ال مەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا الماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, ەلگە ورالعان شاقتا, اعامىز ماسكەۋگە وقۋعا كەتكەن ەكەن. ول سول كەزدە دە, وقۋ ءبىتىرىپ الماتىعا, «سق»-نىڭ اپپاراتىنا قىزمەتكە ورنالاسقان سوڭ سەمەيگە ارا-تۇرا بولسا دا كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن. سوندا ءبىرىنشى كەزەكتە «سەمەي تاڭىنا» سوعاتىن. ويتكەنى ءوزى دە كەزىندە جۋرناليستىك ەڭبەك جولىن ۇلتىمىزدىڭ تالاي مارعاسقالارىنىڭ ءىزى قالعان وسى باسىلىمدا باستاعان ەكەن. سول سەبەپتەن دە, ماكەڭنىڭ مۇندا ءىلياس, قابيدوللا, بالتابەك سىندى دوس-جاراندارى بارشىلىق. ال باسقا ماماندىق سالاسىنداعى دوسى ماناتبەك بىزگە جەرلەس اعا بولىپ كەلەدى. اتتارى اتالعان وسى ازاماتتاردىڭ قايسىبىرىمەن جاسىمىز كىشى بولعانمەن ءىنى, جولداس بولۋعا جاراپ قالعاندىقتان, ولاردىڭ ورتاق دوستارى – الماتىلىق قوناقپەن ءبىز دە جاقىن تانىسىپ-بىلىسە تۇسكەنبىز.
ءسويتىپ جۇرگەندە, ناقتىلاپ ايتقاندا, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءبىز «سق»-نىڭ سەمەيدەگى ءتىلشىسى قىزمەتىنە بەكىتىلدىك. سوندا بىزگە جاعىمدى مىنەزدەمە بەرگەندەردىڭ ءبىرى ماكەڭ بولاتىن. ول كەزدە ماكەڭ اتالمىش باسىلىمنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەدى. بىراق ارادا كوپ ۋاقىت ۇزاماي بۇل كىسى الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, قىزمەتى تاعى ءبىر ساتى جوعارىلاي تۇسكەن. وسى ورايدا اعامىزدىڭ قىزمەتى جوعارىلاعانمەن, سوڭىنان ەرگەن ارىپتەس ىنىلەرىنە دەگەن كوڭىلى سول قالپىنان اينىماعانىن ايتا كەتسەم دەيمىن. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي ماكەڭ ەلدەن كەلگەن بىزدەردى, تىلشىلەردى ۇيىنە قوناققا شاقىرىپ جاتاتىن. نۇرسۇلۋ اپايىمىز دا وعان قۋانىپ تۇراتىن.
سودان ايلار الماسىپ, جىلدار جىلجىپ وتە كەلگەندە زامان وزگەرىپ, دۇنيە استى-ۇستىنە شىعىپ دەگەندەي, توڭكەرىلىپ كەتكەن. ال ونىڭ سالقىنى ءوزىنىڭ ۇستانعان پرينتسيپىنەن اۋىتقۋدى بىلمەيتىن, تۋرا ءجۇرىپ, تۋرا سويلەيتىن ماكەڭ سىندى ازاماتتارعا تيگەنىن ايتساڭشى! سولايشا اعامىز جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە بوسقا كۇيىپ, قياناتقا تاپ بولعان. بىراق «اققا – قۇداي جاق» دەگەندەي اقىر سوڭىندا ادىلەت سالتانات قۇرىپ, قىزمەتى اۋداندىق گازەتتىڭ كوررەكتورىنا دەيىن تومەندەتىلگەن ماكەڭ بۇرىنعى قاراشاڭىراعىنا – «ەگەمەنگە» قايتىپ ورالعان. ءدال سول شاقتا ءبىز دە الماتىعا قونىس اۋدارىپ, «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنا قىزمەتكە ورنالاسقان ەدىك. سولايشا ءبىر عيماراتتا قىزمەت ەتەتىن بىزدەر كۇندە دەرلىك كەزدەسەتىن بولدىق. مۇنىڭ ءوزى ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتە تاني ءتۇسىپ, جاقىن ارالاسۋىمىزعا جول اشقان. تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە ارا-تۇرا شاحمات وينايمىز, كەيدە ءبىر پارتيا پرەفەرانس ويناۋدان دا كەتارى ەمەسپىز. سونىڭ بارىندە دەرلىك ماكەڭنىڭ مەرەيى ۇستەم بولىپ جاتادى. بۇل كىسىنىڭ سونىمەن بىرگە بيليارد ويىنىن دا جاقسى وينايتىنىن ەرتەرەكتە سەمەيگە كەلىپ-كەتىپ جۇرگەنىندە كورگەنىمىز بار. «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەمەكشى, سونىڭ ءبارى ماكەڭ ءۇشىن قوسىمشا ەرمەك ەكەندىگى اڭعارىلىپ تۇراتىن. مۇنىڭ سىرتىندا كۇندەلىكتى ونشاقتى باسىلىمدى ساتىپ الىپ, ولاردى دا وقۋعا ۋاقىت تاۋىپ جاتاتىندىعى جانە راس. سويتە ءجۇرىپ جۇمىستى اقساتپاۋ ماكەڭ ءۇشىن بۇلجىماس زاڭ ەكەندىگىن كورىپ, ءبىلىپ جۇردىك جانە سونى وزىمىزگە ۇلگى تۇتتىق. مۇنى ءبىر دەسەك, ەكىنشىدەن, بۇل كىسى وتىرعان جەردە وسەك پەن وتىرىككە, داڭعويلىق پەن اسىرە ماقتانشاقتىققا جول بەرىلمەيتىندىگى جانە شىندىق. سوندىقتان ماكەڭنىڭ پىكىرلەستەرى قاي جەردە بولماسىن از ەمەس-ءتى. سونداي-اق ءبىز سياقتى جاسى كىشىلەر دە وزىمىزدەن جاسى ۇلكەنىرەك اعامىزدىڭ جانىنان تابىلۋعا تىرىساتىنبىز.
بىراق ءومىر ەمەس پە, بىرەر جىلدان سوڭ الماتىدان سەمەيىمىزگە قايتىپ ورالعانبىز. ودان جىل وتپەي جاتىپ ءبىز دە «ەگەمەنگە» وسى جاقتاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قايتا كەلگەنبىز. سول تۇستا ماكەڭ باس باسىلىمنىڭ تىلشىلەر بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن. ياعني ون التى وبلىستاعى تىلشىلەردىڭ تىكەلەي باسشىسى وسى كىسى. سول باسشىمىزدىڭ اۋىزشا تاپسىرمالارمەن شەكتەلمەي, ەلگە دە كەلىپ-كەتىپ تۇراتىنى بار. سوندا باياعى ەسكى تانىستارىنىڭ ءبارىن سۇراستىرىپ, سالەم بەرۋگە تىرىسىپ باعاتىنىنا مەن قايران قالاتىنمىن. مۇندايدا الدىن الا جوسپارلاپ قويعان جۇمىسقا وراي ۇنەمى اسىعىپ تۇراسىڭ. جانە ىشتەي سولاردىڭ كوبى اراداعى پالەن جىلدان كەيىن بۇل كىسىنى ۇمىتىپ تا قالعان بولار دەيسىڭ. جوق, ولاي ەمەس, ەسكى تانىستارى ماكەڭدى شۇرقىراپ قارسى العاندا ءوزىڭ ريزا بولاسىڭ, سالەمنەن ۇلكەن شارۋا جوق ەكەندىگىن مويىندايسىڭ. ال بىرەۋدەن ودان ارتىق سىي دامەتۋدى, مىندەت ارتۋدى ءجون كورمەيتىن اعامىز ءۇشىن بۇدان كەيىنگى جەردە شارۋاعا دا ۋاقىتى ارتىعىمەن جەتىپ جاتاتىن. سونداي ساپارلاردىڭ بىرىندە قايتادان اشىلىپ جاتقان ابىرالى اۋدانىنا بارعانىمىز كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە. تەگىندە اتالعان اۋداننىڭ قايتا اشىلۋى, بىرىنشىدەن, ەل ەگەمەندىگىنىڭ ارقاسى بولسا, ەكىنشىدەن, ەل باسىلىمى اتانعان «ەگەمەننىڭ» دە وعان قوسقان ۇلەسى زور بولاتىن. وكىنىشكە قاراي