تەلمىرەتىنىمىز – تەلەديدار, ۇستايتىنىمىز – ۇيالى تەلەفون
اتى ايتىپ تۇرعانداي, اكەلەر فورۋمىنا وسى مەكتەپتە بالالارى ءبىلىم الاتىن 400-دەن استام اكە جينالىپ, بىرنەشە توپقا ءبولىنىپ, «بالا قۇلاعىمەن ەمەس, كوزبەن تاربيەلەنەدى. ەستىگەنىن ەمەس, كورگەنىن ىستەيدى», «وتباسىنداعى اكە كوشباسشىلىعى» تاقىرىپتارى اياسىندا بالا تاربيەسىنە قاتىستى ويلارىن, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ورتاعا سالدى. ءبىرىنشى توپ اتىنان سويلەگەن بەردىبەك بياروۆ قازىرگى اتا-انالاردىڭ كوبى بالانىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە ۇڭىلە بەرمەيتىنىن, بۇيىرۋعا, ۇرسۋعا بەيىم تۇراتىنىن, «جۇرتتىڭ بالاسى اناداي, سەن مىنادايسىڭ» دەپ سالىستىرۋ ارقىلى بالانىڭ ءوزىن تومەنشىك سەزىنۋىنە جول بەرەتىنىن, بۇدان ەش پايدا جوقتىعىن, كەرىسىنشە قۇرعاق اقىل ايتقاننان گورى ىسپەن دالەلدەگەننىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. «الاش قايراتكەرى ماعجان جۇماباەۆ «بالا جامان بولىپ وسسە تاربيەشى كىنالى» دەيدى. ياعني ورتاسى, قوعامى, اتا-اناسى كىنالى. ءبىز بالاعا «نەگە كىتاپ وقىمايسىڭ؟» دەپ ۇرسامىز. ءوزىمىز كىتاپ وقيمىز با؟
قازىر ءبارىمىزدىڭ تەلمىرەتىنىمىز – تەلەديدار, ۇستايتىنىمىز – ۇيالى تەلەفون. بالا دا سونى كورەدى. ەگەر ۇيدە ارا-تۇرا كوركەم ادەبيەت وقىساق بالا دا قىزىعار ەدى عوي. بۇل ءۇشىن اتا-اناعا جىگەر قاجەت. بالالار ايتقاندى كوپ ۇعا قويمايدى, ىسپەن كورسەتكەندى جەڭىل قابىلدايدى», دەيدى ول. كەلەسى بولىپ پىكىرىن بىلدىرگەن اتا-انا ارمان ءالىمحان اۋەلى زالعا جينالعان اكەلەرگە «سىزدەر قاشان سوڭعى رەت بالالارىڭىزعا ساباققا قاتىسى جوق سۇراقتاردى قويىپ كوردىڭىزدەر؟ ءومىرىمىزدىڭ جاعىمدى ساتتەرىن ولارعا اڭگىمەلەپ, اڭگىمەگە بالالاردى دا ارالاستىرىپ كوردىك پە؟ كىم بالالارىنىڭ دوستارىن تانيدى؟» دەگەن سۇراقتاردى قويىپ, «بالام, اۋىر كوتەرمە, بالامنىڭ قارنى اشىپ قالادى» دەپ تىم وبەكتەي بەرمەي, بالانىڭ ءبىر مەزگىل وزدىگىنەن شەشىم قابىلداۋىنا دا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەتتىگىن, ءبىر مەزگىل بالامەن سويلەسىپ, ونىڭ پىكىرىن تىڭداپ, ساناسىپ وتىرۋدىڭ دا ارتىق ەتپەيتىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
