بۇل ۇسىنىستى ەلباسى سوچيدەگى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا ورتاعا تاستاعان-دى. سونىمەن عاسىردىڭ مەگاجوباسى دەلىنگەن بۇل كەمە جولىنىڭ سالىنۋ مۇمكىندىگى قانشالىقتى؟ جۇزەگە اسقان جاعدايدا ول ەڭ الدىمەن قاي ەلگە پايدا اكەلۋى مۇمكىن؟
«كەلەشەگى زور جوبانىڭ ءبىرى – قارا تەڭىز بەن كاسپيدى سۋ جولىمەن بايلانىستىراتىن «ەۋرازيا» كانالىنىڭ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. سوندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ينفراقۇرىلىمى ازيا مەن ەۋروپانىڭ, شىعىس پەن باتىستىڭ, تىنىق جانە اتلانت مۇحيتتارىنىڭ اراسىندا كوپىر بولا الادى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
كوزىقاراقتى جۇرت بىلەدى, نەگىزى بۇل يدەيا العاش ايتىلىپ وتىرعان جوق. «ەۋرازيا» كانالىن سالۋ باستاماسىن قازاقستان پرەزيدەنتى 2007 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا كوتەرگەن. يدەيانى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين دە قولداي كەتىپ, «بۇل كانال كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ گەوساياسي جاعدايىن وزگەرتىپ, تەڭىز دەرجاۆاسىنا اينالدىرار ەدى» دەگەن-ءدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ۇزىندىعى شامامەن 700 شاقىرىم, ەنى 70-80, تەرەڭدىگى 5 مەتر بولاتىن كانال داعىستاندى, قالماق رەسپۋبليكاسىن جانە رەسەيدىڭ ستاۆروپول ولكەسى مەن روستوۆ وبلىسى+ن كەسىپ وتەدى دەپ جوسپارلانعان. جوبانى قۇپ كورگەندەر ونىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن قىتايدان ەۋروپانىڭ قارا تەڭىز ايماعىنا جۇك ءترانزيتىن, سونىڭ ىشىندە مۇناي مەن باسقا دا شيكىزاتتى, دايىن ونىمدەردى تاسىمالداۋ اۋقىمىن ۇلعايتارىنا سەنىمدى. قىتاي تاۋارلارى قازىرگى كۇنى ازيانى اينالىپ, ەۋروپاعا سۋەتس كانالى ارقىلى شامامەن ءبىر جارىم ايدا جەتسە, «ەۋرازيا» ارقىلى بۇل مەرزىم 7-10 كۇنگە دەيىن قىسقارادى دەسەدى.
دەگەنمەن قارسى ءۋاج ايتۋشىلار دا از ەمەس. ولار مۇنايدى قۇبىرلارمەن-اق تاسىمالداۋعا بولادى دەيدى, ال جۇك تاسىمالىن ەدىل-دون كانالى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنىن العا تارتادى.
بىراق, مامانداردىڭ ەسەبىنشە, جاڭا كانال سالىنار بولسا, ونىمەن 8-10 مىڭ توننا جۇك كوتەرەتىن «وزەن-تەڭىز» كلاسىنداعى كەمەلەر جۇزە الادى. بۇل جىل سايىنعى تاسىمالدى 45 ميلليون تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال ەدىل-دون كانالى جىلىنا نەبارى 13-16 ميلليون توننا جۇك وتكىزۋگە قاۋقارلى.
وسى تۇستا رەسەي وڭىرلىك ماسەلەلەر ينستيتۋتى باس ديرەكتورى دميتري جۋراۆلەۆ كانالدىڭ سالىنۋى ەڭ الدىمەن قازاقستانعا ءتيىمدى دەپ سانايدى. «قازاقستان الەمدىك مۇحيتقا شىعاتىن جولعا يە بولادى. ونداي جاعدايدا قازاقستان قىتايعا ترانزيت بولسا دا, بولماسا دا ۇتىلمايدى» دەيدى ول.
