ەل الەۋەتىنىڭ دەڭگەيى – تۇرعىن ءۇي جايلىلىعى
بارىس بەينەلى بولاشاعىنا نىق قادام باسقان قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن قارسى العالى وتىر. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات. الايدا, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بالاماسىز باسشىلىعىمەن ەلىمىز وسى كەزەڭدە عاسىرعا پارا-پار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىسىنەن ءوتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدار ىشىندەگى ەلدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىنىڭ دامۋ ءدارەجەسىن وسى كەزەڭ ءىشىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كولەمىنەن دە ايقىن اڭعارۋعا بولادى. مەملەكەت باسشىسى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا «ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ وزىق كورسەتكىشى – تۇرعىن ءۇي جايلىلىعىنىڭ دەڭگەيى» دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. بۇل ورايدا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارىمىز بارشىلىق. تەك وتكەن سوڭعى ون جىل ىشىندە عانا ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قورى 30 ميلليون شارشى مەترگە ءوستى.
ارينە, جەتىستىك وزدىگىنەن كەلمەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىن سارالايتىن بولساق, سوناۋ وكپەنى قىسقان ءوتپەلى كەزەڭدە اۋىر قيىندىقتاردى باستان كەشىرگەنىمىز انىق. 1991-1999 جىلداردا بۇل سالانىڭ كۇردەلى تىعىرىققا تىرەلىپ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى جىل سايىن ءتومەندەگەن كەزدەرى دە بولدى. ءماسەلەن, 1991 جىلى بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بويىنشا پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 6130 مىڭ شارشى مەتردى قۇراسا, 1997 جىلى بۇل كورسەتكىش 1105 مىڭ شارشى مەترگە دەيىن ءتومەندەدى. وسىعان ءسايكەس پايدالانۋعا بەرىلگەن ءپاتەرلەر سانى دا 1991 جىلعى 84,5 مىڭ ءپاتەردەن 1999 جىلى 9,6 مىڭ ءپاتەرگە دەيىن تومەندەدى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى دە وسى جىلدار ىشىندە كۇرت كەمىدى. 1991 جىلى 1 ادامعا شاققاندا پايدالانۋعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ شارشى مەترى 0,37-دەن 1999 جىلى ءبىر ادامعا شاققاندا 0,07 شارشى مەترگە دەيىن ازايدى. 2000 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنداعى احۋال كۇرت ءوزگەردى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى قارقىنداي باستاعان بۇل كەزەڭدە مەملەكەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىن دامىتۋعا دا باسىمدىق بەردى. بەس جىل ىشىندە جىل سايىن پايدالانۋعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 10 پايىزدان 36 پايىزعا دەيىن ءوستى. ماسەلەن, 2004 جىلى ەلىمىز بويىنشا 21,9 مىڭ پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل جىلى 1999 جىلمەن سالىستىرعاندا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بويىنشا ىسكە قوسىلعان تۇرعىن ءۇي كولەمى 2,3 ەسە ارتتى. 2004 جىلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1999 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,5 ەسە ءوستى.
قازاقستاندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسى نارىقتىق قاتىناستارعا كوشتى. نەگىزىنەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ازاماتتاردىڭ نەسيە ءجۇيەسىن بەلسەندى پايدالانۋى ارقاسىندا دامىدى. وسىعان بايلانىستى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءجۇيەسىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى. بۇل سالادا جەكە مەنشىك جانە جەكە كاسىپكەرلىك قۇرىلىس سالۋشىلار باسىمدىققا يە بولدى. 2000-2004 جىلدار ىشىندە كاسىپورىنداردىڭ ءجانە مەملەكەتتىك ەمەس سالاداعى ۇيىمداردىڭ ءوز قارجىسى ەسەبىنەن پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي كولەمى 1,9 ميلليون شارشى مەترگە جەتىپ, جالپى ىسكە قوسىلعان تۇرعىن ءۇي كولەمىنىڭ 21 پايىزىن قۇرادى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناق جۇيەسىن دامىتۋ ماقساتىندا 2000 جىلى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناق ءجۇيەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىعان بايلانىستى 2003 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى قارجىلىق كاپيتالىنا 100 پايىز مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى بار «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناق بانكى» اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇردى. بۇل جۇيە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن نەسيە الۋعا الدىن الا تولەيتىن جارعىسى جوق, ءبىراق تۇراقتى كىرىسى بار ەل ازاماتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قولداۋ ءۇشىن جاسالدى.
