كورشىلەس ەلدەر ءبىر-بىرىمەن الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس جاساپ, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋى زاڭدىلىق. وسى زاڭدىلىق اياسىندا ورىستەپ كەلە جاتقان قازاقستان-قىتاي بايلانىستارى بۇگىندە جاڭا سيپاتقا يە بولىپ وتىر.
ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك ماسەلەلەرى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتكەن اپتادا بەيجىڭگە جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىندا كەڭىنەن تالقىلانىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارى پىسىقتالدى. ساپار اياسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ەلىمىز ءۇشىن وڭتايلى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ىسكەر توپتار مەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىساتىن شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەر قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرى بولىپ سانالاتىنىنا نازار اۋدارىلدى. سونداي-اق كەلىسسوزدەر كەزىندە قىتاي تاراپى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوز نارىعىنا ەنگىزۋگە, ەنەرگەتيكا, مۇناي-گاز, مəدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار, جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ سالالارىنداعى ەكىجاقتى سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە ىقىلاس ءبىلدىردى.
جالپى, قازاقستان-قىتاي قاتىناسىندا ساۋدا, ينۆەستيتسيا سالالارى نەگىزگى باسىمدىققا يە. سوندىقتان وسى ماسەلەگە قاتىستى بىرقاتار دەرەكتەرگە نازار اۋدارا كەتەيىك.
قاي ەلمەن بولسىن ارىپتەستىك ورناتۋ بارىسىندا ونىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىن دۇرىس باعامداپ, زەردەلەۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ورايدا قازاقستاننىڭ جيناقتاعان تاجىريبەسى مول. وسى تاجىريبەلەر ەلىمىزدىڭ وزگە مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋدا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. ماسەلەن, قىتايدىڭ الەمدىك ارەناداعى ساياسي سالماعى, ەكونوميكالىق الەۋەتى ەلىمىز ءۇشىن بەلگىلى. سوندىقتان قازاقستان الەمدىك اۋقىمداعى ماڭىزدى ءارى ءىرى ينۆەستور بولىپ تابىلاتىن قىتايدىڭ ينۆەستيتسيالىق قۋاتىن ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەيدى. بۇل ارادا ەكونوميكاسى دامىعان ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ وزدەرى دە قىتايلىق ينۆەستورلاردى تارتۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلامالار قابىلداپ جاتقانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
بۇگىندە قىتاي ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءارى سەنىمدى ارىپتەس مەملەكەت بولىپ سانالادى. قازاقستان-قىتاي بايلانىستارىنىڭ بۇگىنگى زاماناۋي كەلبەتى ساۋدا-ەكونوميكالىق سالادا ايقىن كورىنۋدە.
ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسى سەرپىن بەردى. بۇل باعىتتا يندۋستريالاندىرۋ, ينۆەستيتسيا سالالارىنا قاتىستى بىرلەسكەن باعدارلامالار ءتۇزىلدى. بۇگىندە قۇنى 27,6 ملرد دوللاردى قۇرايتىن 51 جوبانىڭ ءتىزىمى جاسالدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتكەن اپتادا بەيجىڭگە جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەتىن, ەكونوميكالىق باعىتقا نەگىزدەلگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قول قويىلۋى دا قازاقستان-قىتاي قاتىناسىنىڭ ودان ءارى جاندانۋىنا جول اشا تۇسپەك.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساپارى بارىسىندا قازاقستان ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن قحر-دىڭ دامۋ جانە رەفورمالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى اراسىندا وندىرىستىك قۋاتتار مەن ينۆەستيتسيالار سالاسىنداعى قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىق جوسپارىن بىرلەسىپ ازىرلەۋ جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمنىڭ بەكىتىلۋىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەنىمىز ءجون. سونىمەن قاتار ساپار كەزىندە ەكى ەلدىڭ بيزنەس وكىلدەرى قاتىسقان ىسكەرلىك كەڭەس ءوتىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە 8,7 ملرد دوللار كولەمىندەگى 17 ينۆەستيتسيالىق, 1,6 ملرد دوللاردى قۇرايتىن 8 قارجىلىق, 700 ملن دوللار بولاتىن 7 سىرتقى ساۋدا جəنە 8 كوممەرتسيالىق ەمەس كەلىسىم بەكىتىلدى. ناقتىلاي ايتقاندا, قۇنى 13 ملرد دوللاردان استام قارجىنى قۇرايتىن, بارلىعى 40 قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتار ەلىمىزدىڭ ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتارىن, كەن ورىندارىن يگەرۋگە, ەنەرگەتيكالىق جوبالار جاساۋعا, بيوحيميالىق كلاستەر قۇرۋعا جəنە باسقا دا سالالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ايتا كەتەيىك, ىسكەرلىك كەڭەسىنە قىتاي تاراپىنان 270, قازاقستان جاعىنان 130, بارلىعى 400 ادام قاتىسقان.
