الايدا, ء«سوزدىڭ كيەسى» بار دەگەنگە سايامىز با, الدە قازاق ميفولوگياسىنا تىڭنان سۇرلەۋ سالىپ, عىلىمي ىزدەنىستەر جاساۋى ءۇشىن تاعدىردىڭ ءوزى قالادى ما – 27 جاسىندا كەزدەيسوق وقيعادان سوڭ ارباعا تاڭىلىپ, ۇستەل باسىنا ءبىرجولا وتىرۋعا ءماجبۇر بولدى, وسىلايشا ءوزى كوپتەن ايتاتىن «جازۋعا وتىردى». اقتاۋدا توعىز جىل ءومىرىن اربادا وتىرىپ جان-جاقتان سۇراتىپ الدىرعان كىتاپتاردى وقىپ, زەردەلەپ, ىزدەنىپ عىلىمعا ارناعان, تەك ارناپ قانا قويماي قازاقتىڭ ميفولوگيا عىلىمىنا جول اشقان جانە الەمدىك ميفولوگياعا تىڭ پىكىرلەرىن قوسقان, «اربادا وتىرىپ الەمدى شارلاپ», 36 جاسىندا ومىردەن وتكەن فيلوسوف, تاريحشى, لينگۆيست, ەتنوگراف, ميفولوگ, ولكەتانۋشى, پۋبليتسيست عالىمنىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالىپ «سەرىكبول قوندىباي مۇرالارى: الەمدىك ميفولوگيانىڭ دامۋىنا جاڭاشا كوزقاراس» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن گەوگراف-گەومورفولوگ ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن سەرىكبول قوندىباي الدىمەن مەكتەپتە ۇستاز بولىپ ەڭبەك جولىن باستاپ, كەيىن ماڭعىستاۋدىڭ مۇراجاي, قورىعىندا, ءوڭىردىڭ ەكولوگيا جانە بيورەسۋرستار باسقارماسىندا جۇمىسىن جالعاستىردى. وسى جىلدارى تۋريزم, لاندشافت ەستەتيكاسى تاقىرىپتارىنا, شەجىرە, اڭىزدار مەن ەرتەگىلەرگە, جەر-سۋ اتاۋلارى مەن ولارعا قاتىستى اڭىزدارعا, دەرەكتەرگە, سونداي-اق ءاربىر ءسوز بەن ۇعىمنىڭ ەتيمولوگياسىنا قىزىعىپ, ءوز بەتىنشە زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادى.
– سەرىكبولدىڭ مۇگەدەك ارباسىنا وتىرۋى مەنىڭ جۇمىسىمدى, جاۋاپكەرشىلىگىمدى ارتتىردى. ول ىزدەگەن, سۇراعان كىتاپتاردى ىزدەپ, ەل اسىپ-جەر اسىپ تىنىم تاپپايتىن ەدىم. ازەر دەگەندە تاۋىپ اكەلگەن بىرقاتار كىتاپتارىمدى بەتىن اشىپ قاراپ, مىناۋ وزگەرتىلگەن دەپ, جاۋىپ تاستايتىن. كەيىن باۋىرىم ومىردەن وتكەن سوڭ, ونىڭ مۇرالارىن جيناقتاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ مەنىڭ مىندەتىم بولىپ قالدى, – دەيدى اپاسى بالسۇلۋ قوندىباي.
عالىمنىڭ ءار جىلدارى جارىق كورىپ, وقىرمانداردىڭ, عالىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, قولداۋىنا يە بولعان «قازاق ميفولوگياسىنا كىرىسپە», «ماڭعىستاۋ مەن ءۇستىرتتىڭ كيەلى ورىندارى», «ماڭعىستاۋ گەوگرافياسى», «گيپەربورەيا: ءتۇس كورگەن زامان شەجىرەسى», «ەسەن-قازاق», «ماڭعىستاۋناما», «جاۋىنگەرلىك رۋح كىتابى», «قازاق دالاسى جانە گەرمان تاڭىرلەرى», «ەستەتيكا لاندشافتوۆ مانگيستاۋ» سىندى عىلىمي ەڭبەكتەرى كەيىن تولىقتىرىلىپ, 16 تومدىق جيناق بولىپ باسىلىپ شىقتى. بىرنەشە رەت ءتۇرلى دەڭگەيدەگى عىلىمي-تاجىريبەلىك جانە تەوريالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ, مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا تۇراقتى ناسيحاتتالىپ كەلە جاتقان عالىم مۇرالارىنا شەتپە اۋىلىنان ارنايى مۇراجاي دا اشىلدى.
