ونىڭ ۇستىنە قازاقستان بەيبىتشىلىكتى كوكسەگەن تاراپتاردىڭ باس قوسىپ, مامىلەگە كەلەتىن ورتالىعىنا اينالدى. ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرلىك ميسسياسى ءبىراز جىلدان بەرى اۋعانستاننىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايىن دا قامتىپ, اتالعان ەلدەن تارالۋى ىقتيمال لاڭكەستىك, ەسىرتكى ساۋداسىنىڭ الدىن الۋعا ۇلەس قوسۋدا. اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنداعى گۋمانيتارلىق كومەگىمىزدى ايتپاعاندا, حالىقارالىق قوعامداستىقتاردىڭ جۇگىن ەل شەكاراسى ارقىلى وتكىزۋ – ساۋاپتى ءھام جاۋاپتى ءىس. ال جۋىردا راتيفيكاتسيالانعان «قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى اۋعانستاننىڭ تۇراقتىلىعى جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە اقش-تىڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ارنايى جۇكتىڭ كوممەرتسيالىق تەمىرجول ءترانزيتىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» قۇجات تا وسى مۇددەنى كوزدەيدى.
سولتۇستىك تورابىنىڭ ماقساتى انىق
بۇل جونىندەگى باستاپقى كەلىسىم قوس مەملەكەت اراسىندا 2010 جىلى قابىلدانىپ, ستراتەگيالىق تاسىمالدار قامتاماسىز ەتىلگەن ەدى.
اتالعان جوبا اۋعانستانداعى اقش جانە ناتو اسكەرلەرىن جابدىقتاۋ ماقساتىندا تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ پاكىستان ارقىلى وتەتىن نەگىزگى باعىتىنداعى سول كەزدەگى قيىندىقتارعا وراي بالامالى جولى رەتىندە ىسكە اسىرىلعان بولاتىن.
كۇنى كەشەگە دەيىن كەلىسىمنىڭ باستاپقى جوباسى بويىنشا ارنايى جۇكتىڭ ەلەك-جايساڭ جانە سارىاعاش-كەلەس, بەينەۋ-قاراقالپاقستان ارقىلى وزبەكستانعا جانە ودان ءارى قارايعى ءترانزيتى قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل داڭعىل ءدالىز ءوزىنىڭ ستارتەگيالىق ماڭىزدىلىعى مەن مانىنە بايلانىستى سولتۇستىك تاراتۋ تورابى دەگەن اتاۋعا يە بولدى.
الايدا 2015 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اۋعانستانعا جەتكىزىلىپ جاتقان قارۋ مەن اسكەري تەحنيكانىڭ رەسەي اۋماعىنداعى ءترانزيتىن توقتاتىپ تاستادى. بۇل ءىس جۇزىندە سولتۇستىك تاراتۋ تورابىنىڭ تاراتىلۋىنا سەبەپ بولدى.
وسى كەلىسپەۋشىلىككە وراي امەريكالىق تاراپ قازاقستانعا قايتا شىعىپ, توراپتىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا سولتۇستىك تاراتۋ تورابىنىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بۇرىنعى كەلىسىمگە اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. ول ارنايى جۇكتەردى ازەربايجاننان كاسپي تەڭىزى ارقىلى قازاقستانعا جانە ودان ءارى تەمىر جولمەن بەلگىلەنگەن بەكەتتەر ارقىلى وزبەكستانعا جانە اۋعانستانعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەدى.
بۇل ءدالىز بىزدەر ءۇشىن دە, امەريكالىقتار ءۇشىن دە ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى جوبا بولىپ قالا بەرەدى. ماسەلەن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا كەزىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي اقش حالقى اتىنان قۇتتىقتاۋىن جەتكىزگەن امەريكانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى باراك وباما دا «قازاقستان اۋعانستانداعى اسكەري وپەراتسيالارعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن سولتۇستىك تاراتۋ جەلىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مەن ۇكىمەتتەرىڭىزدىڭ ءبىزدىڭ سولداتتارىمىزدى جاقسى قورعاۋدى جانە اۋعانستانداعى ۇزاق مەرزىمدى قاۋىپسىزدىك پەرسپەكتيۆالارىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن دوڭعالاقتى بروندالعان ماشينالار مەن ەكىجاقتى ترانزيت تۋرالى كەلىسىمدى قۋاتتاعانى ءۇشىن سىزگە العىس بىلدىرگىم كەلەدى. ءسىزدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ مەن جاس اۋعاندىقتاردى كاسىبي وقىتۋعا قولداۋ جاساۋىڭىز اۋعانستاننىڭ دامۋى ءۇشىن نىعايتۋشى كۇش بولماق», دەگەن لەبىزىن بىلدىرگەن بولاتىن.
مۇددەلەر توعىساتىن ماسەلە
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلباسىنىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنا رەسمي ساپارى بارىسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى قازاقستان-امەريكا قارىم-قاتىناستارىن اۋقىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداعانى بەلگىلى. بۇل ساپارى اياسىندا كەلىسىمدەردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇندەستىك تاپقان ورتاق ۇستانىم مەن مۇددە اۋعانستانعا بايلانىستى بولدى. ارينە اتالعان ەلدەگى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ – اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ سىرتقى ساياساتتا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان سالاسى.