فورۋمدا ءسوز العان ديرەكتوردىڭ تاربيە جۇمىسى جونىندەگى ورىنباسارى گۇلشات مۇحتارحانوۆا بۇگىنگى اتا-انالاردىڭ دەنى تەرگەۋشى مەن پروكۋرورعا ۇقساس ەكەندىگىن ايتىپ, بۇل ادەتتەن قۇتىلۋدىڭ جولدارىن ۇسىندى. «بارلىعىمىزدا تەرگەۋشى دەگەن سەرتيفيكات بار. ۇيگە كەلە ساپ «نەشە الدىڭ؟ ساباق قارادىڭ با؟ ىدىس-اياق جۋىلدى ما؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ استىنا الامىز. مۇنىمەن قويماي «سەن اندايسىڭ, سەن مۇندايسىڭ» دەپ كانىگى پروكۋرورلارداي كەمشىلىكتەرىن بەتىنە باسىپ, دالەلدەيمىز-اي كەلىپ. ال بالا قىلمىس جاساعانداي ىڭعايسىزدانادى. ەگەر اۋىرىپ دارىگەرگە باراتىن بولساق دارىگەر بىزگە «نەگە اۋىرىپ قالدىڭ؟» دەپ ۇرىسپايدى عوي. سول سەكىلدى ءبىز تەرگەۋشى, پروكۋرور اتا-انا ەمەس, دارىگەر اتا-انا بولۋىمىز كەرەك. قاتەلىگى, كەمشىلىگى بولسا بەتىنە باسپاي, جازعىرماي, جەكىرمەي كەرىسىنشە دارىگەر سەكىلدى بىلدىرمەي ەمدەپ, بالانى وزىمىزگە جاقىنداتقانىمىز ءجون», دەگەن ول اتا-انالارعا وي سالارلىق تومەندەگى مىسالدى ايتىپ بەردى.
جۇمىستان قولى بوسامايتىن, بالا تاربيەسىنە ءجوندى كوڭىل بولمەيتىن ءبىر اعامىز پسيحولوگتىڭ سەمينارىنا قاتىسىپتى. پسيحولوگ «دۇنيە كۇيىپ كەتسە دە بالاڭىزبەن كۇنىنە ءبىر ساعات ويناڭىز» دەپ كەڭەس بەرگەن ەكەن. ۇيگە كەلگەننەن كەيىن مۇنى جۇبايىنا ايتسا, جولداسى «بالانىڭ وينايتىن ۋاقىتى جوق, كەشكە ساباعىن قاراۋى كەرەك. نە ايتىپ تۇرسىڭ ءوزىڭ؟» دەپتى. سودان نە كەرەك, جۇبايىن اقىرى كوندىرىپ, كۇندە كەشكە جاقىن بالاسىمەن ساباقتان كەلگەن سوڭ ويناۋدى ادەتكە اينالدىرىپتى. بالاسىمەن جاڭبىردىڭ استىندا دا قالىپ, باتپاقتى دا بىرگە كەشەدى. ۇيگە كىرىپ, بالاسىنىڭ كيىمىنە جۇققان بالشىقتى ءتۇسىرىپ, بىرگە جۋىنادى.