بيىل س.قوندىبايدىڭ جارتى عاسىرلىق مەرەيتويىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا – بۇل باعىتتاعى شارۋالاردىڭ زاڭدى جالعاسى. ويتكەنى ميفولوگ عالىم مەن ونىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى اتانعان ءابىش كەكىلباي ۇلى «ارامىزدان ەرتە كەتكەن تالانتتى عالىم سەرىكبول قوندىباي – ۇلتتىق رۋحانياتىمىزداعى اسا سيرەك قۇبىلىس. ول ەتنوگرافيا مەن ارحەولوگيا, گەوگرافيا مەن ونوماستيكا, اگيوگرافيا مەن تەولوگيا, ەپوس پەن تاريح, ميفولوگيا مەن فيلوسوفيا دەرەكتەرىن سالعاستىرا زەرتتەپ, تۇرىكتانۋ مەن قازاقتانۋعا مەيلىنشە ۇلەس قوستى. وتاندىق عىلىم ءۇشىن جەمىستى بولار جاڭا باعىت باستاپ بەردى. ول قالدىرعان مۇرانىڭ دەرەكتىك, پايىمدامالىق قۇندىلىقتارى مەن ماندىلىكتەرىن زەردەلەۋ – وسى زامانعى ۇلتتانۋدىڭ قالىپتاسۋى مەن كەمەلدەنۋىنە وڭ ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. بۇل ساڭلاق تالانتتىڭ ساياق زەرتتەۋشىلىك ىزدەنىستەرىنە, ەرەك ەلجاندىلىعى مەن ەڭبەكسۇيگىشتىگىنە تاڭعالماسقا شارا جوق. ارماندا كەتكەن ازاماتتىڭ جەر بەتىندەگى ءىزى سۋىماي جاتىپ, ول قالدىرعان ەڭبەكتەردىڭ سياسى كەپپەي تۇرىپ عىلىمي ساراپقا ءتۇسۋى – اسا ءسۇيىنىشتى جاعداي» دەگەن بولاتىن.
تاعىلىمدى شارا
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا سەرىكبول قوندىباي ەڭبەكتەرى ارقىلى الەمدىك ميفولوگياعا ارعىقازاق (دەي-تۇركى) دۇنيەتانىمى ەنگىزگەن ۇلەستى ايشىقتاۋ, ادامزات دۇنيەتانىمىنداعى دەيتۇركىلىك ىلكى نەگىزدى كورسەتۋ ارقىلى ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان «سەرىكبول قوندىباي مۇرالارى: الەمدىك ميفولوگيانىڭ دامۋىنا جاڭاشا كوزقاراس» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا كەڭ اۋقىمدا ءوتتى.
ولاي بولاتىن سەبەبى – كوكىرەگىندە كونە كۇننىڭ كۇمبىرى كۇبىرلەپ, ەسكىدەن سىر اڭدىپ, بۇگىنگى تىرلىگىمىزدىڭ ءتۇپ باستاۋ, نەگىز-تىرەگىن ىزدەگەن سەرىكبول ەڭبەگى – شەكسىز الەم. سەرىكبول تاعىلىمى – ارعى الەمنىڭ تىلسىم سىرىنا قىزىقتىرعان تابالدىرىق, جۇمباق تۇڭعيىققا اشىلعان ەسىك. جوق ىزدەگەن عالىم, ارعىتەكتى تانۋعا تالپىنعان جان ءۇشىن سەرىكبول جازبالارى باعا جەتپەس بايلىق. ويتكەنى سەرىكبول قوندىباي العاش رەت, ارعىقازاق (تۇركى) ميفولوگياسىن نەگىزدەۋ تۇعىرى رەتىندە, الەمدىك ميفولوگيانىڭ كىلتتىك ۇعىمدارىنا تۇركىتەكتى ءتۇبىر (پرافورما) تۇرعىسىنان لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاساۋ ءادىسناماسىن قولدانىسقا ەنگىزىپ, ميفتانۋدىڭ ساكرالدى سيمۆولدىق تاڭبالانۋ جۇيەسىن جاساقتادى. ول ءوزىنىڭ عىلىمي-تانىمدىق تۇجىرىمدارىن ودان ءارى ميفتىك-لينگۆيستيكالىق زەردەلەۋدى بارشا تۇركىتىلدى ءىزباسارلارى جالعاستىراتىندىعىنا زور سەنىم ارتىپ كەتكەن بولاتىن. سەرىكبول سەنىمىنە ساي, بەرەرى مول كونفەرەنتسياعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 16 ميفولوگ, تاريحشى, ەتنوگراف عالىم, امەريكا, تۇركيا, رەسەي, ازەربايجان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, قىتاي سىندى شەت مەملەكەتتەن 14 عالىم قاتىستى. بۇل سەرىكبول تۋىندىلارىنىڭ تەك وتاندىق ەمەس, شەتەلدىك عالىمداردىڭ دا نازارىنا ىلىگىپ, ولاردىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىعىن قالىپتاستىرىپ وتىرعاندىعىنىڭ دالەلى.