ال قازاقستان ءۇشىن اۋعانستانداعى جاعداي ءتىپتى ەتەنە جاقىن. باسىنان سوعىس بۇلتى كەتپەي قويعان بۇل مەملەكەتتەن باستاۋىن الاتىن ەسىرتكى بيزنەسى, ءدىني ەكسترەميزم, لاڭكەستىك قىلمىستارى الدىمەن قۇرلىقتاعى كورشىلەرگە سالماق بولاتىنى داۋسىز. ال اۋعانستانداعى تۇراقتىلىق ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىرتقى قاتەرىن دە ازايتا تۇسەدى. پۋشتۋنداردىڭ تۇراقتىلىعى مەن بەيبىت ومىرىنە سوندىقتان دا مۇددەلىمىز.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان تاراپىنان اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىلىپ, مەكتەپ, اۋرۋحانالار مەن كوپىرلەر قۇرىلىسى قارجىلاندىرىلۋدا. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 1000 اۋعاندىق جاستى وقىتىپ شىعارۋ دا باستى جوبالاردىڭ ءبىرى. ولاردىڭ ءبىلىم الۋى ءۇشىن ەلىمىز 50 ملن اقش دوللارىن ءبولىپ وتىر.
جوعارىدا اتالعان ۆاشينگتونداعى كەزدەسۋ بارىسىندا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ىنتىماقتاستىق جوعارى باعالانىپ, يگى ىستەردى ودان ءارى نىعايتۋ ماسەلەسى بويىنشا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلگەن بولاتىن.
ورتالىق ازيانىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرادى
توراپ بويىنشا ترانزيت تولەمدەرى حالىقارالىق تاۋارلاردى تاسىمالداۋ تاريفتەرى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ قىزمەتى اۋعانستانداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ورناتۋدى قالايتىن ەل رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە تولىقتاي ساي كەلەدى. مۇددەنىڭ سايكەستىگىن جوعارىدا ايتتىق, ال پايداسى شە؟
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, سولتۇستىك تاراتۋ تورابى ورتالىق ازيا ترانزيتتىك كولىك جۇيەسىن دامىتۋعا جاعىمدى اسەرىن تيگىزەدى, ءارى ەلىمىزدىڭ لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ونىڭ ۇستىنە سيريادان باس ساۋعالاعان سودىرلاردىڭ جيناقتالاتىن ورنى اۋعانستان بولۋى مۇمكىن دەگەن جورامالدار دا جوق ەمەس. دەمەك, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كورەتىن قيامەت الدا بولۋى دا ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءوزى اۋعانستانداعى جاعدايعا كوڭىل بولۋگە ق ۇلىقتى ەمەس بولاتىن. ال جىل باسىندا اتالعان ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعالىعىن اتقارعان قازاقستان الدىمەن الەمدىك قاۋىمداستىق نازارىن وسى ماسەلەگە اۋداردى. قازاقستان تاراپى اۋعان جەرىنە 2011 جىلدان بەرى ات ءىزىن سالماعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 11 مەملەكەتىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان دەلەگاتسيانىڭ اۋعانستانعا بارۋىنا باستاماشى بولىپ, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ جاعدايدى ءوز كوزدەرىمەن كورۋىنە ىقپال ەتتى. قازاق ەلىنىڭ بۇل باستاماسى اۋعانستانداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باتىل ءارى ماڭىزدى قادام ەدى. نەگىزگى جۇمىستار مۇنىمەن شەكتەلمەي, اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىپ قويدى.
سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى نۇرجان نۇرسيپاتوۆتىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان تاراپى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جاۋاپتى مۇشەسى رەتىندە لاڭكەستىك, ءدىني ەكسترەميزم جانە ەسىرتكى ساۋداسى تۇرىندەگى جاڭا قاتەرلەر مەن قاۋىپتەرگە بەيجاي قارامايدى. «جۇكتەردى اۋعانستانعا اتالعان جول ارقىلى جەتكىزىپ وتىرۋ ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى, سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتى جاڭعىرتۋعا جانە اۋعانستانداعى جالپى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا وڭ اسەر ەتەدى دەگەن پىكىردەمىن. بۇل پرەزيدەنتىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى نىعايتۋ باستاماسىنا سايكەس كەلەدى. توراپتى كەڭەيتۋگە ءبىزدىڭ قاتىسۋىمىزدى وڭىردەگى بەيبىتشىلىكتى, تۇراقتىلىقتى جانە وركەندەتۋدى قامتامسىز ەتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ءىس قيمىلداردى قولداۋعا ەلىمىزدىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسى رەتىندە قاراستىرعان ءجون» دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
جالپى, اۋعانستان تاراپى قازاقستانمەن ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بايلانىستارعا قاشاندا جوعارى ءمان بەرىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە ساۋدا-ساتتىق, قازاقستاننىڭ استىعىن, اۋعانستاننىڭ كوكونىسى مەن جەمىس-جيدەگىن ەكى جاققا تاسىمالداۋ, تەمىر جول تاسىمالىن دامىتۋ, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
