قۇر توقپاق

زاڭسىزدىق بەلەڭ العان كەزدە, جەمقورلىقتىڭ ايدارىنان جەل ەسە تۇسەدى-اۋ. مىڭ جەردەن «قازىنادان ۇرلاعان – كۇناھاردىڭ كوكەسى» دەپ وبال-ساۋاپ تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ, ەلدىك مۇددە تۋرالى ايتقانىمىزبەن, ايتقان سايىن كۇناھارلار قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتىر ما قالاي؟

سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىندە بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا, قازاقستان 31 بالل جيناپ, الەمدەگى 180 مەملەكەتتىڭ ىشىندە رەيتينگتەگى 122-ورىندى ازەربايجان, دجيبۋتي, ليبەريا, مالاۆي, مالي, مولدوۆا جانە نەپال سىندى مەملەكەتتەرمەن بولىسكەن كورىنەدى. رەيتينگ بويىنشا ەڭ جوعارى ناتيجەنى 89, 88 بالل جيناعان جاڭا زەلانديا مەن دانيا مەملەكەتتەرى كورسەتكەن. ياعني اتالعان ەلدەر جەمقورلىق اتاۋلىدان مەيلىنشە ادا مەملەكەت سانالادى. 14, 12, 9 بالل جينا­عان سيريا, وڭتۇستىك سۋدان, سومالي سياقتى مەملەكەتتەر رەيتينگتىڭ تومەنگى جاعىندا تۇر. مەملەكەتتەرى 66 بالل جيناعان باتىس ەۋروپا ەڭ جاقسى ناتيجە كورسەتكەن ايماققا جاتادى. ورتاشا ەسەپپەن 32 بالل جيناعان ساحارانىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان افريكا مەملەكەتتەرى مەن ورتاشا ەسەپپەن 34 بالل جيناعان شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس.

وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى كەڭەس وداعىندا «نەترۋدوۆوي دوحود» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. باسقالاي ايتقاندا, ماڭداي تەرىمەن تاپپاعان كىرىس. وسى ءادىس قىزمەتتەگى تالاي باسشىنى اۋىزدىقتاپ ۇستاعان ەدى. ايلىعىنان باسقا, كولدەنەڭ تابىس قايدان كەلدى دەگەن ساۋالعا جا­ۋاپ ىزدەتەتىن ارەكەت پاراقورلىقتى تەجەۋگە سەپتىگىن تيگىزگەن-ءدى. وسى ءتاسىل قازىرگى كەزدە قىتايدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە پايدالانىلادى ەكەن. ەگەردە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ يەلىگىندە قاي قارجىسىنا كەلگەنىن دالەلدەي المايتىن مەنشىگى بولسا, وندا ول تۇلعانى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا جانە سول اكتيۆتەردى تاركىلەۋگە سەبەپ بولادى ەكەن. وسى زاڭدى قازاقستاندا قولدانار ما ەدى؟ تالاي شەنەۋنىكتىڭ باعا جەتپەس بايلىقتى قانشالىقتى ادال ەڭبەكپەن تاپقاندىعى انىقتالار ەدى دە, جاۋاپقا تارتىلار ەدى.

جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋ كەز كەلگەن باسشىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنى الەمگە ايان. بۇل تۇرعىدا «سينگاپۋرلىق ەكونوميكالىق عاجايىپتىڭ» اۆتورى لي كۋان يۋ-ءدىڭ ءجونى بولەك. ول ء«ۇشىنشى الەم» ەلىن الدىڭعى قاتارلى ەكونوميكاسى بار جانە سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى تومەن دەڭگەيدەگى مەملەكەتكە اينالدىردى.

لي كۋان يۋ 1959 جىلى ماۋسىمدا «حالىق­تىق قيمىل» پارتياسىمەن بىرگە سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ, پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىن يەلەندى. بيلىككە كەلىسىمەن پارتيا الەۋ­مەتتىك, قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق سالالار­دا ءتارتىپ ورناتۋعا بەلسەنە كىرىستى. لي كۋان يۋ-ءدىڭ رەفورما جۇرگىزۋدە قانشالىقتى تابان­دى بولعاندىعىن ونىڭ ايتقاندارى دالەل­دەيدى: «سىبايلاس جەمقورلىقتى جەڭگىڭ كەلسە, ءوز دوستارىڭ مەن تۋىستارىڭدى تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا توعىتۋعا دايىن بول». سودان باستاپ ەلگە زاڭنىڭ بيلىگى ءجۇردى. زاڭ­نىڭ الدىندا بارلىعى دا بىردەي – ورتا بۋىن­داعى شەنەۋنىك تە, پارلامەنت مۇشەسى دە.

