ۋاقىت وتكەن سايىن تولاسسىز تولىعىپ, ديناميكالىق قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەۋرازيا جۇرەگىندەگى ەلوردا ارحيتەكتۋرالىق تۇرعىدان كەلگەندە, الەمدەگى ەڭ سۇلۋ قالالاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيىنە اينالىپ, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن عيماراتتارى قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي ساپ تۇزەپ, ساۋلەتىنە داۋلەتى ساي, ىرگەلى مەگاپوليسكە ءتان سيپاتتىڭ بارىنە دە يە بولدى. بۇگىندە استانا قاي تۇرعىدان الساق تا الەمدىك ستاندارتتارعا تولىق ساي. مۇندا كوز تارتاتىن نىساندار جەتكىلىكتى.
«تەاتر كيىم ىلگىشتەن باستالادى» دەمەكشى, الەمنىڭ قاي بۇرىشىنان كەلسە دە قوناقتارىن قۇشاق جايا قارسى الاتىن حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بوي كوتەرگەن اۋەجايى مەن تەمىر جول جانە اۆتوكولىك ۆوكزالدارى دا, سىمداي تۇزىلگەن قوناقۇيلەرى دە, «استانا وپەرا» تەاترى مەن زاماناۋي كونتسەرت زالدارى دا, ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن وزگە ءبىلىم وشاقتارى دا, بۇگىنگى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى بويىنا جيناقتاعان دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى دا, تەز دامىپ كەلە جاتقان ترانسپورت جۇيەسى دە, ءىرى حالىقارالىق فورۋمدار وتەتىن ىرگەلى نىساندارى دا, قالا تۇرعىندارى عانا ەمەس, شەتەلدىك تۋريستەر دە ەمىن-ەركىن سەرۋەن قۇراتىن جاسىل جەلەككە ورانعان پاركتەرى مەن ساياباقتارى جانە زاماناۋي سپورت كەشەندەرى كوزدىڭ جاۋىن الادى. سوسىن, بۇلاي دەۋگە ىرگەتاس بولاتىن نەگىزدەمە دە جەتكىلىكتى.
بىرىنشىدەن, قالانىڭ باس جوسپارى و باستان-اق ءمىنسىز جاسالعان بولاتىن. بۇل ورايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن ەلىمىزگە كەلىپ, استانانىڭ باس جوسپارىن تۇبەگەيلى جاساقتاۋعا اتسالىسقان جاھاندىق ارحيتەكتۋرا الەمىنىڭ ەڭ وزىق ويلى عۇلامالارى, جاپوندىق ساۋلەتشى كيسە كۋراكاۆا مەن ەسىمى الەمگە ايگىلى بريتاندىق ارحيتەكتور نورمان فوستەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ پارىز. شىنداپ كەلگەندە, استانانىڭ عانا ەمەس, جاڭا زامانداعى ەگەمەن قازاقستان مەملەكەتتىگىنىڭ دە باس ساۋلەتشىسى جانە ەلىمىزدىڭ سىندارلى ىشكى ساياساتى مەن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ سومداۋشىسى دا ەلباسىنىڭ ءوزى ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى.
ءوزىنىڭ 20 جىلدىق تاريحىندا استانا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن تەگەۋرىندى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ونداعان مەگاجوبالاردىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. بۇعان 2010 جىلى ەلوردادا وتكەن ەقىۇ ءسامميتىن, حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولعان ءارى الدا التىنشى رەت وتكىزىلمەكشى بولىپ وتىرعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن, استانادا تۇساۋى كەسىلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى, كەيىنگى 11 جىل بويى ۇزبەي وتكىزىلىپ, ازيا داۆوسى اتانىپ ۇلگەرگەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمىن, بۇل كۇندە ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ساناتىنا قوسىلعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ, سونداي-اق ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ جانە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى ۇيىمىنىڭ سامميتتەرىن, سول سياقتى 2011 جىلى ەلوردادا وتكەن قىسقى ازيا ويىندارىن, سونىمەن قاتار سيرياداعى قاندى شيەلەنىستەردى توقتاتۋ ماقساتىمەن كەيىنگى جىلدارى ەلوردادا ۇزبەي وتكىزىلىپ كەلە جاتقان بىتىمگەرلىك شارالاردى جاتقىزۋعا بولادى.
