وندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلادى دەگەن بولجام بار. سونداي-اق سامميتتە تاراپتار تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىنە دە نازار اۋدارۋى مۇمكىن. ويتكەنى بەس مەملەكەتكە ورتاق قارت كاسپيدىڭ سۋى مەن ونداعى جانۋارلار دۇنيەسىنە قاتىستى پروبلەمالار بارشىلىق.
كاسپي تەڭىزى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدە ماڭىزى ەرەكشە زور الەمدەگى ەڭ ءىرى تۇيىق سۋ الابى سانالادى. تەڭىز ءوزىنىڭ مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي سولتۇستىك كاسپي, ورتالىق كاسپي جانە وڭتۇستىك كاسپي بولىپ ءۇش بولىككە بولىنەدى. ونىڭ قازاقستاندىق بولىگى, ياعني تەڭىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعالاۋى اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. ساراپشى عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, سولتۇستىك كاسپي تەڭىزدىڭ وزگە بولىكتەرىمەن سالىستىرعاندا گەوگرافيالىق ورنى, تەڭىز تابانىنىڭ قۇرىلىمى, تۇزدىلىعى مەن تەمپەراتۋرالىق رەجىمى, سۋ بالانسى جانە باسقا دا جاعىنان ەرەكشەلەنەدى. ەكىنشىدەن, ونىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق كاسپيگە قاراعاندا سۋىنىڭ تەرەڭدىگى تاياز بولىپ كەلەدى. ال سولتۇستىك كاسپي بولىگىنىڭ اۋماعى 80 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى.
تەڭىزدىڭ وسى قازاقستاندىق بولىگىنە قارايتىن اۋماققا بايلانىستى مىنا مالىمەتتەردى دە اتاپ وتكەن ءجون سياقتى. سولتۇستىك بولىككە قۇياتىن وزەندەردىڭ جىلدىق سۋ اعىنىنىڭ جيىنتىعى كاسپيگە قۇياتىن بارلىق وزەن سۋلارىنىڭ 88 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە تەڭىزدىڭ بۇل اۋماعى جانۋارلار دۇنيەسى مەن وسىمدىكتەر الەمىنە وتە باي. مۇندا جانۋارلاردىڭ ەكى مىڭعا جۋىق ءتۇرى تىرشىلىك ەتەدى. تەڭىزدەگى بالىق قورى ورتا ەسەپپەن ءۇش ميلليون توننادان اسادى. سونىڭ 40 پايىزى سولتۇستىك كاسپيدىڭ ۇلەسىنە تيەدى.
كاسپي – بۇرىننان بالىق اۋلانىپ كەلگەن تەڭىز. جىل وتكەن سايىن وسى كاسىپپەن اينالىساتىندار قاتارى كوبەيمەسە, ازايعان ەمەس. سونىمەن قاتار تەڭىزدەن اسا باعالى بالىق تۇرلەرىن ءوندىرۋ, ودان قارا ۋىلدىرىق الۋ ەسەلەپ ارتا تۇسكەن. كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا, دۇنيە جۇزىندە وندىرىلەتىن بالىقتىڭ بەكىرە تۇقىمداس ءتۇرىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ءدال وسى كاسپي تەڭىزىنەن اۋلاندى. باعالى بالىق تۇقىمداستارىنىڭ ءارتۇرلى جولدارىمەن بەلگىلەنگەن مولشەردەن تىس كوپ اۋلانۋى ونىڭ قورىنىڭ ازايۋىنا, ءتىپتى قۇرىپ كەتۋىنە سوقتىرۋى مۇمكىن. بۇعان كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ تەڭىزگە قۇياتىن وزەندەرگە سالىپ تاستاعان بوگەتتەردى قوسىڭىز. سەبەبى سول بوگەتتەر بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن جەرلەرگە جەتۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. مۇنىڭ سىرتىندا تەڭىز سۋىنىڭ لاستانۋى جانە بەكىرەنىڭ براكونەرلىك جولمەن اۋلانۋى جانە بار.
