ارينە بۇل تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن كەشەندى شارالاردى عىلىمي نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە سالانى تسيفرلاندىرۋ, ونى تسيفرلى تەحنولوگيالارعا كوشىرۋ ەرەكشە ورىن الماق. سەبەبى ولار بۇگىنگى زامانداعى بۇكىل ادامزاتتىڭ, ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ نەگىزى بولىپ وتىر.
وسى باعىتتا س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اوك-ءتى تسيفرلاندىرۋ جانە سوعان بايلانىستى ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جولىندا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلۋدا. وسىدان 3 جىل بۇرىن ءبىز شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن كورەيا ۋنيۆەرسيتەتى (سەۋل ق.) جانە امەريكالىق «ESRI» كومپانياسىنىڭ كومەگىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە «گاج تەحنولوگيا ورتالىعىن», سونداي-اق الەمگە ايگىلى «CLAاS» جانە «John Deere» كومپانيالارىنىڭ تەحنيكالىق قولداۋىمەن ء«دال ەگىنشىلىك ورتالىعىن» قۇردىق. قازىرگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت قازاقستاننىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىندە اوك-ءتى تسيفرلاندىرۋ مەن ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جۇمىستارىنا عىلىمي جەتەكشىلىك جاساۋدى قولعا الىپ وتىر.
تسيفرلاندىرۋ جانە ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسى تۋرالى ءسوز بولعاندا, كوپشىلىگى ولاردى ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىنداعى بۇگىنگى كۇنى قوردالانعان ماسەلەلەردەن قۇتقاراتىن جول دەپ ەسەپتەيدى. وكىنىشكە وراي, بۇل تۇسىنىك دۇرىس ەمەس.
ويتكەنى تسيفرلاندىرۋ جانە ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگياسى ءوندىرىستى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ, وندىرىستىك قىزمەتتەن ەڭ جوعارى پايدا الۋ ماقساتىندا قولدا بار ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, قارجىلىق, شيكىزاتتىق جانە ەڭبەك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ قۇرالى عانا بولىپ تابىلادى.
شىن مانىندە, اتالعان جاڭا تەحنولوگيا ءوز جەمىسىن ءوندىرىستى جۇرگىزۋدىڭ قازىرگى كەزدەگى بەلگىلى ادىستەمەلەرىن تولىعىمەن مەڭگەرگەن شارۋاشىلىقتاردا عانا ءاربىر القاپتىڭ توپىراقتىق, اگروحيميالىق جانە فيتوسانيتارلىق ارتەكتىلىگىن جويۋ ارقىلى بەرە الادى. سونىمەن قاتار وسى تەحنولوگيانى ەنگىزۋدىڭ ەڭ نەگىزگى شارتىنىڭ ءبىرى ول شارۋاشىلىقتاردىڭ قاجەتتى تەحنيكا مەن تەحنولوگيالىق قۇرالداردىڭ سوڭعى زاماناۋي تۇرلەرىمەن جابدىقتالۋى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. سەبەبى ەسكى تەحنيكامەن بۇل ءىستى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس.
باسقاشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز مەڭگەرگەن بۇل تەحنولوگيا – رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ ەسەبىنەن ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن بىرنەشە ەسەگە ارتتىرىپ, سول ارقىلى وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتىپ, ساپانىڭ ەڭ جوعارى شەگىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اتالعان تەحنولوگيانىڭ شارۋاشىلىقتاردا قولدانىلۋى ولاردىڭ تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى كەزەڭ-كەزەڭمەن عانا جۇزەگە اسىرىلادى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ونى ەنگىزۋدى بازالىق شارۋاشىلىقتاردان باستاپ, كەيىننەن ولاردىڭ تاجىريبەسىن وندىرىسكە جاپپاي تاراتۋ جونىندەگى شەشىمى ورىندى ەكەنى ءسوزسىز.
ايتا كەتۋ كەرەك, وسى ۋاقىت ارالىعىندا اتالمىش ماسەلەلەردى شەشۋ باعىتىندا ۋنيۆەرسيتەت ءوز تاراپىنان ءبىرشاما جۇمىستار اتقاردى. ەڭ الدىمەن, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى تسيفرلى ۇلگىدە كەڭىستىكتى دەرەكتەردىڭ اگرارلىق ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ ادىستەمەسىن (اگرويكد) يگەرۋگە قول جەتكىزدى. بۇل مالىمەتتەر بازاسىن نەگىزىنەن 2 توپقا بولۋگە بولادى.
ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك ورگاندارعا ارنالعان مالىمەتتەر بازاسى. ولارعا ول وزدەرىنىڭ باقىلاۋ قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ, اوك-ءتىڭ زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازاسىن جەتىلدىرۋ مەن اكىمشىلىك سيپاتتاعى قاجەتتى شەشىمدەردى قابىلداۋ ءۇشىن قاجەت. ناقتىراق ايتقاندا, ولار وسى مالىمەتتەردى عارىشتان الىنعان سۋرەتتەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, ءاربىر شارۋاشىلىقتىڭ ەگىستىك جەرلەردى پايدالانۋىنىڭ جەر زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگىن تولىعىمەن باقىلاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. وسىلايشا, بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – جەردى پايدالانۋ پروتسەستەرىنە مەملەكەت تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ ورناتىلادى. وقىرمانداردىڭ ەسىندە بولسا, ءدال وسى ماسەلە 2016 جىلدىڭ جازىندا مەملەكەتتىك جەر كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى بارىسىندا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن ەدى. ەندى ول ءوز شەشىمىن تاپتى دەپ تولىعىمەن ايتۋعا بولادى.
سونداي-اق عارىشتىق سۋرەت ارقىلى ورمان القاپتارىن جالعا الۋشىلاردىڭ ورمانداردى كەسۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ۋاقتىلى ورىنداۋىن, ورمان رەسۋرستارىن پايدالانۋ مەن ولاردىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار كوكتەمگى ەرىگەن قار سۋىنىڭ دەڭگەيىن بولجاۋ ارقىلى سۋ باسۋ قاۋپى بار ايماقتاردى, سونداي-اق ول سۋلاردى سۋارۋعا پايدالانۋ ماقساتىندا بوگەتتەر, توعاندار مەن سۋ قويمالارىن سالۋ ايماقتارىن انىقتاۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. ياعني بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاۋەكەلدى ەگىن شارۋاشىلىعى جاعدايىندا ەرىگەن قار سۋلارىنىڭ باعا جەتپەس سۋارۋ كوزى جانە دە ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى ويىن جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي جول اشىلادى دەگەن ءسوز.
ەكىنشى – ول اگروونەركاسىپتىك كەشەندەر سۋبەكتىلەرىنە ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە ارنالعان مالىمەتتەر بازاسى. مۇندا ەگىس القاپتارىنىڭ جاعدايى مەن ولاردىڭ توپىراقتىق, اگروحيميالىق جانە فيتوسانيتارلىق سيپاتتامالارى جايلى اقپاراتتار جيناقتالىپ, ءاردايىم جاڭارتىلىپ وتىرادى. قازىرگى تاڭدا ءبىز جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرگە پراكتيكالىق كومەك بەرۋ ءۇشىن, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ اگرونوميالىق جانە جەرگە ورنالاستىرۋ فاكۋلتەتتەرىنىڭ جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرىن جىبەرىپ, اقمولا وبلىسى جەر پايدالانۋشىلارىنىڭ ەگىس القاپتارىن تسيفرلاندىرۋ, ولاردىڭ ەلەكتروندى كارتالارىن جاساۋ جانە ەگىس اينالىمدارىن تسيفرلى ۇلگىگە اۋىستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
وسى جۇمىستار بارىسىندا جەردى پايدالانۋدىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە قاتىستى كوپتەگەن قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ انىقتالعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, جەردى جاسىرىن قوسارلى جالعا بەرۋ, جەرگە قاتىستى قۇقىقتى بەلگىلەيتىن قۇجاتتاردىڭ دۇرىس رەسىمدەلمەۋى, اسىرەسە ۇساق شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردا ەگىس اينالىمدارىنىڭ مۇلدە بولماۋى, جەردى نىسانالى ماقساتىن وزگەرتپەستەن پايدالانۋ جانە تاعى باسقا فاكتىلەردىڭ ورىن العاندىعى ايقىندالۋدا.
