اجارى ايشىقتى اقتوعاي
ۇلان-عايىر قازاق دالاسىندا ءالى تاريح قويناۋىنداعى سىرى اشىلماي جاتقان, اجارلى ايشىقتارى مول جەرلەر كوپ-اق. سولاردىڭ ءبىرى – جاھاندىق وركەنيەتتە وزىندىك ورنى بار, شىعىستان باتىسقا كوسىلگەن ۇلى بەل سارىارقانىڭ شالقار تورىندە قىزىلاراي تاۋ جوتالارى, ورتالىق قازاقستانداعى ەڭ بيىك اقسوراڭ شىڭى, اياۋلى اقتوعاي ەلدى مەكەنى. اقتوعاي – باعزى زاماننان بەرى قايماعى بۇزىلماعان, ءوز تابيعاتىمەن قاشاندا كوز تارتىپ تۇراتىن, اتى اڭىزعا اينالعان ايماق.
سوناۋ كونە ءداۋىردىڭ اسىل سىنىقتارى ساقتالىپ, عاجايىپ جادىگەرلەرگە تولى, سىرلى ساندىعى ءالى اشىلماعان بۇل وڭىرگە ات باسىن بۇرىپ كەلگەن ءاربىر ادام ەرەكشە اسەردە قالاتىنى ءسوزسىز. سەبەبى ونىڭ كەز كەلگەن جاندى وزىنە تارتاتىن سيقىرلى قۇدىرەتى بار. ول قۇدىرەت – جۇپار ءيىستى بالعىن اۋاسى, تامىلجىعان تابيعاتى.
ايگەرىم سەرىك
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
بايدىبەك اۋدانى,
اقباستاۋ اۋىلى
ءال-فارابي ءفيلمى – قازاق تىلىندە
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى اياسىندا ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت, سونداي-اق وسىناۋ وقۋ ورداسى جانىنداعى تەلەراديوكەشەنى مەن ء«ال-فارابي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك فارابيتانۋشى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن تۇسىرىلگەن نيدەرلاندىق دەرەكتى ءفيلمدى قازاق تىلىنە دۋبلياجداۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى.
2020 جىلى يۋنەسكو دەڭگەيىندە ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىن ەل بولىپ اتاپ وتكەلى وتىر. ۇلى عۇلامانىڭ ەسىمى بەرىلگەن ۋنيۆەرسيتەتىمىز ءال-ءفارابيدى كەڭىرەك ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ء«ال-فارابي–2020» اتتى اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق جۇمىستارىن باستادى. بۇل جوبانىڭ اۋقىمى كەڭ جانە ول ءۇش جىلدى قامتيدى. ياعني وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءتۇرلى شارالاردى ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
جاقىپبەك التاەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
بەزبۇيرەكتىك قايدان شىعادى؟
ادامداردىڭ باسىنان وتكەن قيلى تاعدىرلارى جايلى جۇرەكتى شىمىرلاتىپ, سانادا بۇعىپ جاتقان سان ءتۇرلى ويعا قوزعاۋ سالاتىن جايتتار از كەزىكپەيدى. جەتپىسكە كەلگەن ءبىر اپايدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرىپ توبە قۇيقام شىمىرلادى. ول ابدەن ىشقۇسا بولىپ بارىپ جان سىرىن بولىسكەندى ءجون كورىپتى.
ايتۋىنشا, جوعارى قىزمەت اتقارعان كۇيەۋى تالاي رەت تاياقتىڭ استىنا السا دا بارىنە شىداپ, شاڭىراعىن شايقالتپاي كەلىندىك مىندەتىن دە, انالىق پارىزىن دا مۇلتىكسىز ورىنداۋعا تىرىسقان. وسىنشا تەپەرىش كورگەن كەيۋانا قارتايعان شاعىندا جالعىز قالعان. مەنىڭ ويىمشا, مۇنداي بەزبۇيرەكتىك مەيىرىمسىز اكەنىڭ بالالارىن اناسىنا قارسى قويۋىنان. ياعني ۇل-قىزدارى اكەدەن دۇرىس تاربيە الماعان. مانسابى بيىك ورىنتاقتا جايعاسىپ وتىرعان اكە ۇكىمىنە قارسى تۇرىپ, انالارىن قورعاۋعا دارمەندەرى جەتپەگەن. سوندا ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, ماڭدايلارىنا جەل تيگىزبەي وسىرگەن انانىڭ قانداي كىناسى بار؟ كەۋدەسىندە شىبىن جانى بار ادام ءوزىنىڭ وتباسىنداعى جانە قوعامداعى ورنى ءۇشىن كۇرەسۋى كەرەك ەدى. ءتيىستى زاڭ ورىندارىنا جۇگىنىپ, ءوز قۇقىعىن قورعاۋعا نەگە تىرىسپاعان دەگەن وي مازالايدى. جىلدار بويى شىرىلداپ ءجۇرىپ شاڭىراعىنداعى تىنىشتىقتى ساقتاۋعا جانىن سالعان قارياعا باسپانانىڭ ءبىر بولىگى تيەسىلى ەمەس پە؟ بار سانالى ءومىرىن قايىرىمسىز كۇيەۋى مەن تاسجۇرەك بالالارىنىڭ جولىنا قۇربان ەتكەن انانىڭ تۋعان-تۋىستارى, باۋىرلارى قايدا؟ نەگە قينالعان جانعا قول ۇشىن بەرمەيدى؟
زەينەپ تانىباەۆا,
ارداگەر ۇستاز
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
قالا اتاۋىن وزگەرتۋ قاجەت ەمەس
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ №82 سانىندا (3 مامىر, 2018 ج.) ت.تۋسكەەۆ دەگەن زەينەتكەر قاراعاندى قالاسىنىڭ اتاۋىن «سارىارقا» دەپ اۋىستىرۋ تۋرالى وي قوزعايدى. بۇل توپونيميكا زاڭىنا, ۇعىمىنا قايشى كەلەتىن ۇسىنىس. ولاي ىستەۋگە ەش ۋاقىتتا بولمايدى, ونىڭ قاجەتى دە جوق. ويتكەنى سارىارقا قازاقستاننىڭ ورتالىعىنداعى تابيعاتى ەرەكشە ۇلكەن اۋماعىن الىپ جاتقان القاپ. قازاق حالقى وعان ونىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىن, تابيعي بايلىعىن, ءتۇرلى جەر بەدەرىنىڭ قىر-سىرىن اشىپ كورسەتەتىن اتاۋدى دۇرىس قويعان. «سارىارقا» ءسوزىنىڭ مازمۇنى «التىن (باي) تاۋلى-جازىقتى قىرات» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.