نەگىزىندە, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتايلىق ىسكەر توپ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل باسقوسۋدا ەلىمىزدە تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن الداعى ۋاقىتتا ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىرعان جوبالار جونىندە كەڭىنەن اقپارات بەرىلدى.
بۇگىندە قىتاي الەم ەلدەرى اراسىندا قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيۋ كولەمى بويىنشا 4-ءشى ورىندا تۇر. 2017 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 10,5 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. قازىر قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز, حيميا جəنە ازىق-ت ۇلىك ونەركəسىبى, ماشينا جاساۋ, جەڭىل ونەركəسىپ سالالارىندا قىتاي كاپيتالىنىڭ قاتىسى بار 1200 كəسىپورىن جۇمىس ىستەۋدە. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستان-قىتاي ارىپتەستىگىنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىداعى بايلانىس دەڭگەيىن كورسەتەدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. وسى ورايدا قىتايلىق كومپانيالارىمەن ءتۇرلى سالالار بويىنشا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ناقتى كەلىسىمدەر بەكىتىلىپ وتىر. بۇل كەلىسىمدەردە ازىق-ت ۇلىك, اۆتوونەركاسىپ, بيوتەحنولوگيا, مەديتسينا جانە باسقا دا جوبالار قامتىلعان. اتالعان قۇجاتتاردا ەكسپورتقا لايىقتى, ساپالى ونىمدەر شىعارۋ تالابى الدىڭعى قاتارعا شىعارىلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار قىتايدىڭ ءىرى اۆتوموبيل كومپانياسىمەن جىلىنا 100 000 بىرلىك كولىك شىعاراتىن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل كومپانيا ونىمدەرىنىڭ 20 پايىزىن ەلەكتروموبيلدەر قۇرايدى جانە ول ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەلدەرگە ەكسپورتتالادى. بۇل جوباعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 1,3 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى. مۇنى ەلىمىزدەگى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قىتايلىق كومپانيالارمەن قاتار ەۋروپالىق كومپانيالار دا اتسالىسپاق. «Kazakh Invest» ۇق» اق باسقارما توراعاسى ساپاربەك تۇياقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قازاقستان نارىعىنا نەمىس, بريتاندىق كومپانيالاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعى جوعارى. ماسەلەن, كۇن قالقاندارىن شىعاراتىن ءىرى كلاستەرگە ءتورت بىردەي مەملەكەت قاتىسپاق. بۇل جوبادا فرانتسيانىڭ, قىتايدىڭ جانە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ مۇمكىندىكتەرى بىرىكتىرىلمەك. وسى جوبا اياسىندا كۇننەن قۋات الاتىن ستانسالار سالۋ كوزدەلگەن. قازىردىڭ وزىندە بۇل جوبانىڭ ونىمدەرىنە رەسەي, قازاقستان مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن سۇرانىستار ءتۇسىپ جاتىر. دەمەك ءبىز قازىر قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن قارىم-قاتىناستاردىڭ جان-جاقتى ءارى جوعارى تەحنولوگيالىق كەزەڭىنە شىقتىق دەپ ايتا الامىز.
بۇگىندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ ءتۇرلى سالاداعى قاتىناستارى ءوزىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتۋدە. باسقا ەلدەردىڭ ينۆەستورلارى سەكىلدى قىتايلىق ينۆەستورلاردى دا ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ ناقتى جوسپارى قىزىقتىرادى. قازاقستاننىڭ بۇل تارتىمدىلىعىنا ۇستەمە رەتىندە ەلىمىزدە ينۆەستورلارعا, ونىڭ ىشىندە قايتا وڭدەۋ سالاسىنا ۇلەس قوساتىن شەتەلدىك كاسىپكەرلەرگە كوپ مۇمكىندىكتەر بەرىلىپ وتىرعانىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق ينۆەستورلاردى قولداۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق جۇيە ورنىقتىرىلعان.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرى تەك ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر شەڭبەرىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق جانە ايماقتىڭ ۇيىمدار اياسىندا دا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا ەكى ەلدىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرىندە سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە ۇنقاتىسۋىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلى ءوسىپ, وزىندىك جولىن قالىپتاستىرعان شىۇ-نىڭ قىتايدىڭ تسينداو قالاسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن سامميتىندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ سەنىمدى ارىپتەستەر ەكەنى ايقىن كورىندى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