2017 جىل استانا ومىرىندەگى ەڭ ايتۋلى تاريحي كەزەڭ بولدى. جاھاندىق حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ باسشىلىعىمەن استانادا وتكەن حالىقارالىق مامانداندىرىلعان ەكسپو-2017 كورمەسى ەل ومىرىندەگى ەڭ ايتۋلى تاريحي بەلەس بولۋىمەن قاتار ۇلى دالا ەلىنىڭ اتاق-داڭقىن كۇللى الەمگە پاش ەتىپ, حالقىمىزدىڭ ءار ازاماتىنىڭ ساناسىنا ساۋلە شاشقان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ عاجاپ ۇلگىسى بولدى.
ەندى مىنە, جاقىنداپ قالعان الداعى 5 شىلدەدە استانادا بۇكىلالەمدىك مانگە يە استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتى كۇتىپ تۇر. ءسويتىپ استانا بۇدان بىلاي الەمدەگى ساۋساقپەن عانا سانارلىق لوندون, نيۋ-يورك, پاريج, فرانكفۋرت, توكيو, سينگاپۋر, شانحاي, گونكونگ, تسيۋريح, مادريد, امستەردام, مايامي, لوس-انجەلەس, مەحيكو, سان-پاۋلۋ, سەۋل, سيدنەي, دۋباي جانە ماسكەۋ سەكىلدى الەمدىك جانە ايماقتىق قارجى ورتالىقتارىنىڭ اراسىنان ءوز ورنىن ويىپ الاتىن بولادى.
بۇل باستامانىڭ باسىندا دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر. سوسىن, استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ەلباسىنىڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, وتاندىق بانك جانە قارجى جۇيەسىنىڭ كاسىبي دە بىلگىر مامانى, ماتەماتيك, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە اقش-تىڭ دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ءارى مەملەكەتتىك تىلمەن قوسا ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز تىلدەرىن دە جەتىك مەڭگەرگەن, سونداي-اق ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك جاۋاپتى قىزمەتتەر تىزبەگىنەن ىسىلىپ وتكەن قايرات كەلىمبەتوۆ سەكىلدى بىلىكتى تۇلعاعا جۇكتەلۋى بەكەر ەمەس. ويتكەنى الەمدىك ءمانى بار مەگاجوبانى از ۋاقىت ىشىندە ءارى ساپالى ىسكە اسىرۋ تەك وسىنداي بىلىكتى تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلەتىن اسا جاۋاپتى جۇمىس بولاتىن. ماسەلەن, كەيىنگى ەكى جىلدا اتالمىش ورتالىق توراعاسىنىڭ باسشىلىعى اتقارعان جانە ءالى دە ىسكە اسىرىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ كوڭىل كونشىتەتىنىن ايتۋ پارىز.
بىرىنشىدەن, ورتالىق كومانداسى جوعارىدا اتالعان بۇكىلالەمدىك مانگە يە لوندون جانە نيۋ-يورك قارجى ورتالىقتارىمەن قاتار زونالىق جانە ايماقتىق مانگە يە وزگە حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىنىڭ بارىنە دە ءجيى-ءجيى ات ءىزىن سالىپ, ولاردىڭ الەمدىك قارجى نارىعىنداعى ءىس-تاجىريبەلەرىمەن ەتەنە جاقىن تانىسىپ, زەرتتەپ, زەردەلەپ, استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا دا, بولاشاق ينفراقۇرىلىمىن جاساقتاۋعا دا جەتە پايدالاناتىن تاپتىرمايتىن ۇلگى ەكەنى ايقىن كورىنىپ تۇر.
