تاريحي كەزدەسۋ
الەم نازارى 12 ماۋسىم كۇنى سينگاپۋردەگى جيىنعا اۋدى. شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اق ءۇي باسشىسى مەن كحدر پرەزيدەنتىنىڭ توقتاعان قوناق ۇيىنەن باستاپ, ءاربىر باسقان قادامى مەن جاساعان قيمىلىنان اقپارات تاراتىپ وتىردى.
مىنە, كوپتەن كۇتكەن ءسات تە كەلىپ جەتتى. ەكى ەلدىڭ باسشىلارى بەس جۇلدىزدى Capella قوناقۇيىندە قول الىستى. سودان كەيىن د.ترامپ كەلىسسوزدەردىڭ ءساتتى وتەتىنىنە, اقش پەن كحدر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىس نىعاياتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ال كيم چەن ىن كەزدەسۋ ءۇشىن بىرقاتار قيىندىقتاردى باستان وتكەرۋگە تۋرا كەلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
ازداعان مالىمدەمە جاساعان سوڭ مەملەكەتتەر باسشىلارى 50 مينۋتتاي بەتپە-بەت اڭگىمەلەستى. كەيىننەن جيىنعا اقش تاراپىنان مەملەكەتتىك حاتشى م.پومپەو, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشى دجون بولتون, اق ءۇي اپپاراتىنىڭ باسشىسى دجون كەللي, سولتۇستىك كورەيا تاراپىنان ەڭبەك پارتياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كيم ەن چحول, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لي ەن حو, ەڭبەك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لي سۋ ەن قوسىلدى.
ايتپاقشى, اقش پرەزيدەنتىنىڭ شەتەل باسشىلارىمەن قول الىسۋى – وزىنشە ءبىر ونەر. بۇعان دەيىن الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تالاي مارتە د.ترامپتىڭ ارەكەتىن مايىن تامىزا جازعان بولاتىن. اسىرەسە, جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەمەن قول الىسقان ءساتى كوپكە دەيىن تالقىلاندى.
كيم چەن ىنمەن كەزدەسۋدە دە د.ترامپ ءوزىنىڭ «ەرەكشە ونەرىنە» ءمان بەرگەنى انىق. العاشقى قول الىسۋ 12 سەكۋندقا سوزىلىپ, اق ءۇي باسشىسىنىڭ وعاش ارەكەتى بايقالعان جوق. الايدا جيىن اياقتالعاننان كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى تاعى قول الىسقان. بۇل جولى د.ترامپ ادەتتەگىدەي كيم چەن ىننىڭ قولىن وزىنە سىلكىلەي تارتتى. اق ءۇي باسشىسىنىڭ وسى ارەكەتى كەلىسسوزدەردە ءوزىنىڭ باسىم تۇسكەنىنە سەنىمدى ەكەنىن كورسەتەتىندەي.
تاريحي جۇزدەسۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كحدر يادرولىق باعدارلامادان باس تارتاتىنىن مالىمدەدى. پحەنيان بيلىگى ءۇشىن مۇنداي قادام قيىنعا تۇسپەۋى ءتيىس. ويتكەنى بۇل باعىتتا ناقتى تاجىريبەنى نەگىزگە الا الادى. يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تۇڭعىش مەملەكەت قازاقستان ەكەنى بەلگىلى. ەستەرىڭىزدە بولسا, قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتكەن تۇستا «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ: سەنىم شارالارى» تاقىرىبى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى پىكىرتالاس وتكەن ەدى. اتالعان جيىنعا توراعالىق ەتكەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز جولى وزگە ەلدەرگە ۇلگى ءارى تاجىريبە تۇرعىسىنان كومەك بولاتىنىن مالىمدەدى. سونداي-اق سولتۇستىك كورەيا باسشىلىعىن ءبىزدىڭ جولىمىزبەن جۇرۋگە شاقىردى. ەندەشە, كحدر باسشىسى شىنىمەن يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, اشىق ساياسات ۇستانۋعا نيەت تانىتسا, قازاقستاننان ۇلگى الۋ قاجەتتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
سامميت كىمگە پايدالى بولدى؟
الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جيىننىڭ قورىتىندىسىن ءارتۇرلى تالقىلاپ جاتىر. كوپشىلىگى سامميتتەن د.ترامپتان گورى كيم چەن ىننىڭ ۇتقانى باسىم ەكەنىن ايتادى.