ءبىراز جىلدان سوڭ ابىرالى اۋدانى قايتادان جابىلىپ قالدى. نەگىزىندە, بۇل اۋدان ورتالىعى كۋرچاتوۆ بولىپ اشىلسا, عۇمىرى ۇزاق بولار ما ەدى, قايتەر ەدى؟! ول ەندى باسقا اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى. سولاي دەي تۇرعانمەن, كورشىلەس ەكى وبلىستىڭ بىرىگۋىنىڭ ناتيجەسىندە كەزىندە ماكەڭ بار, وڭداسىن ەلۋباي بار, ەلىمىزدىڭ شىعىس جاعىن دا شارلاپ قايتىپ جۇرەتىنبىز. «اپاما دا بارا كەلەيىن, تايىمدى دا ۇيرەتە كەلەيىن» دەگەندەي, ونداي ساپارلار ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس.
* * *
بۇل دا كەيىنگى اڭگىمە. وعان دەيىن, ياعني سەمەي وبلىسى تارقاماي تۇرعان كەزدە, ودان ءارى ناقتىلاي تۇسسەك, 1995 جىلدىڭ باسىندا-اۋ دەيمىن, ماكەڭ ءبىزدىڭ جاققا كەلگەن ءبىر ساپارىندا بىزگە, ەجەلگى دوستارى بالتابەك, ماناتبەك ۇشەۋمىزگە توسىن ءبىر ۇسىنىس ايتقان. سول شاقتا بۇكىل ەلىمىز, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە سەمەي ءوڭىرى حاكىم ابايدىڭ يۋنەسكو كولەمىندە تويلانعالى جاتقان 150 جىلدىق مەرەيتويىنا قىزۋ دايىندىق ۇستىندە ەدى. «سوعان وراي قاسيەتتى سەمەيدەن اقىندار مەككەسى اتانعان جيدەبايعا دەيىن جاياۋ جورىققا شىقساق» دەيدى ماكەڭ. «سەندەر ء«يا» دەسەڭدەر, ودان ارعى جەردە «ەگەمەننىڭ» باسشىلىعىمەن ءوزىم سويلەسەمىن. « ۇلىلىققا تاعزىم» دەگەن اتپەن وتەتىن بۇل شارانى كەيىندە وسى باسىلىمنىڭ تۇراقتى اكتسياسىنا اينالدىرۋىمىز مۇمكىن تەگىندە».
اقىرى سولاي بولدى دا. العاشقى ساپارعا جوعارىدا اتتارى اتالعان ازاماتتارمەن بىرگە الماتىداعى اۋەزوۆ مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى تالاتبەك اكىموۆ تە قاتىستى. العاشقى ساپار بارىسىندا ءبىز ونسىز دا مۇرىندارىنا سۋ جەتپەي جۇرگەن رەسمي ورىنداردى مازالاي قويعان جوقپىز. جۇك تيەلگەن كولىگىمىزدىڭ جانارمايى, بەس-التى كۇنگە جەتەرلىك cۋسىن-تاماعىمىزعا دەمەۋشىنى ءوزىمىز تاپتىق. تاماقتى دا ءوزىمىز ازىرلەدىك. كەشكى قونالقىدا جاتاتىن شاتىرىمىزدى دا ءوزىمىز تىكتىك دەگەندەي. قاراۋىلعا باستاپ الىپ باراتىن قاسقا جولعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىقتان, شاڭ-توزاڭعا مەيلىنشە كومىلگەنىمىزدە ەش قوسپاسى جوق ءسوز. ونىڭ ۇستىنە كوبىمىزدىڭ بۇرىننان جيناقتاعان تاجىريبەمىزدىڭ جوقتىعى سالدارىنان قايسىبىرەۋدىڭ اياعى قاجالىپ, قينالىپ قالعانى دا راس. بىراق سوعان قاراماستان ابىروي بولعاندا دىتتەگەن جەرىمىزگە الدىن الا بولجاعان مەرزىمدە امان-ەسەن ۋاقىتىندا جەتكەنبىز. سوندا نەگىزىنەن ءداتى بەرىك جولباسشىمىزدىڭ كادىمگىدەي تەبىرەنگەنى دە شىندىق. راسىندا كەشەگى جەلتوقسان وقيعاسىنان سوڭ ازداپ بولسا دا جۇرەگى سىر بەرگەن ماكەڭنىڭ بۇل ىشكى تولعانىسىن ءبىز بەك تۇسىنگەنبىز.