ەكىنشىدەن, استانادا ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتكەن حالىقارالىق قارجى ورتالىعى گەوگرافيالىق تۇرعىدان دا ۇلكەن مانگە يە. ويتكەنى بۇل ورتالىقتىڭ الىپ ازيا مەن ەۋروپا قۇرلىقتارىنىڭ اراجىگىندە ورنالاسۋى قاي تۇرعىدان دا وتە ءتيىمدى. ءبىر جاعىنان ول الىپ قىتاي قارجى نارىعىنا ءتيىپ تۇرسا, ەكىنشى جاعىنان رەسەي قارجى نارىعىنا دا قول سوزىم جەردە, ءتىپتى ورتالىق ازيا نارىعى مەن الىس-جاقىن كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ قارجى جۇيەلەرى ءۇشىن دە وتە ءتيىمدى بولاتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.
ۇشىنشىدەن, گەوگرافيالىق تۇرعىدان كەلەتىن بولساق, استانا قارجى ورتالىعى مەن جاھاندىق مانگە يە بولىپ وتىرعان ىرگەلى لوندون حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر ۇقساستىقتىڭ بار ەكەنىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى لوندوننىڭ باتىس پەن شىعىستى ءبولىپ تۇرعان نولدىك مەريدياندا ورنالاسۋى ونى بارلىق نارىقتارعا, ونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىس نارىقتارى مەن افريكا نارىعىنا دا قولجەتىمدى ەتىپ, ۇلكەن رولگە يەلىك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ارينە, بۇل جەردە استانا قارجى ورتالىعىنىڭ تيىمدىلىگىن تەك گەوگرافيالىق تۇرعىدان عانا ءسوز ەتىپ وتىرمىز. دەمەك, ءبىز ونىڭ جوعارىدا اتالعان قارجى ورتالىقتارىنىڭ دەڭگەيىنە جەتۋى ءۇشىن الداعى ۇزاق جىلدار بويى تەر توگۋىنە تۋرا كەلەتىنىن نازاردان مۇلدە تىس قالدىرىپ وتىرعان جوقپىز. ماسەلەن, لوندون حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الەمدەگى بۇگىنگى كوشباسشىلىق رولىنە جەتۋ ءۇشىن 200 جىلدىڭ, ال نيۋ-يورك پەن توكيو ورتالىقتارىنا ءبىر عاسىردىڭ قاجەت بولعانىن ەسكە سالىپ وتىرمىز.
تورتىنشىدەن, استانا قارجى ورتالىعى اينالاسىنداعى وزگە نارىقتارعا تارتىمدى بولۋى ءۇشىن لوندون قارجى ورتالىعى سەكىلدى تومەندە توپتاستىرىلعان ونداعان سيپاتتارعا قول جەتكىزۋى شارت:
– تابىس سالىعىنىڭ تومەندىگى جاعىنان لوندون بۇگىن وزگە ورتالىقتاردىڭ بارىنە ۇلگى بولىپ وتىر. ماسەلەن, لوندوننىڭ سالىق ەرەجەلەرى وزگەلەر ءۇشىن تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك, ويتكەنى تابىس سالىعىنىڭ تومەندىگى جاعىنان بريتانيا, اقش, گەرمانيا, فرانتسيا جانە يتاليا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ ءبارىنىڭ دە الدىن وراپ كەتەدى جانە بۇل استانا قارجى ورتالىعى ءۇشىن دە ەڭ قاجەتتى تەتىك;
– سوڭعى ونجىلدىقتا بيزنەس ءۇشىن الەمدەگى ەڭ ءتيىمدى مەكەنگە اينالعاندىقتان, لوندون بۇكىلالەمدىك قارجى ورتالىعى دەگەن اتاقتان ەشقاشان ايىرىلىپ كورگەن ەمەس;
