ءبىرىنشى كەزەكتە ەتتى ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعىنىڭ جانە قوي شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى جوعارى ەكەنى بەلگىلى. قازاقتىڭ بايتاق دالاسىندا جايىلىم القاپتارى مەن سۋارمالى جەرلەر كوپ. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كەرەك جاعدايدىڭ ءبارى بار. ەلىمىزدەگى جايىلىمدىق جەردىڭ جالپى كولەمى – 180 ملن گەكتار. جەر كولەمى بويىنشا الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن قازاقستان جايىلىمدىق جەر اۋقىمى بويىنشا 5-ورىندا ەكەن. مال باسىن قازىر ەكى ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا جايىلىم كولەمى جەتكىلىكتى. مينيسترلىكتىڭ دەرەگىنشە, 110 ملن گەكتار جايىلىم القابى جەراستى جانە جەرۇستى سۋ كوزدەرىمەن قامتىلعان, سوڭعى بەس جىلدا 6 ملن گەكتار جايىلىم القابى سۋلاندىرىلدى. تاعى دا 2 ملن گەكتار جەردى سۋلاندىرۋعا قاجەتتى سۋ كوزدەرى بار.
ەل حالقىنىڭ جارتىسى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىنىن ەسكەرسەك, اتالعان باعدارلاما اياسىندا قولعا الىناتىن شارۋالار قىرۋار ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەرى ءسوزسىز. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى اياسىندا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردىڭ سانى الداعى ون جىل ىشىندە 20 مىڭنان 100 مىڭعا دەيىن وسەدى دەگەن بولجام بار. ياعني وسى سالاداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن 100 مىڭنان 500 مىڭعا دەيىن ارتتىرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار ءىرى قارا مال سانىن 7 ميلليوننان 15 ميلليونعا دەيىن, سيىر مەن قوي ەتىنىڭ ءوندىرىسىن 600 مىڭ توننادان 1,6 ملن تونناعا دەيىن وسىرۋگە, ەكسپورتتان تۇسەتىن پايدا كولەمىن 2,4 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن ۇلعايتۋعا, ءار جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن 1000 اقش دوللارىنان 8000 اقش دوللارىنا دەيىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بار.
قاراعاندى وبلىسىندا كەيىنگى ۋاقىتتا مال ازىعىنا قاجەت ءداندى داقىلدارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتقانى بايقالادى. سوڭعى جىلدارى بيداي ءوسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى كۇرت تومەندەپ كەتتى. ءبىر عانا بيدايمەن تابىس تابۋ قيىن بولاتىنىن شارۋالار ءتۇسىنىپ وتىر. سوندىقتان كوپشىلىكتى تاعى نە ەگۋگە بولادى دەگەن ساۋالدىڭ مازالايتىنى تۇسىنىكتى. بىراق كوپتەگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. جاڭا ءبىر ىسپەن شۇعىلدانام, باسقا داقىل وسىرەم دەگەن كۇننىڭ وزىندە, ونىڭ اگروتەحنولوگياسى قولدا بار مۇمكىندىكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بيدايدىكىنە ۇقسايتىن بولۋى كەرەك.
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, جاڭا داقىلدىڭ تۇقىمىنا قول جەتكىزۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. تۇقىم وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار دا ءبىر كەزدە باسقاسىنىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, تەك بيداي تۇقىمدارىن سۇرىپتاۋمەن اينالىسقان. ياعني ولار دا نەگىزگى سۇرانىسقا ساي تەك بيداي تۇقىمدارىن دايارلاۋمەن شۇعىلدانىپ كەلدى. ەندى نارىق باعىتى وزگەرگەن تۇستا كىرىستەن قاعىلماۋ ءۇشىن ولار دا شارۋالاردىڭ ىڭعايىنا قاراي باسقا داقىلداردىڭ تۇقىمىن دايارلاۋى كەرەك. الايدا بۇل ايتۋعا عانا وڭاي, قانداي دا ءبىر تۇقىم ءوسىرۋ باعىتىن جولعا قويۋ ءۇشىن تىم قۇرىعاندا ءبىر ماۋسىم ۋاقىت قاجەت. سوندىقتان قازىر تەحنيكالىق داقىلدار تۇقىمىنا دەگەن سۇرانىس جوعارى بولسا دا, ونى تابۋ قيىنعا سوعىپ وتىر. اسىرەسە ارپا تۇقىمىنا دەگەن سۇرانىس كۇشتى. «ەليتا» سۇرىپتى ساپالى ارپا تۇقىمىنىڭ باعاسى ءار تونناسىنا 70 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ كەتكەن. ال بيدايدىڭ ەڭ ساپالى تۇقىمىنىڭ تونناسىن قازىر 60 مىڭ تەڭگەگە الۋعا بولادى. بۇرىن بيداي تۇقىمى ارپادان اناعۇرلىم قىمبات بولاتىن ەدى.