سول جولعى ساپار بارىسىندا ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز ناسيحاتتاعانداي بولمايىق دەپ الدىن الا ەش جەردە, ەشكىمگە جار سالماعانبىز. سوندىقتان دا بولار, جولاي ءبىزدى كورگەندەر مەنىڭ اكەمە: «داۋلەتتەر ءبىر توپ ادام بولىپ جيدەبايعا جاياۋ كەتىپ بارا جاتىر» دەسە, ول كىسى: «نە, كولىكتەرى سىنىپ قالىپ پا» دەپتى. ال اكەي سولاي دەسە, جولاي كەزىككەن ەكىنشى بىرەۋ: «ايدالادا سىزدەردى اڭدىپ تۇرعان كىم بار, ءبىزدىڭ كولىكپەن ءبىراز جەرگە جەتىپ الىڭىزدار» دەپ بايەك بولعانى دا بار. ال ول تۇگىلى كۇندىز ءجۇرىپ ۇلگەرە الماعان قاشىقتىقتىڭ ءبىر بولىگىن كەشكى استان كەيىن ءجۇرىپ وتۋگە ءبىزدى قايتا باستاپ شىعاتىن باسشىمىز بۇعان قايتىپ جول بەرسىن!
سول ساپار سوڭىندا ارۋاق قولداپ دەگەندەي ماكەڭ, بالتەكەڭ ۇشەۋىمىز «اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندىق. مۇنىڭ سىرتىندا ماكەڭ ەكەۋمىز اباي تويىنا دايىندىق ماسەلەلەرى جانە جولساپاردان جازىلعان ماتەريالدارىمىز ءۇشىن ەكى بىردەي مينيسترلىك – مادەنيەت پەن ءباسپاسوز مينيسترلىكتەرى جانە قازاقستان جۋرناليستەر وداعى بىرلەسىپ وتكىزگەن بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى دەپ تانىلدىق. جاسىراتىنى جوق, وعان دا كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ قالعان. ونىڭ سىرتىندا « ۇلىلىققا تاعزىم» اتتى جاياۋ جورىعىمىز «ەگەمەننىڭ» تۇراقتى اكتسياسىنا اينالىپ, يۋنەسكو سىندى مارتەبەلى ۇيىمنىڭ كۇنتىزبەسىنە ەنگەن ۇلتىمىزدىڭ باسقا دا داڭقتى پەرزەنتتەرىنىڭ مەرەيتويلارىندا جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. رەتىمەن ايتاتىن بولساق, بۇدان كەيىنگى جەردە جىر جامپوزى جامبىلدىڭ, دالا دانىشپانى اتانعان شاكارىم قاجىنىڭ – 150, ءبىرى كلاسسيك جازۋشى, ەكىنشىسى عۇلاما عالىم, ال ودان كەيىنگىلەرى ايتۋلى اقىن بولىپ تابىلاتىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, قانىش ساتباەۆتىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ – 100, ماحامبەتتىڭ, ءسۇيىنبايدىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويلارى مەن قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ – 1500, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا جيىرما جىل تولۋىنا وراي جاياۋ جورىققا شىققان ەكەنبىز. وسى ون ساپاردا ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسىن, وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىن جاياۋ كوكتەي ءوتىپ, جالپى جيىنى 1600 شاقىرىمداي جول ءجۇرىپپىز. تاعى ءبىر دەرەكتى ايتاتىن بولسام, سول ون ساپاردىڭ تورتەۋى قاسيەتتى سەمەي توپىراعىندا وتكەن ەكەن. ماكەڭە سەپتەسىپ, سوعان ۇيىتقى بولعانىم مەن ءۇشىن دە زور مارتەبە.