2005 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جاڭا ءورلەۋ ءداۋىرى باستالدى. تاۋەلسىزدىك تارتۋ ەتكەن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنداعى قولايلى ءمۇمكىندىكتەردى مەملەكەتىمىز حالىقتىڭ تۇرمىستىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنا باسىمدىقتار بەرۋگە باعىتتادى. بۇل زاڭدى ەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بەلگىلەنگەن قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا دا نەگىزگى باسىمدىق بەرىلگەن سالالاردىڭ بىرەگەيى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بولاتىن. ستراتەگيالىق باعدارلاما بويىنشا بۇل سالاعا جالپىۇلتتىق سيپات بەرىلدى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءباسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىنىڭ ارتۋى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا جاڭا ساياسات جۇرگىزۋدى تالاپ ەتتى. وسىعان بايلانىستى ەلباسى 2004 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتتى.
ەلىمىزدە العاش رەت قابىلدانعان 2005-2007 جىلدارداعى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جوسپارى بويىنشا 15,8 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ بەلگىلەنسە, ناقتى العاندا بۇل جىلدارى 19,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, جوسپار 22 پايىزعا اسىرا ورىندالدى. ءبىر ادامعا شاققاندا 2004 جىلى 0,17 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, 2007 جىلى بۇل كورسەتكىش 2,5 ەسە ارتىپ, 0,43 شارشى مەتردى قۇرادى. سالىستىرمالى تۇردە ايتا كەتەتىن بولساق, 2007 جىلى اقش-تا ءبىر ادامعا شاققاندا 0,75 شارشى مەتر, قىتايدا 0,98 شارشى مەتر, رەسەيدە 0,43 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.
مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 18,9 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى ماقساتتى ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن 510,6 مىڭ شارشى مەتر كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي نەمەسە 6184 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل تاپسىرمانىڭ 129 پايىزىن قۇرادى. وسى جىلدار ىشىندە 2236,2 مىڭ شارشى مەتر نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي نەمەسە 25472 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى. ءسويتىپ, 2005-2007 جىلدارداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما ءوزىنىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ءجونىندەگى باستى ماقساتىن ارتىعىمەن ورىندادى.
حالىق مۇددەسى ءۇشىن قابىلدانعان 2005-2007 جىلدارداعى العاشقى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ تابىستى ءجۇزەگە اسۋىنا بايلانىستى ەلباسى 2007 جىلعى تامىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتتى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى جانە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءناتيجەسىندە بۇل باعدارلاما دا ويداعىداي ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. وسى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا 19,7 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى.
الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ قۇرساۋىنا تۇسكەن ۇلەسكەرلەر ءمۇددەسىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى بۇرىن-سوڭدى ەشقانداي ەلدىڭ تاريحىندا بولىپ كورمەگەن ۇلەسكەرلىك قۇرىلىس سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋگە تاپسىرما بەردى. ءسويتىپ, مەملەكەت ەلىمىزدىڭ ۇلەسكەرلەرىن قولداۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالاسىنا 453,017 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولدى. مىنە, وسىنداي شىنايى قامقورلىقتىڭ ءناتيجەسىندە 2011 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدەگى ۇلەسكەرلەر پروبلەماسى تولىق شەشىمىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە.
تاۋەلسىزدىك بەرگەن يگىلىكتى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ارقاسىندا الداعى ۋاقىتتا دا تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىنداعى ماڭىزدى سالا – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنداعى قارقىندى دامۋ ءۇردىسى ودان ءارى جالعاساتىن بولادى.
وسى رەتتە ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا اگەنتتىك باستاماسىمەن قولعا الىنعان ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن (تكش) رەفورمالاۋ بولىپ تابىلادى. تكش-نى رەفورمالاۋ باعدارلاماسى 2020 جىلعا دەيىنگە بەلگىلەنگەن. 10 جىل ىشىندە ەلىمىزدە بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بويىنشا 81 مىڭ شاقىرىم جىلۋمەن, ەلەكترمەن جانە گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى قالپىنا كەلتىرەتىن بولادى. ياعني, ەلىمىزدەگى كوممۋنيكاتسيا جۇيەسىنىڭ 50 پايىزى قايتا قۇرىلادى.
باعدارلامانىڭ تاعى دا ءبىر ماڭىزدى بولىگى توزىعى جەتكەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا بۇگىندە قازاقستاندا كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى كۇردەلى جوندەۋدى تالاپ ەتەدى. ون جىل ىشىندە ەلىمىزدە وسى باعدارلاما اياسىندا 11624 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. ءسويتىپ, تۇرعىندارىمىزدىڭ قولايلى دا ساۋلەتتى تۇرعىن ۇيلەردە ءومىر ءسۇرۋىنە قول جەتكىزىلەتىن بولادى.