سارىارقانىڭ استى تولعان ءتۇرلى كەن ورىندارىنا, ءۇستى ءار ماۋسىمدىق جايىلىمعا, ءونىمدى شابىندىققا باي. ءتۇرلى شارۋشىلىققا قاجەت وزەن-كولدەرى, جەراستى سۋلارى جەتكىلىكتى. ۇلان-عايىر جەردىڭ تابيعي بايلىعى مەن گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىن بىلدىرەتىن وتە ماڭىزدى اتاۋدى ءبىر عانا قالاعا قويۋ ويعا قونبايدى. «قاراعاندى» اتاۋى قالانىڭ تۇرعان جەرىنىڭ عانا تابيعاتىن سيپاتتايدى, قاراعان- بۇتاسى كوپ وسكەن جەر دەگەندى بىلدىرەدى.
كومىرلى قالا «قاراعاندى» اتاۋىن يەلەنگەنىنە ءبىر عاسىرعا تاياپ قالدى. ول دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ رەسمي قۇجاتتارىنا, كارتالارىنا, اتلاستارىنا, ت.ب. ادەبيەتتەرىندە قالىپتاستى, ونى اۋىستىرۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق.
س.ءابدىراحمانوۆ,
گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى,
تەرمينولوگيا مەن توپونيميكا توبىنىڭ جەتەكشىسى
وقىرمان ءۇشىن قىزمەت ەتەمىز
كىتاپحانا – وقىرماننىڭ كىتاپپەن سىرلاساتىن ورنى. ۇيىڭە كىتاپ جيناساڭ بارلىق كىتاپتاردى سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. ادامدار نەگە كىتاپحاناعا كىتاپ سىيلايدى؟ كەزىندە مەن دە كىتاپ ساتىپ الىپ جيناعانمىن. كەيىن ءتۇسىندىم – ۇيدە كىتاپ بوسقا تۇرعانشا باسقالار دا وقۋ كەرەك. وسىلايشا مەن جۇرتشىلىقتى ءوزىم ىستەپ كەلە جاتقان كىتاپحاناعا كىتاپ سىيلاۋعا ۇندەپ جۇرگەنىمە دە جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. كىتاپحاناعا كىتاپ سىيلاعاندار كوپ. جىل سايىن ولاردىڭ ەسىمىن, كىتاپتاردىڭ ءتىزىمىن «كىتاپحانالىق اقپارات» ستەندىنە ءىلىپ وتىرامىز.
جۋىقتا راديودان بالا كىتاپ وقىمايدى دەگەندى ەستىپ قالدىم. قازىرگى كەزدە بالانى كىتاپ وقۋعا قىزىقتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ولاردىڭ ارقايسىسىمەن اڭگىمەلەسۋ كەرەك. ءار بالانى قىزىقتىراتىن تاقىرىپ بولادى. بالامەن اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن دە كىتاپحاناشىعا ۋاقىت ىنتا كەرەك. 10 سىنىپتىڭ وقىرماندارى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» اتتى كىتابىنا كەزەككە تۇرىپ, تالاسىپ وقۋدا. ال باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ازىرگە كىتاپتىڭ ادەمىلىگىنە, ىشىندە تاپسىرماسى بار ما, جوق پا, سوعان باسا نازار اۋدارۋدا. ال ءبىز, كىتاپحاناشىلار, كىتاپتىڭ ىشىندەگى ماعىناسىنا, مازمۇنىنا قاراۋ كەرەكتىگىنە كوڭىلدەرىن اۋدارۋدامىز. ءار مەكتەپتەگى كىتاپحاناشى جان-تانىمەن وقىرمان ءۇشىن قىزمەت ەتەدى دەسەم, قاتەلەسپەسپىن.
نازيرا قاليەۆا
