينكي وليمپياداسىندا ونەر كورسەتۋگە ءتيىس ەدى. الايدا سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنداعى ەڭ ىقپالدى باسشىلاردىڭ ءبىرى لاۆرەنتي بەريا «سەنىمسىز ۇلت وكىلىنىڭ» سۋومي ەلىنە بارۋىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق بىلدىرگەن كورىنەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول وليمپيادادان شەت قالادى. 1954 جىلى ۋۆايس كسرو قۇراماسىنا قابىلداندى. الايدا اتالمىش كوماندا ساپىندا ول ءبىر عانا ويىن وتكىزدى. بولگارياعا قارسى جولداستىق كەزدەسۋدە جەرلەستەرىمىز سۇرەڭسىز ونەر كورسەتىپ, جەڭىلىس تاپتى. سونىڭ سالدارىنان باستى سەبەپكەرى رەتىندە قازاقستاندىق ۋۆايس احتاەۆ پەن ارمەنيالىق ارمەناك الاچاچياننىڭ ەسىمى اتالىپ, ەكەۋى دە كوماندادان قۋىلدى.
وسى ورايدا مىنا ءبىر وقيعا ەرىكسىز ەسكە ورالادى: كسرو قۇراماسىنان كەتكەننەن كەيىن ۋۆايس ارمەناكتى قازاقستانعا قوناققا شاقىرادى. بىرەر ايدان كەيىن الماتىعا جينالعان الاچاچيان «دوسىمنىڭ مەكەنجايىن سۇراپ الماعانىم-اي» دەپ وكىنىپ, ءبىراز ويعا شومدى. سودان ول جەدەلحات جولداۋعا بەكىندى. پوشتاعا كەلىپ, حاتتىڭ سىرتىنا «الما-اتا, ۋۆايس احتاەۆقا» دەپ جازادى دا, ءوزى پوەزعا وتىرادى. ەكى ويلى بولىپ, الماتى تەمىر جول بەكەتىنە جەتسە, سول جەردە دوسى ونى ك ۇلىمسىرەپ كۇتىپ تۇر ەكەن. ياعني مەكەنجايى جازىلماسا دا, جولدانعان حات يەسىن تاۋىپتى. مىنە, وسى وقيعانىڭ ءوزى-اق ەل اراسىندا «چەشەن ۆاسيانىڭ» بەدەلى قانداي زور بولعانىن اڭعارتىپ تۇرعانداي...
1957 جىلى قانت ديابەتى اۋرۋىنا شالدىققان ۋۆايس ۇلكەن سپورتتان قول ۇزۋگە ءماجبۇر بولدى. ارادا ەكى جىل وتكەننەن سوڭ ول گروزنىيعا ورالىپ, چەشەن-ينگۋشەتيا قۇراماسىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى بولدى. ءتۇرلى جارىستاردا «چەشەن ۆاسيانىڭ» شاكىرتتەرى ءبىراز ولجاعا كەنەلىپ, باپكەرلىك قىزمەتتە دە ءوزىن جاقسى قىرىنان كورسەتە بىلەدى. الايدا دەندەگەن دەرت ونىڭ ەركىن كوسىلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى. 1978 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا ابزال ازامات فانيدەن باقيعا اتتانادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرى اتاقتى باسكەتبولشى ءوز تۋعان-تۋىستارىن جيىپ الىپ: «ماعان ءزاۋلىم زيرات تۇرعىزۋدىڭ قاجەتى جوق. جەر قويناۋىنا تابىس ەتكەننەن سوڭ جاي عانا قاراپايىم قورشاۋ ورناتساڭىزدار جەتكىلىكتى. ونسىز دا جالعاندى جالپاعىنان باسىپ جۇرگەن كەزىمدە جۇرت نازارىنا كوپ ىلىكتىم. جاسىراتىنى جوق, كوپشىلىكتىڭ شەكتەن تىس نازارى كەيدە مەنى شارشاتاتىن. ولگەننەن سوڭ دا سول جاعدايدىڭ قايتالانعانىن قالامايمىن», – دەگەن ەكەن.
قىزىقتى دەرەكتەر
• بويى كوك تىرگەن ۋۆايستىڭ سالماعى ءار جىلدارى 160-200 كيلو شاماسىندا بولعان دەسەدى. اياق كيىمى – 58 ولشەم. اتاقتى سپورتشى كوپ تاماق ىشپەگەنىمەن, تاۋلىگىنە 15 ليتردەي سۋدى سىمىرەتىن كورىنەدى.
• كوزىنىڭ تىرىسىندە ايگىلى باسكەتبولشىنىڭ ءۇش جەكە كولىگى بولعان – «موسكۆيچ-400», «پوبەدا» جانە «ۆولگا». «تەمىر تۇلپارعا» سىيۋ ءۇشىن ول كولىگىنىڭ توبەسىن ءبىراز كوتەرىپ, تومەنگى اسپاسىن كۇشەيتىپ, الدىڭعى ورىندىقتارىن جۇلىپ الىپ تاستايتىن. سونىڭ وزىندە ۋۆايس ماشيناعا ازەر جايعاساتىن.
• 23 مىڭعا جۋىق كورەرمەنگە ەسەپتەلگەن چەشەنستانداعى ەڭ ءىرى ستاديونعا 1993 جىلى ۋۆايس احتاەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن ەدى. سوعىستان كەيىن ول ستاديوننىڭ قاڭقاسى دا قالعان جوق. ال 2017 جىلى گروزنىيدا بوي كوتەرگەن ۆولەيبول سارايى بۇل كۇندەرى ايتۋلى ازاماتتىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
• ۋۆايس احتاەۆپەن بىرگە كسرو قۇراماسىنان قۋىلىپ, 1955-1957 جىلدار ارالىعىندا الماتىنىڭ «بۋرەۆەستنيگىندە» ويناعان ارمەناك الاچاچيان كەيىننەن توكيو وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, ەۋروپانىڭ 4 جانە كسرو-نىڭ 8 دۇركىن چەمپيونى اتاندى.
عالىم سۇلەيمەن,
«ەگەمەن قازاقستان»