مىنە, بۇگىندە ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويىن قارسى الۋ قارساڭىندا تۇر. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردەن كوش وزىق شىقتى. الدا بۇدان دا بيىك اسۋلاردى الاتىنىمىزعا سەنىم مول. ەل مەرەكەسى مەرەيلى بولسىن!
سەرىك نوكين, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى.
قارقىن قۋاتتى, ساپا سىندارلى
«وي-حوي, مەنىڭ ءوز ءۇيىم, كەڭ سارايداي بوز ءۇيىم» دەگەندەي, باسپانا ماسەلەسى قاشاندا وزەكتى بولىپ كەلەدى. كەڭەس وداعى تاراپ, ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن دە بۇل ماسەلە كۇن ءتارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ەلىمىز جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەن العاشقى جىلدارى كاسىپورىنداردا قارجىنىڭ جانە بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ بولماۋى سالدارىنان بارلىق كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى توقتادى. جاڭا تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىنىڭ ومىرگە كەلۋى بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ جاڭا باسىمدىقتارى مەن ادىستەرىن العا تارتتى. جىلدار بويى كەزەككە تۇرىپ, مەملەكەت ەسەبىنەن سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردەن تەگىن باسپاناعا يە بولۋدان نارىقتىق شارتپەن ساتىپ الۋعا كوشۋگە تۋرا كەلدى. بۇل تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك از قامتىلعان توبىن جانە بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىن تۇيىققا تىرەدى. جىل وتكەن سايىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى كەمي باستادى. مىسالى, 1991 جىلى وبلىستا 257,0 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, بۇل كورسەتكىش 1998 جىلى 76,3 مىڭ شارشى مەترگە دەيىن ازايدى. شىنى كەرەك, بۇل باعىتتا 1999 جىلدان باستاپ كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ ەسەبىنەن العا باسۋشىلىق بولدى. 2004 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاڭا تۇرعىن ءۇي ساياساتىن جاريالادى. ۇكىمەت جولداۋدا العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى. باعدارلاما قۇرىلىس سالاسىنىڭ وسى باعىتىن دامىتۋعا سەرپىن بەردى. باعدارلاما اياسىندا كوممۋنالدىق جانە نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي سالۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىندى. تۇرعىن ءۇي سالىناتىن اۋداندارداعى ينجەنەرلىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەردى جۇرگىزۋگە ينۆەستيتسيا قارالدى. بۇل كوممەرتسيالىق جانە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ دامۋىنا العىشارت جاسادى. وبلىستا 2004 جىلى 102,3 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلسا, مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان العاشقى جىلى ول 296,8 مىڭ شارشى مەترگە جەتتى. وبلىستا 2006 جىلى 420,0 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇدان كەيىن 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى قابىلداندى. وسى ەكى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلعان التى جىلدا وڭىردە بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ەسەبىنەن 2,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, 20,0 مىڭ وتباسى باسپانالى بولدى. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وبلىستا 4,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. سوڭعى جىلدارداعى تۇرعىن ۇيلەردى جوسپارلاۋدى جەتىلدىرۋ, جاڭا وزىق تەحنولوگيالاردى, ساپالى قۇرىلىس ماتەريالدارىن, قۇراستىرمالاردى پايدالانۋ ەسەبىنەن ولاردىڭ قولايلىلىق دەڭگەيى جوعارى بولىپ وتىر. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ بۇل باعىتتاعى جۇمىس قارقىنىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلى 335,5 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. بيىل دا وبلىستا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بۇعان وبلىستىڭ ەكونوميكالىق سەرپىندى دامۋى مەن وڭىردە ارزان دا ساپالى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كوپتەپ ءوندىرىلۋى بەرىك نەگىز قالاپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلعى ون ايدا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ەسەبىنەن 310,2 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, 2027 وتباسى باسپانالى بولدى. وسى كەزەڭدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 19,8 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 122,2 پايىز بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلى تۇرعىن ءۇي جيناق جۇيەسى ارقىلى 26,1 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ 393 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كوزدەلۋدە. قازىر 129, 96 جانە 168 پاتەرلى ءۇش توعىز قاباتتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى اياقتالىپ كەلدى. بۇل تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرگىزىلۋدە, ولار تاۋەلسىزدىك تويىنا تارتۋ ەتىلمەكشى. جىل اياعىنا دەيىن جىلدىق جوسپارداعى 335,5 مىڭ شارشى مەتر ورنىنا 408,3 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلۋدە. بۇعان تولىق نەگىز بار. بارلىق سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەردە جۇمىس قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. ەلىمىزدە العاشقى رەت وبلىس ورتالىعىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا ارنالعان كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي سالۋ قولعا الىندى. بۇعان دەيىن 33 پاتەرلى وسىنداي تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلعان بولاتىن, بيىل تاعىدا 40 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل ۇيلەردە قولاربامەن كوتەرىلۋگە جاعداي جاسالعان, پاتەرلەر دە, بالكوندارى دا قول اربامەن قوزعالۋعا ىڭعايلى, كەڭ. مۇگەدەك جاندارعا باسقا دا يگىلىكتەر قاراستىرىلعان. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ اۋدانداردا دا باسىم باعىتقا يە بولۋدا. الايدا, بولاشاقتا ميلليون تۇرعىنى بار شاھار دارەجەسىن الۋعا باعىت ۇستاعان اقتوبە قالاسىندا ايرىقشا قارقىندى دامۋدا. وبلىس ورتالىعىنىڭ «باتىس-2» جانە «اقتوبە-سيتي» شاعىن اۋداندارىندا بولاشاقتا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىندى داميتىن بولادى. اسىرەسە, 300 مىڭ تۇرعىن بولاتىن «اقتوبە-سيتي» شاعىن اۋدانىنىڭ بولاشاعى زور. بۇل اۋداندى شاعىن قالا دەۋگە دە بولادى. مۇندا قازىردىڭ وزىندە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر ءجۇرگىزىلۋدە. الداعى جىلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باستالادى دەپ كۇتىلۋدە. جالپى, وبلىستا سوڭعى جىلدارى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. بۇل ارينە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ءناتيجەسى, وبلىستىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىنىڭ مولدىعى, حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋى دەۋ ورىندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وسىنداي تىڭ تابىستارمەن كەلە وتىرىپ, بۇل قارقىندى الدا دا تومەندەتپەۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىستار جاسالا بەرەتىنىنە سەنىم مول. قانات نۇرشين, اقتوبە وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باستىعى. اقتوبە وبلىسى.
باعدارلاما جانە باسپانا
كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن ايقىندايتىن باستى كورسەتكىش – پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ كولەمى بولسا كەرەك. بۇل رەتتە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى كەزەڭىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق. تاۋەلسىز قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا وسى 20 جىلدىڭ شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. حالىقتىڭ تۇرمىس دارەجەسىن ايقىندايتىن وسى ءبىر ماڭىزدى سالانىڭ ماسەلەلەرىن كەشەندى شەشۋ ماقساتىمەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2004 جىلى ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنىن كەمىتپەۋ, پاتەرلەردىڭ باعاسىن تومەندەتە وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ باسىم بولىگىن قولجەتىمدى پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي نەسيەلەرىنىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ, تۇرعىن ءۇي نەسيەلەرىن الۋ ءۇشىن تولەنەتىن العاشقى جارنالاردىڭ كولەمىن جانە نەسيەلەردىڭ ستاۆكالارىن تومەندەتۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەت تۇرعىنداردىڭ ورتا تابىستى وتباسىلارىن قولجەتىمدى پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدىڭ ءار شارشى مەترىن 56 515 تەڭگەدەن اسپايتىن كولەمدە ساتۋدى بەلگىلەدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا تۇرعىندارعا قولجەتىمدى پاتەرلەردى ساتۋ كەزىندە مىنانداي توپتارعا باسىمدىق بەرۋ كوزدەلىنۋدە: 1. بالالارى بار جاس وتباسىلارعا; 2. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە; 3. الەۋمەتتىك سالاداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە. مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە قولجەتىمدى پاتەرلەرگە بەرىلەتىن يپوتەكالىق نەسيەلەردىڭ ارنايى باعدارلاماسى قابىلداندى. يپوتەكالىق نەسيەلەۋدىڭ مىنانداي جەڭىلدىكتەرىنە قول جەتكىزىلدى: سىياقى ستاۆكالارىنىڭ كولەمى – 9-10 پايىز; الدىن-الا تولەنەتىن جارنا كولەمى – 10 پايىز; يپوتەكالىق نەسيەلەر مەرزىمى – 20 جىل. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ءىس جۇزىنە اسىرىلعان ەكى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى اياسىندا ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ جانە تۇرعىنداردى قولجەتىمدى پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان الەۋمەتتىك باسىمدىلىققا قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2005-2007 جىلدارداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە جالپى كولەمى 19,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە, 2005 جىلى – 2,0 ميلليون شارشى مەتر, 2006 جىلى – 6,2 ميلليون شارشى مەتر, 2007 جىلى 8,1 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. 