ورىس حالقىندا ء«بىر-ءبىرىڭدى جەتە ءبىلۋ ءۇشىن كەمى ءبىر پۇت تۇزدى بىرگە جەپ تاۋىسۋ كەرەك» دەگەن ماعىناداعى ءسوز بار. ءبىز وسى ساپار بارىسىندا ءبىر پۇت بولماسا دا, بىرەر كيلو تۇز جەگەن دە شىعارمىز. وعان حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار ءبىراز ازاماتتارى دا ورتاقتاسقانىن ماقتانىشپەن مالىمدەيمىن. ايتالىق, بەلگىلى سىنشى-عالىم, اياۋلى ازامات زەينوللا سەرىكقاليەۆ مارقۇم بىرقاتار ساپاردا بىزبەن بىرگە بولدى. ەسىمدەرى ەلگە بەلگىلى تۇلعالار ومىرزاق ايتباەۆ پەن ەرلان سىدىقوۆتار ۇلىلىققا تاعزىم ەتىپ, ساپارىمىزدىڭ ءمانى مەن ءسانىن كەلتىردى. جاياۋ جورىق ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىندا, سونداي-اق اسكەري پولكوۆنيك, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي ايدارحانوۆ, پوليتسيا پولكوۆنيگى بالتاش اليەۆ, گەولوگ مولديار سەرىكباەۆ, بەلگىلى فوتوجۋرناليست نۇرعوجا جۇبانوۆ سىندى ءتۇرلى ماماندىق يەلەرىمەن بىرگە سۇڭقار جۇرتباەۆ, قانات ەرسالىموۆ, ەرجان جاقىپ سەكىلدى جاستار دا بولدى.
العاشقى ساپاردان كەيىن-اق ۇلىلاردى ۇلىقتاعان ءبىزدىڭ جاياۋ جورىعىمىزعا حالىقتىڭ دا, بيلىكتىڭ دە تاراپىنان ەرەكشە كوڭىل بولىنە باستاعانى جانە شىندىق. جولساپار بارىسىندا تالاي ەستە قالارلىقتاي قىزىقتارمەن بىرگە, بىرەن-ساران بولسا دا شىجىقتار دا كەزىگىپ قالعانى راس. بىراق ونىڭ ءبارى سول جولساپارلارىمىزعا ارنالعان كىتاپتارىمىزدا ايتىلعاندىقتان, ونى قايتالاپ جاتۋ ارتىق پا دەيمىن. بۇگىندە ەل ەگەمەندىگىنىڭ ارقاسىندا شەتكە شىعۋ سونشا تاڭسىق ءىس بولماي قالدى. ءيا, «اتىڭ باردا, ەل تانى» دەمەكشى, شەتەلدەردى دە كورگەن جاقسى. بىراق ەڭ الدىمەن ءوز ەلىڭدى جانە سول ءوز ەلىڭدى جاياۋ ارالاعان ءبىر عانيبەت شارۋا ما دەيمىن. مۇنى جانە ءوز باسىم ءومىرىمنىڭ ايشىقتى شاقتارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن. سول ءۇشىن ماكەڭە العىستىمىن. جاسى ۇلكەن اعامىزدى جاياۋ جولداس دەپ جاتقانىم دا سوندىقتان! بۇگىنگى كۇندەرى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلىپ وتىرعان ارىپتەس اعا, جاياۋ جولداسقا, نۇرسۇلۋ اپايىمىزعا زور دەنساۋلىق تىلەي وتىرىپ, سىزدەرگە ۇرپاق قىزىعىن كورۋگە جازسىن دەيمىن!
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