قازىرگى زامانعى بالىق شارۋاشىلىعى بالىق اۋلاۋدى رەتتەۋگە, سونداي-اق اسا باعالى بالىق تۇرلەرىن تابيعي جانە جاساندى جولمەن كوبەيتۋگە نەگىزدەلگەن. جىل سايىن قازاقستان, رەسەي جانە ازەربايجاننىڭ بالىق زاۋىتتارى تەڭىزگە ميلليونداعان بالىق شاباقتارىن جىبەرەدى. كاسپيدە ەكى تروپيكتىك جۇيە قالىپتاسقان. مىسالى, سولتۇستىك-شىعىس كاسپي اۋماعىندا قۇستىڭ 280-دەي ءتۇرى مەكەندەسە, ال كاسپي يتبالىعى تەك وسى كاسپي تەڭىزىندە عانا تىرشىلىك ەتەدى. انا ءبىر جىلدارى يتبالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋى ورىن العانى ۇمىتىلا قويعان جوق. عالىم-ماماندار ونىڭ سەبەپ-سالدارى گيدرومەتەورولوگيا جانە ەكولوگيالىق جاعدايلاردىڭ ناشارلاۋىنان بولعانىن انىقتادى.
ەكولوگ-عالىمدار كاسپيدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى تەڭىز سۋى دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. بۇل تەڭىز ماڭىنداعى ەلدەرگە, وعان جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرگە ايتارلىقتاي پروبلەمالار تۋعىزىپ وتىر. مىسالى, سۋدىڭ كوتەرىلۋى جاعالاۋداعى تابيعي جايىلىمداردى تاراتىپ جىبەردى, جايىلعان سۋ قۇستار مەن جانۋارلاردىڭ مەكەن-ۇياسىن باسىپ قالدى. ول جاعالاۋداعى وسىمدىكتەر الەمى مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە كوپ شىعىن كەلتىردى. بۇعان, سونداي-اق كاسپي ماڭىنداعى مەملەكەتتەردىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ەسەلەپ ارتتىرۋى دا «ۇلەس» قوسىپ كەلەدى. ەكولوگيالىق وسىنداي پروبلەمالار ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن كورسەتكىشتەرىنە كەرى اسەر ەتەتىنى جاسىرىن ەمەس.
سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى دەگەننەن شىعادى, تەڭىز سۋىنىڭ بىردە كوتەرىلىپ, بىردە تارتىلۋى جەردىڭ تابيعي-تاريحي ەۆوليۋتسياسىنا بايلانىستى ەكەن. عالىمداردىڭ اتالعان ماسەلەگە قاتىستى پىكىرى وسىنداي. ال تاريحي دەرەكتەرگە كەلسەك, كاسپيدىڭ سۋ دەڭگەيى 1820-1930 جىلدار ارالىعىندا بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن. ونىڭ سەبەپتەرى اۋا رايىنىڭ قۇبىلىسىنا جانە انتروپوگەندىك فاكتورلارعا بايلانىستى بولسا كەرەك. ويتكەنى تەڭىزگە قۇيىلاتىن بارلىق سۋدىڭ 80 پايىزى ەدىل وزەنى ارقىلى كەلەدى. بۇل كاسپي سۋىنىڭ كوتەرىلۋى ەدىل وزەنىنە تىكەلەي قاتىستى ەكەنىن بىلدىرەدى. اتاپ وتكەنىمىز ءجون, وسىدان 40 جىلداي بۇرىن تەڭىزدەن قارابۇعازكول شىعاناعىن بىردە ءبولدى, بىردە قوستى. وسى ارەكەتتەر قارت كاسپيدىڭ ەرتەدەن قالىپتاسقان تابيعي تەپە-تەڭدىگىن بۇزۋ دەپ قابىلداندى. سەبەبى سۋدىڭ كوتەرىلۋى سالدارىنان تەڭىز جاعالاۋىنداعى مۇناي بۇرعىلارى, مۇناي قويمالارى, بىرقاتار كاسىپورىندار سۋ استىندا قالدى. كەيىندەپ ەكولوگ-عالىمدار تەڭىز سۋىنىڭ كوتەرىلۋى تابيعي پروتسەسس ەكەنىن دالەلدى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگياسىنا كەرى اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتور بار. سونىڭ ءبىرى – تەحنوگەندىك فاكتور, ياعني ادام ءىس-ارەكەتىنىڭ اسەرى. تاراتىپ ايتار بولساق, تەڭىز سۋىنىڭ لاستانۋى دابىل قاعاتىن جاعدايعا جەتكەن. ونىڭ وسىنداي حالگە دۋشار بولۋىنا كاسپي ماڭىنداعى بەس مەملەكەتتىڭ دە قاتىسى بار. ويتكەنى ولار جيىرما جىلدان بەرى تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋدا ورتاق كەلىسىمگە كەلە الماي ءجۇر. ارينە ونىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى مەن وزىندىك قيىندىقتارى, ءار ەلدىڭ ۇستانىم-ۇسىنىستارى, سونداي-اق ماقسات-مۇددەلەرى بار. ءاربىر ەل سول ۇستانىمدارىنان, ماقسات-مۇددەلەرىنەن اۋىتقىپ كەتە المايدى. سەبەبى مەملەكەت مۇددەسى بارىنەن جوعارى تۇرۋى ءتيىس. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ الداعى بەسىنشى سامميتىندە كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە قاتىستى ماسەلە شەشىلىپ قالار دەگەن ءۇمىت باسىم.