2005-2007 جىلدارداعى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى اياسىندا قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەردى ەسكەرە كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى 2007 جىلعى تامىز ايىندا 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنا ومىرلىك جولداما بەردى. بۇل باعدارلاما بويىنشا دا ەلىمىزدىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىندارىنا قولجەتىمدى پاتەرلەر بەرۋگە باسىمدىق بەرىلگەن بولاتىن. تۇرعىنداردىڭ باسىمدىق بەرىلگەن توپتارىنا جاتاتىن ازاماتتاردىڭ الدىن-الا تولەيتىن جارنالارى بولماي قالاتىندىعىن ەسكەرە كەلىپ, بۇل باعدارلامادا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناق جۇيەسىنىڭ قارجىسى ارقىلى نەسيەلەۋ شارتتارى قاراستىرىلدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناق جۇيەلەرى ارقىلى نەسيە الۋشىلاردىڭ سىياقى ستاۆكالارىن 4 پايىزدان اسىرماۋ بەلگىلەندى. ءسويتىپ, 2008-2010 جىلدارداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە ەلىمىز بويىنشا 19,7 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 2008 جىلى – 6,9 ميلليون, 2009 جىلى – 6,4 ميلليون, 2010 جىلى 6,4 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلىمىزدە قابىلدانىپ, ءىس جۇزىنە اسىرىلعان ەكى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 1,5 ميلليون قازاقستاندىق قولجەتىمدى پاتەر كىلتىنە يە بولدى. ەلىمىزدە قالىپتاسقان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋداعى وسى جەتىستىكتەردى ودان ءارى جالعاستىرۋ ماقساتىندا 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلاما بويىنشا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جانە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدار سالۋدى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ, سونىمەن ءبىرگە مەملەكەت جەكە-مەنشىك ءارىپتەستىگىن ىنتالاندىرۋ شارالارى كوزدەلگەن. 2011 جىلى ەلىمىزدە 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلمەك.جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
دەرەك پەن دايەك
• تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قورى ونداعان ميلليون شارشى مەترگە ۇلعايدى. تەك 2005-2007 جانە 2008-2010 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە 40 ميلليون شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. • 2005-2007 جىلدارداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە 19,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. وسى باعدارلاما اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 18,9 ميلليارد تەڭگە قارجىعا 510,6 مىڭ شارشى مەتر كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي سالىندى نەمەسە 6184 پاتەر كىلتى تاپسىرىلدى. • 2008-2010 جىلدار ارالىعىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا 19,7 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قورى ىسكە قوسىلدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە 468,9 مىڭ شارشى مەتر كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نەمەسە 6304 پاتەر, سونىمەن بىرگە, 1395,7 مىڭ مەتر نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي نەمەسە 16734 پاتەر كىلتى تاپسىرىلدى. • ەلىمىزدە 2006-2007 جىلدارى 3,3 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جۇيەلەر, ونىڭ ىشىندە: 1476,7 شاقىرىم ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ, 134,7 شاقىرىم جىلۋمەن جابدىقتاۋ, 852 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى ىسكە قوسىلدى. 186,5 شاقىرىم كارىز, 257,7 شاقىرىم گاز تاراتۋ جەلىلەرى, 421,7 شاقىرىم جول سالىندى. • 2008-2010 جىلدارى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 118,241 ميلليارد تەڭگە ماقساتتى ترانسفەرتتەر ءبولىندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2008-2009 جىلدارى 2332,1 شاقىرىم ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, 139,8 شاقىرىم جىلۋمەن جابدىقتاۋ, 872,7 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ, 434,4 شاقىرىم كارىز, 506,1 شاقىرىم گاز تاراتۋ جەلىلەرى ىسكە قوسىلدى. 366,7 شاقىرىم جول سالىندى. 2010 جىلى 1264,8 شاقىرىم ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, 54,0 شاقىرىم جىلۋمەن جابدىقتاۋ, 391,1 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ, 126,2 شاقىرىم كارىز, 184,6 شاقىرىم گاز تاراتۋ جۇيەلەرى جانە 118,8 شاقىرىم جول سالىندى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسى اياسىندا دا جالعاسىن تاپپاق. وسى ماقساتقا مەملەكەت تاراپىنان 120 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. • ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان ەكى مەملەكەتتىك باعدارلاما ناتيجەسىندە 1,5 ميلليون قازاقستاندىق جاڭا پاتەرگە يە بولدى. 2004 جىلى ەلىمىزدە ءار ادامعا شاققاندا 0,17 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, 2007 جىلى بۇل كورسەتكىش 2,5 ەسە ارتىپ, 0,43 شارشى مەتردى قۇرادى. • ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن 2011 جىلى ەلىمىزدە 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. • قازاقستاندىق ۇلەسكەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن 2007 جىلدان باستاپ مەملەكەت تاراپىنان 453,017 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. مىنە, وسىنداي يگى قامقورلىقتىڭ ناتيجەسىندە 2011 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلەسكەرلەردىڭ پروبلەماسى تولىق شەشىمىن تاپپاق. • ەلىمىزدە 2020 جىلعا دەيىنگى تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن رەفورمالاۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. وسى باعدارلاما اياسىندا 10 جىل ىشىندە ەلىمىزدە 81 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر, جىلۋ, سۋ جانە گاز تاراتۋ جەلىلەرى جاڭارتىلماق. ۇزاق جىلداردان بەرى جوندەۋ جۇمىستارىن كورمەگەن 11624 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى.