ال كەيبىر رەسەيلىك ساراپشىلار قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ترانزيتكە باعدارلانعان بۇل كانال رەسەيدىڭ سىرتىنان وتەتىن حالىقارالىق كولىك دالىزىنە اينالماي ما دەپ الاڭدايدى. «ەۋرازيا» كانالى رەسەيدىڭ ءترانسسىبىر ماگيسترالىندەگى تاسىمالدى ازايتىپ, مول ۇلەس قازاقستاننىڭ قانجىعاسىندا كەتەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. الايدا ىشكى جۇك اعىنىن زورعا وتكەرىپ وتىرعان ءترانسسىبىر قازىرگى كۇننىڭ ءوزى قىتايدان كەلەتىن جۇك تاسىمالىن قامتاماسىز ەتە المايدى. سوندىقتان سولتۇستىكتەگى كورشىمىز جاڭا كانالدىڭ سالىنۋىنا كەتارى ەمەس ەكەنىن اڭعارتادى. ەكىنشى جاعىنان, رەسەي تارابى جوبا ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى ايماقتارعا سەرپىن بەرەدى, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتادى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋىنا سەپ بولادى دەپ ۇمىتتەنەدى.
جوبانىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تيىمدىلىگىن ساراپتاۋشىلاردىڭ تالاس-تارتىسىمەن قاتار ءوربىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – ەكولوگتاردىڭ قارسىلىعى. ءيا, قورشاعان ورتا جاناشىرلارى دەنىنىڭ بۇل جوباعا ءىشى جىلىپ وتىرعان جوق. ولار: «كانال ءوڭىردىڭ گيدرولوگيالىق جۇيەسىن بۇزادى. جاڭا سۋ كەڭىستىگىنىڭ پايدا بولۋى جاۋىن-شاشىن رەجىمىنە اسەر ەتىپ, ميكروكليمات وزگەرەدى. كانالدىڭ تەڭىزدىڭ اششى سۋىمەن تولۋى دا قاۋىپتى. بۇل توپىراقتىڭ دەگراداتسياعا ۇشىراۋىنا سوقتىرادى» دەسەدى. سوندىقتان عالىمدار قۇرىلىسقا كىرىسپەس بۇرىن اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, مۇنداي وزگەرىستى قورشاعان ورتانىڭ قالاي قابىلدايتىنىن انىقتاپ الۋدى ۇسىنىپ وتىر.
دەگەنمەن مەگاجوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا رەسەي دە, قىتاي دا مۇددەلى. سونىمەن قاتار جوبانىڭ ەڭ الدىمەن قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى بولاتىنى جونىندەگى پىكىرلەر باسىمىراق. جاڭا سۋ جولى دايىن ونىمدەردى شەتەلگە تاسىمالداۋدى ارزانداتادى. وسىعان ساي مۇنايدى بۇرىنعىداي شيكىزات كۇيىندە ەمەس, وڭدەپ ساۋدالاۋعا باسىمدىق بەرىلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار ەلىمىز باتىس پەن شىعىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى كوكتەي وتەتىن توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالىپ, جۇك تاسىمالىنان مول تابىس تۇسەتىنى ءسوزسىز.
رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, قازاقستان ارقىلى وتكەن جۇك ءترانزيتى 2017 جىلى 17 پروتسەنتكە ءوسىپ, 17 ميلليون تونناعا جۋىقتاعان. ەندى ترانزيتتەن تۇسەتىن جىل سايىنعى تابىستى 2020 جىلى 5 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ەندەشە قوس تەڭىزدىڭ اراسىن جالعايتىن مەگاجوبا ىسكە اسىپ جاتسا, قازاقستاننىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ترانزيتتىك ءرولىنىڭ ارتۋىنا, دۇنيە ءجۇزى وركەنيەتىن توعىستىرعان ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋىنا ىقپال ەتۋى ابدەن مۇمكىن.
قامبار احمەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