ماسەلەن, Foreign Policy ءۇش ماسەلەنى اتاپ كورسەتەدى. بىرىنشىدەن, جيىرما جىلدان بەرى كحدر بيلىگى اقش پرەزيدەنتىمەن كەزدەسىپ, يادرولىق قارۋ جاساۋداعى جەتىستىگىن مويىنداتۋعا تالپىنىپ ءجۇردى. كيم چەن ىن وسى ماقساتقا قول جەتكىزدى دەپ ەسەپتەيدى Foreign Policy. ەكىنشىدەن, وسى قادام ارقىلى كحدر باسشىسى سالىنعان سانكتسيالاردى جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك الدى. قازىردىڭ وزىندە سولتۇستىك كورەيانىڭ باستى ساۋدا ارىپتەسى قىتاي قىسىمدى ازايتا باستادى. ۇشىنشىدەن, كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا اقش-تىڭ اسكەرى وڭتۇستىك كورەياداعى جاتتىعۋ جيى-
نىنا قاتىسپايدى. Foreign Policy باسىلىمى مۇنى دا كيم چەن ىننىڭ جەڭىسى دەپ ەسەپتەيدى.
ال The Washington Post گازەتى اقش قارۋلى كۇشتەرىنىڭ كورەي تۇبەگىنەن كەتۋى وڭىردەگى قىتايدىڭ ستراتەگيالىق الەۋەتى ارتۋىنا اكەپ سوعادى دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان دەيىن قىتاي مەن سولتۇستىك كورەيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ناشارلاپ كەتكەن ەدى. بىراق سي تسزينپين مەن كيم چەن ىن ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابا ءبىلدى. سينگاپۋردەگى سامميتتەن كەيىن د.ترامپتىڭ شەشىمى, ياعني امەريكا اسكەرىنىڭ وڭتۇستىك كورەيادان شىعۋى اقش-تىڭ شىعىس ازياداعى ستراتەگيالىق پوزيتسياسىنا نۇقسان كەلتىرەدى دەپ ەسەپتەيدى باسىلىم.
The Guardian باسىلىمى دا وسىنداي پىكىردى ۇستانادى. گازەتتىڭ پىكىرىنشە, كيم چەن ىن جيىنعا ناقتى جوسپارمەن كەلىپ, ماڭىزدى كەلىسسوزدەرگە قول جەتكىزدى. اقش قارۋلى كۇشتەرىنىڭ وڭتۇستىك كورەيامەن بىرلەسكەن اسكەري جيىن وتكىزبەۋى تۋرالى كەلىسىم سولتۇستىك كورەيانىڭ جوسپارى ءساتتى شىققانىن كورسەتەدى. «بۇل سوعىستان گورى جاقسى ەكەنى انىق. بىراق اقش پرەزيدەنتى ءوز ەگوسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن سولتۇستىك كورەياعا كوپتەگەن سىيلىق جاسادى», دەيدى باسىلىم. ونىڭ ۇستىنە The Guardian ورتاق كەلىسىمدە ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى جوعارى ەمەس ەكەنىن ايتىپ وتىر.
The New York Times گازەتى سينگاپۋردەگى ءسامميتتى تاريحي وقيعاعا تەڭەدى. الايدا باسىلىمنىڭ پايىمداۋىنشا, جيىندا ترامپ قاقپانعا ءتۇسىپ قالعان. ماسەلەن, اسكەر شىعارۋدان بولەك ول كحدر قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىپ, جوعارى دەڭگەيلى كەزدەسۋلەر وتكىزۋگە كەلىستى. ەسەسىنە, كيم چەن ىن يادرولىق قارۋدان باس تارتاتىنىن عانا مالىمدەدى. The New York Times مۇنداي كەلىسىمنىڭ 1992 جىلى دا جاسالعانىن ەسكە سالىپ وتەدى. ايتا كەتەرلىگى, ەكىجاقتى كەلىسىمدە پلۋتوني مەن ۋراندى بايىتۋدى توقتاتۋ, قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىرانداردى جويۋ, يادرولىق پوليگونداردى تەكسەرۋ ماسەلەلەرى ايتىلماعان.
وزگەرىستەر سەبەبى
بىلتىر بىرنەشە رەت قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارىن ۇشىرىپ, يادرولىق قارۋلارىن سىناعان سولتۇستىك كورەيا بيىلدان باستاپ ۇستانعان ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. مۇنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءبىراۋىزدان سولتۇستىك كورەياعا سانكتسيا سالۋ جونىندە قارار قابىلداعانى بەلگىلى. بىلتىرعى سىناقتاردان كەيىن ولاردىڭ باستى ارىپتەسى قىتاي دا سانكتسيانى كۇشەيتتى. وسىنىڭ سالدارىنان كحدر تاراپى ەكونوميكالىق قيىندىققا تاپ بولدى. ءتىپتى, ەل بيلىگىنىڭ ارنايى حاكەرلەر جالداپ, بانكتىك شوتتاردان اقشا ۇرلاعانى تۋرالى دا اڭگىمە شىققان ەدى. الەمدى شۋلاتقان WannaCry كومپيۋتەرلىك ۆيرۋسىن جاساپ شىعارعاندار دا وسى سولتۇستىككورەيالىق حاكەرلەر ەكەنى ايتىلعان بولاتىن. مۇنىڭ ءبارى كحدر-داعى قارجىلىق جاعدايدىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى.
وسىنداي قيىندىقتارعا تاپ بولعان كيم چەن ىن قانداي دا ءبىر شارا قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. كەيىنگى كەزدە سولتۇستىك كورەيا باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ۇلگەردى. اۋەلى ول وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتى چجە ين مۋنمەن كەزدەستى. پحانمۋندج شەكارالىق بەكەتىندە وتكەن كەلىسسوزدەردە پحەنيان بيلىگى يادرولىق قارۋدى قايتا سىناماۋعا, بالليستيكالىق زىمىراندار ۇشىرماۋعا ۋادە بەردى. كەزدەسۋدە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ, بەيبىتشىلىك ورناتۋ جانە قايتا قوسىلۋدىڭ مۇمكىندىگى تالقىلاندى.
كورشى وڭتۇستىك كورەيامەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتقاننان كەيىن سولتۇستىك كورەيا باسشىسى قىتاي پرەزيدەنتى سي تسزينپينمەن كەزدەستى. بۇل جيىندا دا ەكىجاقتى ديپلوماتيالىق بايلانىستى نىعايتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇدان سوڭ كيم چەن ىن رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆپەن جولىقتى. كەزدەسۋدە سولتۇستىك كورەيا مەن رەسەي ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستىڭ ورناۋىنا 70 جىل تولۋىنا وراي ەكىجاقتى جيىن وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاسادى. وسىلايشا, كحدر تاراپى اشىق ساياسات ۇستانۋعا تالپىناتىنىن كورسەتكەندەي بولدى.
بىراق پحەنيان بيلىگىنىڭ ارەكەتىنەن كۇدىكتەنەتىندەر كوپ. ماسەلەن, BBC ارناسى كحدر-دىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, شەتەل باسشىلارىمەن ءجيى كەزدەسۋىنىڭ استارى مول ەكەنىن ايتادى. بىرىنشىدەن, سولتۇستىك كورەيا الدەقاشان قۋاتتى يادرولىق قارۋ جاساپ ۇلگەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان اتوم بومباسىن قايتا سىناقتان وتكىزۋدىڭ قاجەتتىگى جوق. ەكىنشىدەن, ەندىگى باعىت سىناق جاساۋ ەمەس, قۇرلىقارالىق زىمىرانداردى ۇشىراتىن قوندىرعىلار ارسەنالىن كەڭەيتۋگە ارنالۋى ىقتيمال.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