ۇلەسكەرلەر تۇگەل قونىس تويىن تويلايدى
مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان باستاۋ العان قارجى داعدارىسى ناقتى ەكونوميكالىق سالالارعا دا سالقىنىن تيگىزدى. جاھاندىق ەكونوميكاعا بەرىك كىرىككەن تاۋەلسىز قازاقستان دا ودان سىرت قالا المادى. قارجى داعدارىسىنىڭ العاشقى سوققىسى ەلىمىزدە كەڭ قۇلاش جايعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنا كەرى اسەر ەتتى. اسىرەسە, ەلىمىزدە كۇرت دامىپ كەتكەن ۇلەسكەرلەر قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى تۇرالاپ قالدى. وعان جاۋاپسىز قۇرىلىس فيرمالارىنىڭ دا كەرى ىقپالى بولماي قالعان جوق. ءسويتىپ, جيعان-تەرگەندەرىن جالعىز باسپانا الۋ ءۇشىن قۇرىلىس فيرمالارىنا قۇيعان مىڭداعان قازاقستاندىق ۇلەسكەرلەر مۇددەسى تىعىرىققا تىرەلدى. ماسەلەن, 2007 جىلدىڭ ءىV توقسانىندا ەلىمىزدە سالىنىپ جاتقان 450 تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ 62889 ۇلەسكەرى كۇردەلى جاعدايعا تاپ بولدى. مىنە, ناق وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن الاياقتارعا الدانعان ۇلەسكەرلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ كەشەندى شارالارى بەلگىلەندى. ءسويتىپ, 2007 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى ۇلەسكەرلەر پروبلەماسىن شەشۋگە مەملەكەت تاراپىنان 453,017 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. الەمدىك قارجى داعدارىسى اكەلگەن قيىندىقتارعا قاراماستان وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان كومەكتىڭ ناتيجەسىندە 58 مىڭ ۇلەسكەردىڭ مۇددەسىن شەشكەن 410 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە 13650 ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتقان 58 پروبلەمالىق نىسان قالدى. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە 2011 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا دەيىن تاعى دا 3848 ۇلەسكەردىڭ ماسەلەسى شەشىلگەن 14 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر ەلىمىزدە 9802 ۇلەسكەردىڭ مۇددەسى شەشىلەتىن 44 تۇرعىن ءۇي كەشەنىن پايدالانۋعا بەرۋ مىندەتى تۇر. ونىڭ ىشىندە 16 نىسان استانا, 15 نىسان الماتى قالالارىنا, 13 نىسان ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە تيەسىلى. استانا قالاسىنداعى 3091 ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىنداعى 16 تۇرعىن ءۇي كەشەنىن شەشۋدىڭ مىنانداي جولدارى بەلگىلەنگەن. ءبىرىنشى, اكىمدىكتىڭ پاتەرلەردى ساتىپ الۋى ناتيجەسىندە 10 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. بۇل ماقساتقا ۇكىمەت تاراپىنان 49,792 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ەكىنشى, «جاڭا قۇرىلىس» جشس ەسەبىنەن 1 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق ەسەبىنەن تاعى ءبىر قۇرىلىس كەشەنى, قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ءوز ەسەبىنەن 5 نىسان پايدالانۋعا بەرىلمەك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بيىلعى جىلى استانالىق ۇلەسكەرلەردىڭ پروبلەماسى تولىق شەشىمىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە. الماتى قالاسىنداعى 15 پروبلەمالى نىساننىڭ تاعدىرى مىنانداي جولدارمەن شەشىلمەك. 1 نىسان «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق ەسەبىنەن, 5 نىسان قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ءوز ەسەبىنەن, «سترەستى اكتيۆتەر قورى» اق ەسەبىنەن 5 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلمەك. ال قالعان 4 نىساننىڭ تاعدىرى قارجى مينيسترلىگىنىڭ مۇمكىندىگى جوق بورىشكەرلەرمەن جۇمىس جونىندەگى كوميتەتىنىڭ قاراۋىمەن شەشىلمەك. اقمولا وبلىسىنداعى 1212 ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتقان 1 نىسان, الماتى وبلىسىنداعى 2089 ۇلەسكەرى بار 2 نىسان, اقتوبە وبلىسىنداعى 80 ۇلەسكەرى بار 1 نىسان, جامبىل وبلىسىنداعى 72 ۇلەسكەرى بار 1 نىسان, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى 542 ۇلەسكەرى بار 8 نىسان وسىنداي ءتيىمدى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە تولىق شەشىم تاپپاق. قورىتا ايتقاندا, 2011 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلەسكەرلەردىڭ پروبلەماسى شەشىمىن تاپپاق. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن وسىنداي بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قارجىلىق قولداۋدىڭ ءناتيجەسىندە ەلىمىزدە اقشاسىن سالا وتىرىپ پاتەرسىز قالعان ءبىر دە ءبىر ۇلەسكەر بولمايدى. بۇكىل قازاقستاندىقتار جوعارى كوڭىل-كۇيمەن قارسى العالى وتىرعان تاۋەلسىزدىك تويىنىڭ تاعى ءبىر تابىستى تارتۋى وسىنداي.جازيرا بۋكينا, قۇرىلىس جانە تكش ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.
وتباسى باقىتىنىڭ باستاۋى
بۇل تۇجىرىمنىڭ اقيقاتتىعىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ كەلەدى. جەكە باسپاناڭ بولىپ, بالالارىڭنىڭ قىزىعىنا كەنەلىپ, وزىڭمەن-ءوزىڭ ءومىر كەشكەننەن ارتىق قۋانىش جوق. «جەتىم بۇرىش» ساعالاعان كەز كەلگەن وتباسىنىڭ بەرەكەسى بولمايتىندىعىنا كوزىم انىق جەتتى. مەن استانا قالاسىنا العاشقى لەكپەن كەلىپ, ءوز باقىتىمدى باس قالانىڭ بولاشاعىمەن بايلانىستىرعان جاستاردىڭ ءبىرى بولدىم. 1998 جىلى ەلوردادا ەڭبەك جولىمدى باستادىم. سودان بەرگى جىلداردا مۋزىكا اكادەمياسىندا, قازىرگى ۇلتتىق ونەر ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. ونەر ۇجىمى بولعاندىقتان ەلوردامىزدىڭ مادەني ومىرىنە بىتە قايناسىپ, كۇن سايىن بولىپ جاتاتىن ۇلكەندى-كىشىلى شارالارعا ارالاسىپ, شابىتتانا جۇمىس ىستەيمىز. ءبۇگىندە ۇجىمىمىز باس قالانىڭ باستى ونەر ورداسىنا اينالدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ۇلتتىق ونەر ينستيتۋتىنىڭ ەلىمىزدەگى ىرگەلى ونەر شاڭىراعىنا اينالۋىنا جەتەكشىمىز, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ايمان مۇساقوجاەۆانىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. ەلىمىزگە كەڭىنەن تانىمال ونەر ساڭىلاعىنىڭ باسشىلىعىمەن ءبىزدىڭ ۇجىم تالاي-تالاي الەم ساحنالارىندا قازاقستاننىڭ بەدەلىن اسقاقتاتتى. مەن استانا قالاسىنداعى ەڭبەك جولىمدى باستاعاندا پاتەر كەزەگىنە تۇرعان بولاتىنمىن. «اسىقپاعان اربامەن قويانعا جەتەدى» دەگەندەي, اقىرى جەكە پاتەر الۋ باقىتىنا يە بولدىم. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ماعان وسىنداي قۋانىشتى حابار جەتتى. 13 جىل كۇتكەن پاتەر كىلتىن الار كەزدە كوڭىلىم تولقىپ, وسىنداي كۇنگە جەتكەنىمە ءوزىمدى باقىتتى سانادىم. مىنە, باس قالامىزدا بوي كوتەرىپ كەلە جاتقان «جاعالاۋ» اتتى جاڭا شاعىن اۋداننان وزىمە بەرىلگەن 2 بولمەلى پاتەردىڭ دە تابالدىرىعىن اتتادىم. بۇگىنگى قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىمەن ارلەندىرىلگەن 2 ءبولمەلى پاتەر ماعان حان سارايىنداي كورىندى. قۋانىشىمدى وتباسىممەن ءبولىسىپ, جاڭا پاتەردە قونىس تويىن تويلاۋعا دايىندالۋدامىز. مۇنداي ومىرلىك قۋانىش مەن سياقتى قاراپايىم ونەر سالاسىنىڭ قىزمەتكەرىنە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىرعاندىعىن جەتە سەزىنەمىن. باس قالامىزدىڭ ورتاسىنان وسىنداي جەكە پاتەر الۋىما مۇمكىندىك جاساعان ەلباسىنا, ۇكىمەتىمىزگە جانە ءوزىمنىڭ ونەر ۇجىمىما شەكسىز ريزالىعىمدى بىلدىرەمىن. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق نىعايا بەرەتىن بولسا, قازاقستاننىڭ الاتىن اسۋلارى اسقارالى بولاتىندىعىن ءجيى ايتادى. بۇل ناعىز ءومىر شىڭدىعى. مىنە, وسى ەل بىرلىگىنىڭ جانە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ارقاسىندا مىڭداعان قاراپايىم قازاقستاندىقتار جەكە باسپانا الىپ, قونىس تويىن تويلاۋدا. قۋانىشىمىز قۋانىشقا ۇلاسىپ, ەلىمىزدىڭ مەرەيى ارقاشان ۇستەم بولا بەرسىن!ايسۇلۋ وستەمىروۆا, ۇلتتىق ونەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى.
استانا.
* * *
مەن – قۇرىلىسشىمىن!
ماماندىقتىڭ جامانى جوق. دەگەنمەن, ادامزات تاريحىندا ءبۇگىنگە دەيىن بەلگىلى بولعان ءۇش مىڭنان استام ماماندىقتىڭ ىشىندە قۇرىلىسشى ماماندىعىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قۇرىلىسشى – ءومىر ساۋلەتشىسى. سوندىقتان ءوزىمنىڭ قۇرىلىسشى بولعانىمدى ماقتان تۇتامىن. مەن ءبۇگىندە استانا قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا جەمىستى جۇمىس اتقارىپ جاتقان «ءساتتى قۇرىلىس» جشس-نىڭ العاشقى قۇرىلعان كۇنىنەن بەرى ەڭبەك ەتەمىن. 2004 جىلدان بەرى وسى قۇرىلىس ۇجىمىندا تالاي تۇرعىنداردىڭ ءپاتەر كىلتىن العان قۋانىشتى ءساتتەرىنە كۋا بولدىم. «ءساتتى قۇرىلىس» جشس نەگىزىنەن تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن ءارلەندىرۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى. قالامىزدا بوي كوتەرگەن «اباي», «اۆيتسەننا», «وليمپ-پالاس», «ديپلومات», «بولاشاق» جانە باسقا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندە مەنىڭ دە قولتاڭبام قالدى. قازىر ءبىزدىڭ قۇرىلىس فيرماسى «جاعالاۋ» اتتى جاڭا شاعىن اۋداننىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالىپ جاتىر. كۇنى كەشە بوز جۋسان تەربەتىلگەن جازىق دالادا بىرنەشە كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرىپ, بولاشاق شاعىن اۋداننىڭ ءساۋلەتى اشىلا ءتۇستى. مەن وسى قۇرىلىس فيرماسىندا ەڭبەك ەتە باستاعان جىلدار ىشىندە بىرنەشە قۇرىلىس ماماندىعىن يگەردىم. قازىر اعاش شەبەرى بولىپ ەڭبەك ەتەمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى تويلانار قارساڭىندا «ءساتتى قۇرىلىس» فيرماسى تاعى ءبىر كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن پايدالانۋعا بەرمەك. ءجۇزدەگەن استانالىقتار جاڭا پاتەر كىلتىن الاتىن ۋاقىت تا الىس قالعان جوق.ارتىقباي اجداروۆ, «ءساتتى قۇرىلىس» جشس قۇرىلىسشىسى.
______________________________________________
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
