قازاق دالاسىن, ونىڭ ىشىندە سارىارقانى اسكەري وتارلاۋ ءۇشىن 1830 جىلدان باستاپ سالىنعان قامالداردىڭ ءبىرى وسى اقمولا بولدى. وتارشىلىققا قارسى ون جىل بويى كۇرەس جۇرگىزگەن كەنەسارى حان 1838 جىلى بۇل قامالدى جەرمەن-جەكسەن ەتكەنىن دە جاقسى بىلەمىز. ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «قاھار» رومانىندا بۇل وقيعا تۋرالى تاريحي دەرەكتەردەن اۋىتقىماي كوركەم باياندالعان. قامالدىڭ كومەندانتى ي.كاربىشەۆ پەن اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين قامالدان زورعا قاشىپ, قۇتىلادى. پاتشالىقتىڭ قازاق جەرىندە قۇلاتىلعان قامالدارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كورنەكتىسى دە وسى بولدى. ءسويتىپ قازاق حالقىنىڭ ەركىندىككە, ازاتتىققا ۇمتىلعان كۇرەسىنىڭ سيمۆولى دا اقمولا دەپ ايتۋىمىزعا بولادى.
اقمولانىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, اسپانى ۇنەمى اشىق, زامانى بەيبىت بولعان جوق. ونىڭ اۋماعى دا قازاقتىڭ كەڭ دالاسى سياقتى نەشە ءتۇرلى قيامپۇرىستاردى باسىنان وتكەردى. ءتىپتى وزگەلەرگە قاراعاندا كوبىرەك وتكەردى دەپ ايتساق تا ارتىق ەمەس.
قازاق جەر-سۋ اتاۋلارىنا «قارا» دەگەن سيپاتتى سيرەك قولدانادى, ويتكەنى بۇل ءتۇس بىزدە قاتەردىڭ, قاۋىپتىڭ بەلگىسى. اقمولا جەرىندە قارامەن اتالاتىن جەر, سۋ اتاۋلارى دا كوپ. مىسالى, قاراوتكەل, قاراسۋ, قاراكول, قاراجار جانە ت.ب. بۇل دا اقمولا دالاسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ بويىنداعى ەل مەن جەر ءۇشىن بولعان شايقاستاردىڭ, «تار جول, تايعاق كەشۋلەردىڭ» كوپ بولعاندىعىنىڭ بەلگىسى.
قازاقتىڭ ۇشى-قيىرسىز سارىارقاسى وسى وبلىستىڭ اۋماعىنان باستالادى. ورماندى-دالا ايماعىنىڭ تىڭمەن كوتەرىلگەن جازىعىنىڭ دا ەڭ سوڭى وسى وبلىستىڭ شەگىندە. قازاق دالاسىندا تىڭنىڭ داقپىرتىمەن ەڭ كوپ جىرتىلعان جەر دە وسى جازىق بولدى. اقش-تىڭ ل.براۋن ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا تىڭنىڭ كەسىرىنەن جالپى كسرو توپىراقتىڭ 2,3 ملرد توننا جوعارعى قۇنارىن جوعالتقان بولسا, سونىڭ 95 پايىزى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە ءتيدى.
1960 جىلدىڭ سوڭىندا اقمولاعا باق اياق استىنان قونىپ, ول قازاقستان اۋماعىنىڭ 21 پايىزىن, حالىق سانىنىڭ 31 پايىزىن الاتىن سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, كوكشەتاۋ, اقمولا وبلىستارى سياقتى بەس وبلىستىڭ تەرريتوريالارىنان جاساقتالعان تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى بولىپ شىعا كەلدى. بۇل دا قازاق دالاسىنىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن اۋىر جىلدار بولدى. ويتكەنى حرۋششەۆ ونى رەسەيگە قوسىپ جىبەرمەك بولعانى بەلگىلى. تەك جۇمابەك تاشەنوۆ سياقتى نامىستى اعالارىمىز باسىن بايگەگە تىگىپ, قاسقايىپ قارسى تۇرعاندىعىنىڭ ارقاسىندا عانا الىپ قالعاندىعى دا ەل تاريحىنداعى وشپەس ەرلىكتەردىڭ ءبىرى.
تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى بولعاندىعىنىڭ سىلتاۋىمەن تسەلينوگرادقا اجەپتاۋىر ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ, جاڭبىر قاتتى جاۋسا توبەسىنەن سۋ سورعالايتىن بۇرىنعى شاتىرسىز سامان ۇيلەردىڭ ورنىنا جۇزدەگەن «حرۋششەۆتىك» قوراپتار تۇرعىزىلدى. الەۋمەتتىك قۇرىلىستار سالىنىپ, ءوندىرىس وشاقتارى دا اشىلدى. 1961 جىلى تسەلينوگراد تۇرعىندارىنىڭ سانى 115 مىڭ ادامنان اسپايتىن. وسى ولكەدەگى پەتروپاۆل مەن پاۆلودار قالالارى ودان ۇلكەن ەدى, قوستاناي دا ولارعا جەتەعابىل بولاتىن, الايدا حرۋششەۆ تسەلينوگرادتى شۋ دەگەننەن ۇناتىپ, ورتالىقتىڭ وسى بولعانىن قالادى. ماسكەۋلىكتەردى تسەلينوگرادقا شەف قىلعان ول تەك 1964 جىلى عانا 600 ۆاگون قۇرىلىس ماتەريالدارىن جانە مىڭداعان قۇرىلىسشىلار جىبەردى. «موسكۆا» دەگەن قوناقۇي, دۇكەندەر, بالالار ورىندارى سول جىلدارى سالىنعان.
مۇنىڭ ءبارى ماتەريالدىق تۇرعىدان جاقسى بولعانىمەن, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇراتتارىن اياققا باسىپ, رۋحىن سىندىرعان, ءتىلىن, ءدىلىن ۇمىتتىرۋعا بەت العان جىلدار ەدى. قالادا بىردە-ءبىر مادەني شارا قازاقشا وتپەيتىن, بىردە-ءبىر جيىنداردا, ۇلكەن جينالىستاردا انا تىلىندە سويلەۋگە بولمايتىن, ءسويتىپ, قازاقتىڭ بۇرىنعى اقمولاسىنا جىلاپ كورىسەتىن زامان تۋدى. سونىڭ زاردابىن اقمولالىقتار ءالى كۇنگە تارتىپ كەلەدى. حرۋششەۆتىڭ ورنىنان كەتىرىلۋىمەن عانا 1965 جىلدىڭ 19 قازانىندا تىڭ ولكەسى تاراتىلىپ, بۇرىنعى وبلىستار قايتادان ورنىنا كەلتىرىلدى.
الايدا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ قانا اقمولا قالاسىنىڭ حالقى ءوز جوعالتقانىن تاۋىپ, ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن قايتارۋعا قول جەتكىزدى. اقمولانىڭ باسىنا باياندى باق تەك بۇكىل ەلىمىزدىڭ استاناسى بولىپ بەكىتىلۋىمەن قوندى. وسى كەزدەن باستاپ اقمولا تۇرالاپ قالعان ەل ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالىپ, بارلىق قۇرىلىستار مەن ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ ۇيىتقىسى بولدى, ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن جۇمىس ىزدەگەن جاستار وسىندا ۇمتىلدى.
ال 1998 جىلى اتى استاناعا اينالىپ, وسى جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى بولدى. استانا قازاقتىڭ سايىن دالالى سارىارقاسىنا جاراسقان ەۋروپالىق ۇلگىدەگى جوعارى مادەنيەتتى, اسەم قۇرىلىستى قالاعا اينالدى. جاقسى اتىن شىعارعان ەرلەرى مەن قىزدارىنىڭ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان ماڭىزدى مادەني ىستەرى مەن شارالارىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل الەم تانىپ, قىزىعۋشىلىق كورسەتىپ كەلەدى. استانانىڭ باعى – قازاقتىڭ باعى, سوندىقتان استانامىزدىڭ وسى باعى باسىنان تايماسىن دەپ تىلەيىك.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