كەيىنگى جىلدارى ەركەكشوپكە دەگەن سۇرانىس تا كۇرت وسكەن. تۇقىم وسىرۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, تۇقىم القاپتارىن ەكى-ءۇش ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل ورايدا, تۇقىم وسىرۋشىلەر شارۋالارعا ەركەكشوپتى بۇرشاق تۇقىمداس جەمشوپ داقىلدارىمەن ارالاستىرىپ ەگۋگە كەڭەس بەرۋدە. ودان شىققان ءشوپتىڭ مالعا ازىقتىق ءنارى كۇشتى بولادى ەكەن. سوندىقتان بۇرشاق تۇقىمداس جەمشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋ كولەمى دە ارتا تۇسپەك.
شارۋالار جەمشوپ داقىلدارىمەن قاتار مايلى داقىلدار وسىرۋگە دەن قويىپ وتىر. اسىرەسە زىعىر وسىرۋگە دەگەن قۇلشىنىس زور. ونىڭ ۇستىنە زىعىر ءوسىرۋ تەحنولوگياسى بيداي ءوسىرۋ ادىستەرىمەن ۇقساس. بۇل تۇقىم وسىرۋشىلەر ءۇشىن دە ءتيىمدى. ولار قازىر زىعىر تۇقىمىنىڭ ءار تونناسىن 160 مىڭ تەڭگەدەن وتكىزۋدە. زىعىر ەلىمىزدەگى ماي زاۋىتتارى عانا ەمەس, شەتەلدىك وندىرۋشىلەر تاراپىنان دا جوعارى سۇرانىسقا يە. ايتالىق سويانى وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگىزىنەن اقش-تان الىپ كەلگەن قىتاي ەكى اراداعى كەلىسپەۋشىلىكتەردەن كەيىن ەندى باسقا كوزدەر ىزدەي باستايدى. كەرەك شيكىزاتتى ىرگەسىندەگى قازاقستاننان قۋانا قابىلدارى انىق.
ەلىمىزدە بىلتىردان بەرى بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردىڭ ەگىس القابى ەداۋىر ۇلعايعان. قازىر, اسىرەسە جاسىمىق پەن نوقات تۇقىمدارى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. بۇل داقىلداردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى زور ءارى كىرىسى دە بيدايدان ەكى-ءۇش ەسە جوعارى.
بىلتىر قاراعاندى وبلىسىندا, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان, 818 مىڭ توننا ءداندى داقىل, 322 مىڭ توننا كارتوپ, 102 مىڭ توننا كوكونىس جينالدى. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل سالاداعى جالپى ءونىم كولەمى 7,9%-عا ارتىپ, 266,2 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جوسپارلانعان. بۇعان ەگىس القابى اۋماعىن ۇلعايتۋ, مال باسىن ارتتىرۋ, سونىمەن قاتار جاڭا شارۋا قوجالىقتارىن قۇرۋ جانە جۇمىس جاساپ تۇرعان قوجالىقتاردى دامىتۋ ارقىلى قول جەتكىزىلمەك. ءسويتىپ بيىل ەگىس جۇمىستارى 909,2 مىڭ گەكتاردى قامتىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, 55,8 مىڭ گەكتارعا ارتادى. ءداندى جانە بۇرشاق داقىلدار 83,3 مىڭ گەكتار (2017 جىلدان 30,9 مىڭ گا ارتىق), مايلى داقىلدار 18,8 مىڭ گەكتار, ءبىر جىلدىق جانە كوپ جىلدىق شوپتەر 58,1 مىڭ گەكتار, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىندا كارتوپ 8 630 گەكتار, كوكونىس 1 385 گەكتار القاپقا وتىرعىزىلادى.