– سەرىكبولدىڭ عالىمدار تاراپىنان «كۇن تەكتى قاھارمان», «اڭىز قۇسى» اتانۋى جاي بولماسا كەرەك. ول بالا جاسىمىزدان جادىمىزعا ءسىڭىپ, قۇلاقتا جاتتالعان ەرتەگى-اڭىزداردان قازاقتىڭ ىلكى دۇنيەتانىمىن, ودان ءارى تۇركىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن تۇگەندەۋ ارقىلى الەمدىك عىلىمعا ولجا سالعان عالىم. توسەكتە تاڭىلىپ جاتىپ-اق الەمدى قيالمەن كەزىپ, دەبيۋتتىك توسىن پايىمدارىمەن عىلىمي ورتانى ءدۇر سىلكىندىردى. كونفەرەنتسيادا الەمدىك عىلىمنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوپتەگەن سۇراقتاردىڭ شەتى شىعىپ, تولعاندىرعان ساۋالداردىڭ جاۋابى تابىلادى دەپ سەنەمىن. سەرىكبول الەمى عالامدىق بايتەرەك, ول ءارى قاراي تامىر جايۋى ءۇشىن وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان مىناداي جۇمىستاردى قولعا الىپ, ىسكە اسىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز, – دەدى ايماق باسشىسى ە.توعجانوۆ كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا. شارادا عالىم تۋرالى دەرەكتى فيلم كورسەتىلىپ, س.قوندىباي ەڭبەكتەرىنىڭ جيناعى بويىنشا قۇراستىرىلعان «بايىرعى قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ نەگىزى» اتتى عىلىمي ەنتسيكلوپەديانىڭ تۇساۋى كەسىلدى, اقىن و.تۇرجاننىڭ سەرىكبول شىعارمالارى نەگىزىندە جازىلعان ء«ميفتىڭ ءتۇبى – اقيقات» قويىلىمى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى.
الۋان تاقىرىپتار, ۇتىمدى ۇسىنىستار
ەكى كۇنگە سوزىلىپ, پلەنارلىق جانە ءۇش تاقىرىپتىق سەكتسيالارداعى دەربەس ماجىلىستەر تۇرىندە ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنتسيا بارىسىندا 50-گە جۋىق عىلىمي بايانداما تىڭدالدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا شەتەلدەر مەن رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي ينستيتۋتتارى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تانىمال عالىمدارى, ولكەتانۋشىلار, ۇستازدار, دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتار قاتىستى. كونفەرەنتسيادا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى تۇركىتانۋ جانە قازاق ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور يۋلاي شاميلوگلۋ ء«حىىى-حIV عاسىرلارداعى التىن وردادا يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋى جايلى كەيبىر تۇسىنىكتەر جانە ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ ىقتيمال ءرولى», نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى فۋندا گۇۆەن «ەرگەنەكون اڭىزى: وتكەنى مەن بۇگىنى», گازي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (تۇركيا), دوتسەنتى وسمان كابادايى «ەسكى تۇركى ميفولوگياسىنداعى كوك اسپان», AMEA فولكلور ينستيتۋتىنان, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اينۋر دجاليلوۆا (ازەربايجان) «اڭشىلىق ميفولوگياداعى اڭشىلىق ءتاڭىرىسى», ەلارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, كادىرالى قوڭقاباەۆ (قىرعىزستان) «تۇرىك جەر, سۋ اتاۋلارىنداعى كيەلىلىك ماسەلەسى: ميفتەر, اڭىزدار, تۇسىنىكتەر, سەنىمدەر», حادجەتەپە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى وزكۇل چوبانوعلۋ (تۇركيا) «مادەني سەمانتيكا كونتەكستىندەگى تۇركى ميفولوگياسىنداعى الباستى فەنومەنى», گازي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, يبراحيم ديلەك (تۇركيا) «س.قوندىبايدىڭ زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە تۇركى ميفولوگياسىن زەرتتەۋ ماسەلەسىندەگى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولدارى», ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ەردەن قاجىبەك «سەرىكبول قوندىباي جانە ءتۇپ-تەكتۇرىك ورتاقتىقتى پارەميولوگيالىق, انتروپولوگيالىق, ميفتىك, ەپوستىق, ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق جانە تىلدىك دەرەكتەردى سايكەستەندىرە قالپىنا كەلتىرۋ وزەكتىلىگى», فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور انەس عاريفوللا «بايىرعى قازاق دۇنيەتانىم جۇيەسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ: ادىستەرى مەن ناتيجەسى» تاقىرىپتارىندا بايانداما جاساسا, وزگە دە عالىمداردىڭ ماڭىزدى ءارى قىزىقتى تاقىرىپتاردا باياندامالارى تىڭدالدى. شەتەلدىك عالىمدار سەرىكبول تالانتىنا, شىعارماشىلىعىنا تاڭدانىستارىن جاسىرعان جوق.
– مەن سەرىكبول ەڭبەكتەرىن وقىپ تاڭعالدىم. مەن ونىڭ تۇركى دۇنيەسىنىڭ ميفولوگياسىندا قالدىرعان ءىزىن اسا قۇندى مۇرا, ۇلكەن سىي دەپ باعالايمىن. قازاقستاندا جاريالانعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى سەرىكبول شىعارماشىلىعىمەن ۇشتاسىپ جاتىر, – دەدى امەريكالىق پروفەسسور ف. گۇۆەن.
كونفەرەنتسيا سوڭىندا قاتىسۋشىلار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە س.قوندىبايدىڭ ازاماتتىق ۇلگىسى جانە شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋدى ودان ءارى جانداندىرۋ ماقساتىندا جاس ۇرپاققا ارنالعان كوركەم شىعارمالار مەن تۋىندىلاردىڭ جازىلۋىنا بايگە جاريالاۋعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق دەڭگەيىندە س.قوندىبايدىڭ ءومىر جولى مەن عىلىمي مۇراسىن وقىتۋ جانە ونى جاستارعا وتانسۇيگىشتىك تاربيە بەرۋ ىسىندە پايدالانۋعا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ سەرىكبول قوندىباي شىعارماشىلىعى جانە ۇلتتىق رۋحاني مۇرالاردى جاڭاشا پايىمداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋىن ۇيلەستىرۋدى, س.قوندىبايدىڭ ىرگەلى ەڭبەگى, 4 تومدىق «ارعىقازاق ميفولوگياسىن» يۋنەسكو تىلدەرىنە اۋدارۋ جۇمىستارىن قولعا الۋدى, عىلىم كوميتەتىنىڭ 2018-2020 جىلدارعا جاريالاناتىن عىلىمي-زەرتتەۋلەردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ۇيىمدارىنىڭ س.قوندىباي شىعارماشىلىعىنىڭ ءار سالاسى بويىنشا عىلىمي جوبالار ۇسىنۋ مۇمكىندىگىن قامتۋعا ىقپال ەتۋگە, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ, وقۋشىلار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن دامىپ-جەتىلۋ ساتىلارىنا سايكەس ميفتانۋ وقۋلىقتارىن («سۋرەتتى ميفولوگيا», «قازاق ميفولوگياسىنىڭ حرەستوماتياسى» ت.س.س.) جازۋدى قولعا الۋعا, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنە ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ جانىنان «س.قوندىباي مۇرالارىن زەرتتەۋ جانە ناسيحاتتاۋ ورتالىعىن» اشۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى, شەتپە اۋىلىندا عالىم تۇرعان ءۇيدى مۋزەي ەكسپوزيتسياسى رەتىندە اشۋعا ىقپال جاساۋدى, س.قوندىباي شىعارماشىلىعى بويىنشا ەكى جىل سايىن رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق سيمپوزيۋم, كونفەرەنتسيانى كەزەكتەستىرىپ وتكىزۋگە ىقپال ەتۋدى جانە ونىڭ شىعارماشىلىعىنا نەگىزدەلگەن وبلىستىق مەموريالدىق مۋزەيگە س.قوندىباي ەسىمىن بەرۋدى ۇسىنۋدى, وبلىستىق مەموريالدىق مۋزەيدى زاماناۋي تالاپتارعا ساي ەكسپوزيتسيالاۋدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
كونفەرەنتسيادان سوڭ سەرىكبول قوندىباي زيراتىنا ارنايى بارعان كونفەرەنتسيا قوناقتارى ودان ءارى بەكەت اتا, شاقپاق اتا, شوپان اتا قاۋىمدارىن ارالاپ, ولىلەر رۋحىنا قۇران باعىشتادى.
عالىم س.قوندىبايدىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان كونفەرەنتسيانىڭ ءوتۋى قانداي ماڭىزدى, جاۋاپتى بولسا, ونىڭ سوڭىندا قالار تاعىلىمى دا ماڭىزدى, ياعني عىلىمي كونفەرەنتسيادان قازاق, تۇركى, ءتىپتى الەم عىلىمىنا ۇلەس قوسار جاڭالىقتار كۇتىلەدى. سەرىكبولدىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتى دە وسى – سوڭىندا قالعان باۋىرلارىنىڭ ميفولوگيا عىلىمىن دەندەپ زەرتتەۋى, ءوز ءتۇبىمىز بەن تەگىمىزدى, تاريحىمىزدى جاڭاشا تانۋعا مىقتى عىلىمي دەرەك-دايەكتەرمەن قارۋلانىپ, باتىل قادام جاساۋى بولاتىن.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