– الەمدەگى كەز كەلگەن كومپانيا بۇگىنگى تاڭدا لوندوندا ورنالاسقان ونداعان قارجى تەتىكتەرى مەن مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزە الادى, ويتكەنى «اقشا – تاۋار» دەگەن اكسيوما وسى نارىقتا العاش رەت شىندىققا اينالدى, سەبەبى بۇل نارىقتا, ىزدەگەنگە سۇراعان دەمەكشى, قوماقتى ينۆەستيتسيا ىزدەۋشىلەر دە, ونداي ينۆەستيتسيانى ءتيىمدى ورنالاستىرۋعا ىنتالى قارجى مەكەمەلەرى دە جەتىپ ارتىلادى;
– لوندون سيتي تەك ەۋروپا نارىعىندا عانا ەمەس, بۇكىلالەمدىك قارجىلىق نارىقتا دا اسا جوعارى رولگە يە;
– لوندون سيتي بار بولعانى ءبىر عانا كۆادرات ميلدە ورنالاسقانىنا قاراماستان, مۇندا ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلاردان, اتاپ ايتقاندا, ءوز ەسەپ شوتتارىندا ميللياردتاعان قارجى جيناقتالعان ءارتۇرلى بانكتەر, ينۆەستيتسيالىق, زەينەتاقى نەمەسە ساقتاندىرۋ قورلارىنان اياق الىپ جۇرە المايسىڭ;
– بۇگىنگى تاڭدا لوندون ءسيتيدىڭ وزىندە عانا 474 شەتەلدىك بانك ورنالاسقان;
– اشىق اقپارات كوزدەرىنەن بەلگىلى بولىپ وتىرعانداي, سيتيدە ورنالاسقان ءارتۇرلى قورلاردىڭ جيىنتىق قارجى سوماسى بۇگىندە 9 تريلليون دوللاردى قۇرايدى;
– قارجىلىق جانە ساياسي ىقپالى ۇشان-تەڭىز بولعاندىقتان, لوندون ءسيتيدى حالىقارالىق ارەنادا بۇگىن «كۇللى الەمدى بيلەيتىن التىن ميل» دەپ تە اتاپ ءجۇر;
– حالىقارالىق قارجىلىق وپەراتسيالار جاساۋدا بۇگىنگى الەمدە لوندونعا تەڭ كەلەتىن بىردە-ءبىر نارىق ورتالىعى كەزدەسپەيدى, ويتكەنى سىرتقى ەمينەنتتەر اكتسيالارى ساتىلىمىنىڭ 35 پروتسەنتى دە, سول سياقتى ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى دە, بيرجادان تىس نارىق وپەراتسيالارىنىڭ 40 پايىزدان استامى دا, سونداي-اق ەۋرووبليگاتسيالار ساتىلىمىنىڭ 70 پايىزى مەن حالىقارالىق بانك كرەديتتەرىنىڭ 60 پروتسەنتى دە وسى قالاعا تيەسىلى;
– لوندون, سونىمەن قاتار التىن, كۇمىس نەمەسە پلاتينا سەكىلدى باعالى مەتالدار ساتۋ جونىندە دە ەڭ الدىڭعى شەپتە كەلەدى;
– ءسيتيدىڭ تاعى ءبىر تارتىمدى ەرەكشەلىگى – بىرەگەي ءارى ەش مەملەكەتكە باعىنبايتىن وتە ادىلەتتى بريتاندىق سوت جۇيەسىن باسشىلىققا الىپ وتىرعاندىعى. ءدال وسى سوت جۇيەسىن استانا قارجى ورتالىعى دا ەنگىزىپ وتىر.
دەمەك, جوعارىداعى باسىمدىقتاردى نىساناعا الىپ قانا قويماي, ولاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋدى ءوز مىندەتىنە العان استانا قارجى ورتالىعىنىڭ الدىندا وتە جاۋاپتى مىندەتتەر مەن كەزەڭدەردىڭ كۇتىپ تۇرعانىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن ەمەس جانە بۇل تۋرالى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ماڭدايالدى سGTN تەلەكومپانياسى ارقىلى الەمگە تاراتىلعان اعىلشىن تىلىندە بەرگەن اۋقىمدى سۇحباتىندا قايرات كەلىمبەتوۆ مىرزا دا ەگەي-تەگجەيلى توقتالعانىن اتاپ ءوتۋدىڭ رەتى بار. ەندەشە, استانانىڭ عانا ەمەس, كۇللى ەۋرازيا اۋماعىنىڭ جاۋھارىنا اينالىپ كەلە جاتقان جاڭا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا ساتتىلىك تىلەيىك, اعايىن!
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