جاڭا ۇكىمەتتىڭ پىكىرىنشە, لاۋازىمدى تۇلعالار اراسىنداعى قىلمىستارعا قارسى كۇرەس بارىسىندا قالىپتاسقان بيلىك-اقشا-كوررۋپتسيا قاتىناسىن تۇبىرىنەن جويۋ كەرەك بولدى. وسى ماقسات ءۇشىن قارجى مينيسترلىگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارنايى باعدارلاما جاساپ, ول بىرقاتار شارالاردى قامتىدى. ولاردىڭ ىشىندە تومەنگى بۋىنداعى شەنەۋنىكتەردىڭ جوعارىداعى شەنەۋنىكتەردىڭ باقىلاۋىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ; سىبايلاس جەمقورلىق بايلانىستى بولدىرماس ءۇشىن شەنەۋنىكتەر روتاتسياسىن جۇزەگە اسىرۋ; اياقاستى ينسپەكتسيالار جۇرگىزۋ – بيۋروكراتيالىق كەدەرگى­لەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ ءوزارا بىرلەسكەن قيمىل رەسىم­دەرىن جەتىلدىرۋ. سونداي-اق لي كۋان يۋ پار­تياسى سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى بارلىق داۋ-دامايلاردى باتىل جازاتىن تاۋەلسىز جانە وبەكتيۆتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قالىپتاستىرۋعا قامقورلىق جاسادى. وسىلايشا مەملەكەتتىڭ تۇبىنە جەتەتىن سىبايلاس جەمقورلىقتى اۋىزدىقتادى.

قازاقتىڭ «ۇر توقپاق» ەرتەگىسى وقىرمان­نىڭ ەسىندە بولار. سول ۇر توقپاعىڭىز ىشكەن-جەگە­نىن قۇستىرادى عوي قازان مەن ەسەكتى ۇرلا­عان بالالارعا. ەرتەدەگى, سوناۋ وركەنيەتكە يەك ارتپاعان زامانداعى توقپاقتىڭ قۇدىرەتى قانداي ەدى دەسەڭشى! ال تسيفرلى تەحنولوگيا زامانىنداعى توقپاعى بار بولعىر «يسكۋسستۆەننىي» ما, الدە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ السىزدىگى مە, ايتەۋىر باياعى بابالارىمىزدىڭ ناعىز تابيعي توقپاعىنىڭ سوققىسىنا جەتپەي جاتىر-اۋ. سوندىقتان عوي, جاساندى توق­پاق­تاعان جاسقانباعان جانداردىڭ قازىنا قار­جىسىن ۇرلاپ-جىرلاپ, شەتەل اسىپ كەتىپ جاتقانى. قىسقاسى, قازىرگىنىڭ توقپاق دەگەن اتى عانا, قۇر توقپاق؟!

قۇر توقپاق كوررۋپتسياعا تۇساۋ سالادى دەپ ايتۋ قيىن عوي, ويتكەنى كەزىندە قيىر­داعى اۋىل-ايماقتان باستالعان پاراقورلىق بۇگىندە استاناداعى كەرەناۋ كەڭسەلەردىڭ قوجا­يىن­دارىنا كەلىپ جەتتى. كوررۋپتسياعا بايلانىستى ءىستى بولعان بۇرىن-سوڭدى ۇكىمەت باسقارعاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ تاعدىر-تالايى وسىعان سايادى. بۇگىنگىلەردىڭ دە ەرتەڭ سولاردىڭ كۇيىن كەشپەسىنە كىم كەپىل؟ جەمقورلىق جايلاعان ەلدىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەكەنى ايقايلاپ ايتپاسا دا تۇسىنىكتى... ولاي بولسا, تابيعي, سوققىسى كۇشتى توقپاق كەرەك قوعامعا! ايتپەسە قۇر توقپاق جەتەدى قازاقتىڭ تۇبىنە!

عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»