بيىل وڭىردەگى شارۋالار جەرگە 87,4 مىڭ توننا ءداندى داقىل تۇقىمدارى مەن 26,3 مىڭ توننا كارتوپ تۇقىمىن سىڭىرەدى. ەگىس ناۋقانىنا قاجەتتى تەحنيكالار ءتيىستى مەزگىلگە دايىن بولدى. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە پاۆلودار زاۋىتىنان تونناسى 161 تەڭگەدەن 18,0 مىڭ توننا ديزەل وتىنى جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ءبولىندى. جەتكىزۋشى وپەراتور بولىپ «گازويلپروم.kz» جشس تاعايىندالعان.
ەلباسى جولداۋى اياسىندا, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىن 2022 جىلعا دەيىن ەكى جارىم ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر. مۇنى ورىندالماستاي بيىك مەجە دەۋگە بولمايدى. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا گرۋزيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءوندىرىس كولەمى وڭتايلاندىرۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا ەكى جارىم ەسەگە ارتقان ەكەن. سوعان دەيىن شىعىننان كوز اشپاي كەلگەن شارۋالار ءوتىمى جوعارى شاي, تەمەكى, ماندارين ءوسىرىپ پايداعا كەنەلگەن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىلتىردان باستاپ ەگىستىكتەردى بيدايمەن شەكتەمەي, باسقا داقىلدار ءوسىرۋ ىسىنە دەن قويىلا باستادى. ونىڭ ۇستىنە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دە رەسەيدە بيداي ءوندىرۋ جىل سايىن ارتىپ, قازاقستان بيدايىن وتكىزۋگە باسەكەلەستىك كۇشەيىپ وتىرعانىن ءجيى قايتالايدى. سوندىقتان جەمدىك جانە مايلى, بۇرشاق داقىلدارىن وسىرۋگە بەل شەشە كىرىسۋ قاجەت. بىراق ديقانداردىڭ كوپشىلىگى ۇيرەنشىكتى ىسىنەن ايىرىلعىسى جوق, بيدايدان باسقا داقىلدار ەگۋگە ق ۇلىقسىز. بىلتىر كۇزدە استىق قويمالارى تاعى دا اۋزى-مۇرنىنان شىعا تولىپ, ولاردى تاسىپ, وتكىزىپ ۇلگەرمەگەن جاعداي تاعى دا قايتالاندى. اۋىلداعى اعايىننىڭ ادەتى سول, ماڭدايى تاسقا تيمەيىنشە ۇيرەنگەن سوقپاعىنان اينىمايدى. بيدايدان باسقا بىردەڭە ءوسىرىپ تە پايدا تابۋعا بولاتىنىن ويلاستىراتىن كەز كەلدى.
اگرارلىق سەكتوردى رەفورمالاۋدىڭ ءبىر جاقسى مىسالى كەزىندە پولشادا بولعان. الما ءوسىرۋ ءىسىن مىقتاپ قولعا العان پولياكتار ون جىل ىشىندە وراسان جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. بۇگىندە پولشا المانى ەڭ كوپ وندىرەتىن ءۇش ەلدىڭ ءبىرى, ال ونى ەكسپورتتاۋ بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا يە. بىزگە وسىنداي تاجىريبەلەردەن نەگە ۇلگى الماسقا؟! ەلىمىزدىڭ كليماتتىق جاعدايى پولشادان جاقسى. الما باقتارى وڭتۇستىك وڭىرلەرىمىز تۇگىل, ءبىر كەزدە قاراعاندى وبلىسىندا دا بولعان. سولاردى قايتا جاڭعىرتىپ, جەتىلدىرۋ قاجەت. ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ءىسى ەندى عانا قولعا الىنىپ جاتىر, بيدايدان باسقانىڭ دا ونبەگى بار. تاياۋ جىلداردا ديقاندارىمىز بەن باعباندارىمىز تىڭ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى
