ەلدىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن بيدايدان كەيىنگى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى – ماقتا. ال الەمدە ماقتا ەگۋمەن اينالىساتىن 60-تان استام مەملەكەت بار. سونىڭ ىشىندە قازاقستان ءونىمنىڭ كولەمى جاعىنان قازىر 17-ءشى ورىندا تۇر. بۇل ماقتا ءونىمىنە مەملەكەت باسا نازار اۋدارعاندىعىنىڭ ءناتيجەسى. ماسەلەن, بىلتىر مەملەكتتىك بيۋدجەت ارقىلى, ناقتىلاپ ايتقاندا, ءجۇز پايىز اكتسياسى مەملەكەتتىكى بوپ تابىلاتىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق ارقىلى ماقتا شارۋاشىلىعىنا قارجى ءبولىندى. اكتسيونەرلىك قوعام 120 مىڭ گەكتار جەرگە ماقتا ەگەتىن ماقتاارال جانە شاردارا اۋداندارىنا 2,5 ميلليارد تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن قارجى ءبولدى. شارۋالار ماقتاسىن جيناپ العان سوڭ «قازاقستان ماقتاسى» اق-قا قارايتىن ماقتا وڭدەيتىن زاۋىتقا ماقتاسىن وتكىزەدى, سوسىن بارىپ كوكتەمگى ەگىس ۋاقىتىندا پايدالانعان قارجىنى قايتارا جاتادى.
ماقتا ءونىمى سالاسىنداعى مۇنداي ماڭىزدى جوبالار ارىرەكتە باستالعان. ناقتىلاي كەتسەك, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىلعى 19 تامىزداعى «توقىما ونەركاسىبى» قاناتقاقتى كلاستەرىن دامىتۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق-تىڭ ءجۇز پايىز قاتىسۋىمەن «ماقتا كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق قۇرىلعان بولاتىن. كومپانيا ەلىمىزدىڭ ماقتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ جانە توقىما ونەركاسىبىن تۇراقتى تۇردە ماقتا تالشىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ ستراتەگيالىق باعىتتارىن مىندەتىنە العان. ماقتا تالشىعى ءوندىرىسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, كومپانيا حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كۇش سالۋدا. كاسىپورىن از جىل ىشىندە زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىنداي ءوندىرىس ورنى بولىپ ۇلگەردى.
كاسىپورىننىڭ جۇمىس ىستەۋى ماقتا سالاسىنداعى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ, ءوڭدەۋشىلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستارعا دەگەن سۇرانىستارىن جوعارىلاتىپ, باسقا دا سالالاردىڭ ىلگەرىلەۋىنە ىقپال جاسايدى. وسى جوبالاردى ورىنداۋ بارىسىندا زامان تالاپتارىنان شىعاتىن, قۋاتى جىلىنا 60 مىڭ توننانى قۇرايتىن جاڭا ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. جاڭا زاۋىتتى قۇرۋ ماقساتى باعانى تۇراقتاندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, تۇراقتى باعا قالىپتاستىرۋ سەكىلدى نەگىزگى ماسەلەلەردى شەشۋدى كوزدەگەن ەدى. راسىندا, بۇل سوڭعى جىلداردا ماقتا وندىرىسىنە ايتارلىقتاي سەرپىن بەردى.
ماقتا ونىمدەرىنىڭ وندىرىلەتىن باستى ورنى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەكەنى امبەگە ايان. سول ءۇشىن وسى وبلىستا ماقتا-توقىما كلاستەرىن ودان ءارى دامىتۋدى كوزدەپ «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ 2007 جىلعى شەشىمىمەن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق ۇسىنعان ينۆەستيتسيالىق جوبالار ماقۇلدانعان. ناقتى ايتار بولساق, سورتتى ماقتا تۇقىمدارى ءوندىرىسى بويىنشا زاۋىت قۇرىلىسىنا بيۋدجەت ەسەبىنەن 2008 جىلى 1 700,4 ملن. تەڭگە, ماي ەكستراكتسيالىق زاۋىت قۇرىلىسىنا 2009 جىلدىڭ ەسەبىنەن 2 833 ملن. تەڭگە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ماشينا-تەحنولوگيالىق جانە جوندەۋ بەكەتىن قۇرۋعا 2010 جىلى 1 794 ملن. تەڭگە, ماقتا تالشىعىن تەرەڭ وڭدەۋ بويىنشا فابريكا قۇرىلىسىنا 2010-2012 جىلدارى بيۋدجەت ەسەبىنەن 3 787 ملن. تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان.
قازىرگى تاڭدا «قازاقستان ماقتاسى» اق-تىڭ «ماقتا كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق جارعىلىق قورىنداعى ۇلەسى 75% قۇراپ وتىر. ال قالعان 25% اكتسيالار ماقتا ءوندىرۋشى شارۋا قوجالىقتارى اراسىندا ساتىلادى دەپ جوسپارلانۋدا.
سونىمەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بۇگىندە بۇل ونىممەن شاردارا, ماقتاارال اۋداندارى عانا ەمەس, وڭتۇستىك ايماقتىڭ باسقا اۋداندارى دا اينالىسادى. سوڭعى ون بەس جىلدا وقو-دا ماقتا وسىرەتىن القاپتىڭ كولەمى ەكى ەسەگە كەڭەيدى. قازىرگى تاڭدا ماقتا ءوندىرۋمەن وبلىستا 45 مىڭ شارۋا قوجالىقتارى شۇعىلدانادى.
حالىقارالىق ماقتا كەڭەسى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, دۇنيە جۇزىندەگى 70-تەن استام ماقتا شيكىزاتىن ءوندىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ اراسىنان توعىز مەملەكەت ديقاندارعا قولداۋ كورسەتەدى ەكەن. 2010 جىلدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا قازاقستان, قىتاي, تۇركيا, اقش, ءۇندىستان, مەكسيكا, بولگاريا مەملەكەتتەرى شارۋالارعا كومەك كورسەتكەن الدىڭعى ورىنداعى ەلدەر سانالعان. «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق سياقتى كومپانيالار ارقىلى ماقتا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قولداۋ مىنالاردى قامتيدى. ولار – تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ, سۋ شارۋاشىلىعىن قولداۋ, جانار-جاعارمايدى سۋبسيديالاۋ, وسىمدىك قورعاۋ, تۇقىم ءوندىرۋدى قولداۋ, ماقتا شيكىزاتىن جانە ماقتا تالشىعىنا ساراپتاما جاساۋ جۇمىستارى. ماقتا ءوندىرىسىن قولداۋ جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. ماسەلەن, جوعارىداعى جانە باسقا دا شارالارعا 2005 جىلى 3 ملرد. 243 ملن. تەڭگە بولىنسە, 2010 جىلى 5 ملرد. 403 ملن. تەڭگە ءبولىندى. وسىنىڭ ءوزى-اق ۋاقىت وتكەن سايىن ماقتاعا دەگەن مەملەكەتتىك ماڭىزدىڭ ارتىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.