ومىرىندە ءبىرىنشى رەت بالاسىنىڭ ءۇستىن سۇلگىمەن ءسۇرتىپتى دەيدى. ارادا ءبىر اپتا وتكەندە بالاسى «اكە, بۇرىن ءسىز ۇيگە كىرىپ كەلگەندە بولمەمنىڭ ەسىگىن جاۋىپ الىپ, قاشۋعا بەيىم تۇراتىن ەدىم. ال قازىر ءسىزدى اسىعا كۇتەمىن. مەن ءسىزدى جاقسى كورەمىن» دەپتى. ءبىر كۇنى اعامىزدى سىنىپ جەتەكشىسى مەكتەپكە شاقىرىپتى. «قۇداي-اۋ, نە ءبۇلدىرىپ قويدىم؟ كۇندە ۋاقىت تاۋىپ, بالامدى ويناتىپ ءجۇرمىن. مەن وسىنى ىستەمەي-اق بالامنىڭ ساباق قاراعانى دۇرىس پا ەدى؟ ەندى قايتتىم؟» دەپ ۋايىمداپ, مەكتەپكە بارىپ, ەڭ سوڭعى پارتاعا وتىرىپتى. سىنىپ جەتەكشىسى «اعا, ءسىز نە ىستەدىڭىز» دەپ سۇراق قويىپتى. اعامىزدىڭ ءتۇرى بۇزىلىپ ىشتەي «ويباي, مەن نە ءبۇلدىردىم؟ ايەلىمدى نەگە تىڭدامادىم ەكەن؟» دەپ جۇرەگى دۇرسىلدەپ, مازاسى قاشىپتى. سوندا سىنىپ جەتەكشىسى: ء«سىز نە ىستەدىڭىز؟ قازىر بالاڭىز ءوزىن ەركىن سەزىنەدى. بىلىمگە قۇشتارلىعى ارتتى. دوستارىمەن دە ەمەن-جارقىن سويلەسەتىن بولدى. يىعىن تىك ۇستاپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ جۇرەتىن بولدى. سىزگە راحمەت!» دەپتى.
بالا تاربيەسىنە قاتىستى قانشا كىتاپ وقىدىڭىز؟
ەكىنشى توپ اتىنان ءسوز العان اتا-انا الماس سولتانعاليەۆ مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا «ماسەلە تۋىنداعان جاعدايدا قالاي شەشەسىڭ؟» دەگەن تاقىرىپتا ساۋالناما جۇرگىزىلگەنىن, ساۋالناما بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ 20 پايىزعا جۋىعى اتا-اناسىمەن, 40 پايىزدان استامى دوستارىمەن, پسيحولوگپەن, باسقا ادامدارمەن اقىلداسامىن دەپ جاۋاپ بەرگەنىن ايتا كەلىپ, وسى ماسەلەگە بايلانىستى ويىن ورتاعا سالدى. «بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ءبىزدىڭ بالانىڭ سۇراعىنا دايىن ەمەس ەكەنىمىزدى, بالانىڭ وتىنىشىنە كوپ قۇلاق اسا بەرمەيتىندىگىمىزدى اڭعارتادى. ءبىز وتباسىنداعى, جۇمىستاعى كەيبىر ماسەلەلەردى بالامەن اقىلداسىپ, پىكىرىن سۇراۋىمىز كەرەك.
سوندا ەرتەڭ بالا دا وزىندە ماسەلە تۋىنداعاندا سىزبەن اقىلداسادى. اشىق سويلەسەدى. ۇيىڭىزگە قاراپايىم زات الار كەزدە دە بالانىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. سوندا بالا وتباسىندا ءوزىنىڭ ورنى بار ەكەنىن, قاجەت ەكەنىن سەزىنەدى. بولاشاقتا ءوزىنىڭ ماسەلەسىن, ۋايىمىن دا سىزگە ايتاتىن بولادى», دەدى ول. ال ەكى بالانىڭ اكەسى ۆاسيلي اندرۋششاك بالانى ومىرگە ەرتە باستان تاربيەلەۋ قاجەتتىگىن, ماسەلەن, كىشكەنە كەزىندە دۇكەنگە جۇمساپ, كەيىن كوممۋنالدىق تولەمدەردى تولەتۋ سەكىلدى جۇمىستارعا بەيىمدەۋدىڭ ءبىر قاراعاندا بىلىنبەگەنىمەن ماڭىزى زور ەكەندىگىن العا تارتتى.
نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى وقۋشىلارىنىڭ اكەلەرى اراسىندا ارنايى ساۋالناما ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ءبىلىم ورداسىنداعى 512 اكەنىڭ 247-ءسى قاتىسىپتى. «بالا تاربيەسىنە قاتىستى قانشا كىتاپ وقىدىڭىز؟» دەگەن ساۋالعا اكەلەردىڭ 22 پايىزى – 1, 17 پايىزى – 2, 14 پايىزى 3-تەن استام كىتاپ وقىدىم, 47 پايىزى «مۇلدە وقىمادىم» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. «بيىلعى وقۋ جىلىندا مەكتەپتەگى شارالارعا قانشا رەت قاتىستىڭىز؟» دەگەن سۇراققا 17 پايىزى – 1, 13 پايىزى – 2, 9 پايىزى 3 رەت قاتىستىم, 61 پايىزى مۇلدە قاتىسپادىم دەپ جاۋاپ قايتارعان. «بالاڭىزدىڭ ساباعىنا كۇنىنە قانشا ساعات ۋاقىتىڭىزدى جۇمسايسىز؟» دەگەن ساۋالعا 38 پايىزى – 1 ساعات, 6 پايىزى – 1-2 ساعات, 1 پايىزى – 2-3 ساعات, ال 50 پايىزى «مۇلدە ۋاقىت بولمەيمىن» دەپتى.
ال «بالاڭىزدىڭ تاربيەسىندەگى ماسەلەنى انىقتاپ, شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرىپ كوردىڭىز بە؟» دەگەن سۇراققا اكەلەردىڭ 21 پايىزى «اقىلمەن شەشەمىن», 14 پايىزى «اڭگىمەلەسۋ ارقىلى», 7 پايىزى «ەشقانداي پروبلەمانى بايقامادىم», 63 پايىزى «ونى اناسىمەن شەشەدى, مەنىڭ بۇعان قاتىسىم جوق» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ساۋالناما قورىتىندىسىن وقىپ بەرگەن راشات شەريازدانوۆ كوپشىلىك اكەلەردىڭ جۇمىستى سىلتاۋراتىپ, بالا تاربيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى ىسىرىپ تاستاۋى دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. كەرىسىنشە كەشەگىدەن ۇلگى الىپ, بالالاردى بابالار جولىمەن نەگە تاربيەلەمەسكە دەگەن ويىن جەتكىزدى. «كوپشىلىگىڭىز «اباي جولى» رومانىن كەڭەستىك داۋىردە وقىپ, قۇنانبايعا سول زاماننىڭ, سول ءداۋىر ساياساتىنىڭ كوزىمەن قاراعاندارىڭىز انىق. قازىر سىزدەر ايگىلى تۋىندىنى قايتا ءبىر پاراقتاپ, قۇنانبايعا بۇگىنگى زامان تۇرعىسىنان, تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە زەر سالىپ كوردىڭىزدەر مە؟ قۇنانبايدىڭ دانالىعىن, كورەگەندىگىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن.
قۇنانباي بالا تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. «نە كۇتسەم دە وسى جامان قارادان كۇتەم» دەپ ابايدى 9 جاسىنان بىلىمگە باۋلىپ, قاسىنا ەرتىپ ءجۇرىپ, ەل باسقارۋ ىسىنە ۇيرەتكەن. «بالالارىم كورسىن, كوكەيىنە ءتۇيسىن» دەپ سول كەزدىڭ ايتۋلى اقىندارىن, جىرشىلارىن ۇيىنە شاقىرعان. ۇلدارىن اناسىن قۇرمەتتەۋگە, ەلىن, جەرىن سۇيۋگە تاربيەلەگەن. «سونداي قيىن زاماندا قۇنانباي بالالارىنا وسىنداي تاربيە بەرسە, ازات ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءبىز ەلىمىز ءۇشىن اكە رەتىندە نە ىستەپ جاتىرمىز؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ايتايىن دەگەنىم, بارىمىزگە قۇنانباي, اباي بولۋ شارت ەمەس شىعار. دەسەك تە وسىنداي دارا تۇلعالاردىڭ ءومىر جولىن ونەگە رەتىندە ۇستانىپ, بالاعا ءوز تاربيەمىزبەن ۇلگى بولعانىمىز ءجون», دەدى ول.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن
سۋرەتتى تۇسىرگەن روزا قۇمارعاجينا