وسىناۋ وتكىر جاعدايعا بايلانىستى تابيعات جاناشىرلارىنىڭ پىكىرى ءارتۇرلى. مىسالى, رەسەيلىك ەكولوگتەر تەڭىزدىڭ شەكتەن تىس لاستانۋىن ونداعى قولعا الىنىپ جاتقان مۇناي وپەراتسيالارىنان كورەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكولوگتەرىنىڭ پىكىرلەرى دە وسىعان ۇقساس. ال تەڭىز تابانىنان ءبىرىنشى بولىپ «قارا التىن» وندىرگەن ازەربايجاندىق تابيعات جاناشىرلارى كاسپيدىڭ ەكولوگياسىنا مۇنايدان گورى قالدىق سۋلاردان كوبىرەك زيان كەلۋدە دەگەن پىكىردە. تەڭىزگە مۇناي توگىلمەگەنى جاقسى. ەگەر توگىلەتىن بولسا, ونىڭ سالدارى جانۋارلار دۇنيەسىنە اۋىر زارداپتار اكەلەدى. سوندىقتان دا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى باس بىرىكتىرىپ, تەڭىزدىڭ ەكولوگياسىنا كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ءوزارا ورتاق عىلىمي ورتالىق قۇرعاندارى ءجون سياقتى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋ ماقساتىنداعى كەلىسسوزدەر پروتسەسى 1992 جىلى باستالعان ەدى. ول ءۇشىن ەڭ نەگىزگى قۇجات – كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ قاجەت بولدى. بۇل جۇمىسپەن بەس مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ورىنباسارلارىنىڭ دەڭگەيىندە قۇرىلعان ارنايى جۇمىس توبى اينالىستى, جۇمىس توبى قازىرگى كەزدە دە ءوز قىزمەتىن جالعاستىرىپ كەلەدى. تاراپتار جۇمىس توبىنىڭ ناتيجەلى جۇمىستار اتقارعانىن ايتادى. سونىڭ ارقاسىندا كونۆەنتسيا جوباسى ءماتىنىنىڭ كوپتەگەن باپتارى بويىنشا كەلىسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. قازاقستاندىق تاراپ اتاپ وتكەندەي, كاسپي ءوزارا دوستىق, تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تەڭىزى بولۋى ءتيىس.
قازاقستان تەڭىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ونى پايدالانۋدا تەڭىز تابانى مەن بيورەسۋرستاردى كاسپي ماڭىنداعى بارلىق مەملەكەتتەر اراسىندا حالىقارالىق ءتاسىل جانە الەمدىك تاجىريبە نەگىزىندە ورتاق سىزىق بويىنشا دەليميتاتسيالاۋدى ۇسىنادى. سونىمەن بىرگە تەڭىزدەگى مينەرالدى رەسۋرستاردى يگەرۋ مەن بارلاۋدى ءوز بەتىنشە ءوز اۋماقتارىندا ايقىنداۋى قاجەت. ال قارت كاسپيدەگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تەڭىزبەن شەكتەسەتىن بارلىق ەلدەردىڭ شەكارالارى اراسىنداعى ەڭ ۇزىنى. ول 1700 شاقىرىمنان اسادى. قۇرلىقتاعى مەملەكەتتىك شەكارامىز سياقتى تەڭىزدەگى شەكارامىز دا ءوزارا دوستىق شەكاراسى بولماق.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