2000 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە اۋدانداستىرىلعان ماقتا سورتتارى بولعان جوق. سەبەبى, كەڭەستىك كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ماقتا شارۋاشىلىعىنا قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ىرگەدەگى وزبەكستانعا تاۋەلدى ەدى. سول ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت كورشى ەلدىڭ ماقتا سورتتارىن ەگىپ كەلگەن ەدىك. ال 2000 جىلدان باستاپ ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن جەرگىلىكتى توپىراق-كليمات جاعدايىنا لايىقتالعان, ىلعال مەن سورتاڭعا ءتوزىمدى, بۇرىنعىلارمەن سالىستىرعاندا سۋدى 35-36 پايىزعا كەم تالاپ ەتەتىن, 110-115 كۇندە ءپىسىپ ۇلگەرەتىن, مول ءونىمدى, «مەنمىن» دەگەن شەتەلدىك سورتتاردان قالىسپايتىن, الەمدىك كەز كەلگەن ماقتا سورتىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن 10 جاڭا سورت شىعارىلدى. وسى ورايدا, قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سەلەكتسيونەرلەرىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار 2009 جىلى «قازاگرو» اق ماقتاارال اۋدانىندا رەسپۋبليكاداعى بارلىق ماقتا وندىرەتىن شارۋاشىلىقتى جوعارى ساپالى تۇقىمدىق شيتپەن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا زاۋىتتى ىسكە قوسقان بولاتىن. مۇنداي شارۋالاردى مەملەكەت تىكەلەي جانە ءجۇز پايىز اكتسياسى مەملەكەتتىكى بوپ سانالاتىن ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى سىندى كومپانيالار ارقىلى دا جۇزەگە اسىرىپ وتىرادى.
«ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق سەكىلدى كومپانيالار ارقىلى ماقتا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تاعى ءبىر ماقساتى – ماقتا وندىرىسىنە ينۆەستيتسيالار تارتۋ. 2006 جىلى كورپوراتسيا ماقتاارال اۋدانىندا اقش, ءتۇركيا ءوندىرىسىنىڭ جاڭا جابدىقتارىمەن قامتىلعان ماقتا وندىرەتىن زاۋىت سالعان. شيكىزاتتى ساتىپ الۋعا 7 ماقتا قابىلداۋ پۋنكتى ساتىپ الىندى. وتكەن جىلى شارۋالاردان ماقتا شيكىزاتىنىڭ 37 مىڭ تونناسى ساتىپ الىندى. قازىر شيكىزات قايتا وندىرىلۋدە. جوعارى ساپالى تالشىق ەكسپورتقا تاسىمالدانىپ جاتىر.
الەمدىك باعانىڭ ءوسۋى نەمەسە تومەندەۋى قازاقستانداعى ماقتانىڭ باعاسىنا اسەر ەتپەي قويمايتىنى انىق. بۇل جاعىنداعى باعانى رەتتەۋ دە وڭايعا سوقپايدى. ويتكەنى الەمدىك باعا ماقتا ءونىمىنە جانە وزگە دە سەبەپتەرگە بايلانىستى وتە قۇبىلمالى بولىپ كەلەدى. مىسالى, بىلتىر الەمدە ماقتا ەرەكشە قىمباتتادى. 2009-2010 جىلدارى الەمدە ماقتا تاپشىلىعى 16,4 ميلليون تيۋكتى قۇراعان. بۇل 2009 جىلعى ماقتا تاپشىلىعىنا دا بايلانىستى بولدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا سوڭعى 140 جىلدان بەرى مۇنداي باعا بولماعان ەكەن. نيۋ-يوركتەگى كونتينەنتارالىق بيرجادا ماقتا فۋنتىنىڭ باعاسى 3,1 پايىزعا قىمباتتاپ, 1, 2854 دوللاردى قۇراعان. سول كەزدە ماقتا ەكسپورتى جاقسى دامىعان ەلدەر مول پايداعا كەنەلدى.
بۇل وتكەن جىلعى جاعداي. ال ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى ماقتا رىنوگىنداعى ءوز جۇمىسىن ماقتا ساتىپ الۋ باعاسىن ءبىر توننا ءۇشىن 8-10 مىڭ تەڭگەگە جوعارىلاۋدان باستاعان. قالىپتاسقان الەمدىك باعامەن شيكىزاتتىڭ ءارى قاراي تالشىققا قىمباتتاۋى كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان, ماقتا ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن, ونىمدىلىكتى جوعارىلاتىپ, قارقىندى ۇدەتۋ قاجەت. كورپوراتسيا ەندى وسىنداي كەلەلى ىستەردى اتقارىپ جاتىر.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