وبلىستارعا بارعان ءىسساپار بارىسىندا ءبىز جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان باسشىلارىنىڭ ءار جەردى پايدالانۋشىمەن عىلىمي نەگىزدەلگەن ەگىس اينالىمىن دايىنداۋ جانە ەنگىزۋ ارقىلى ايماقتىق مامانداندىرۋدى ەسەپكە الا وتىرىپ, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, ەگىس القاپتارىن تسيفرلاندىرۋ جانە ولاردىڭ ەلەكتروندى كارتالارىن قۇراستىرۋ ۇدەرىسىن تولىعىمەن قولدانبايتىندىعىنا كوز جەتكىزىپ قايتتىق.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان ەگىس القاپتارىنىڭ ەلەكتروندى كارتالارىن قۇراستىرۋ جۇمىسىن اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن اياقتاۋ مىندەتى بەلگىلەنگەنى كوپشىلىككە ءمالىم. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى ءساتتى پايدالانىپ, اتالعان ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدى قولعا العاندارى ءجون. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاپسىرماسىنا سايكەس, ءدال ەگىن شارۋاشىلىعى تەحنولوگيالارىن قاناتقاقتى رەجىمدە ەنگىزۋ ءۇشىن اقمولا, قاراعاندى, قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اكىمدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 9 نەگىزگى شارۋاشىلىق تاڭدالىپ الىندى. وسى كۇندەرى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى تاراپىنان اتالعان شارۋاشىلىقتاردىڭ تەحنيكالىق پاركتەرىندە تەكسەرىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ولاردى قاجەتتى جابدىقتارمەن جانە قوسىمشا وپتسيالارمەن جەتە جابدىقتاۋعا ۇسىنىمدار بەرىلۋدە. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى باستالعانعا دەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە وسى شارۋاشىلىقتاردىڭ ماماندارى بىلىمدەرىن جەتىلدىرەدى. رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىقتىڭ اگروحيميالىق قىزمەتىنىڭ كۇشىمەن جانە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىك جاساۋى بارىسىندا نەگىزگى شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىس القاپتارىنان توپىراق سىنامالارى ىرىكتەلىنىپ الىنىپ, تالدانادى جانە ولاردىڭ اگروحيميالىق كارتوگرامماسى جاسالىناتىن بولادى. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ كومەگىمەن وسى ەگىس القاپتارىنىڭ فيتوسانيتارلىق كارتالارى جاسالىپ, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى سارالاپ ءسىڭىرۋدىڭ ەلەكتروندى كارتاسى قۇراستىرىلادى. وسىلايشا, ءبىز نەگىزگى شارۋاشىلىقتاردا ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە قاجەتتى بارلىق مالىمەتتەر بازاسىن جاساپ شىقپاقپىز. الايدا وسى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار اوك-ءتى تسيفرلاندىرۋ باعىتىنداعى كەشەندى ىستەردىڭ ءبىر بولىگى عانا. ولاردى تولىعىمەن ورىنداۋ قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ءتيىستى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قاجەت ەتەدى.
ءبىرىنشىسى – ول مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كەڭىستىكتىك دەرەكتەردىڭ ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ جانە جوعارىدا كورسەتىلگەن اگرويكد-نىڭ قۇرامىنا بۇگىنگى اوك-ءتىڭ بارلىق سالالارىنداعى بىتىراڭقى مالىمەتتەر بازالارىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ. ول ءۇشىن مينيسترلىك پەن ۇكىمەت تاراپىنان قاجەتتى ۇيىمداستىرۋ, زاڭنامالىق نەگىزدەردى جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
ەكىنشىسى – ول اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ كوبىندە ۇيالى بايلانىس پەن عالامتور جۇيەسى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەمەيدى. ال ۇيالى بايلانىس پەن عالامتورسىز ءدال ەگىن شارۋاشىلىعى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى قولدانىلاتىن تەحنيكا مەن تەحنولوگيالىق جابدىقتار جەرسەرىكتىك ناۆيگاتسيا ارقىلى عانا جۇمىس ىستەي الادى.
ء ۇشىنشىسى – ول ءوندىرىستى اۋا رايىنىڭ ناقتى بولجامىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى. اۋا رايىنىڭ ناقتى بولجامىنسىز, اسىرەسە ءبىر ايلىق بولجام مالىمەتتەرىنسىز, ءدال ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارىنان اۋقىمدى ناتيجە كۇتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ەستە ۇستاۋ قاجەت. ءبىزدىڭ «قازگيدرومەت» قىزمەتىنىڭ قازىرگى تاڭداعى مۇمكىندىكتەرى تەك 60% عانا ىقتيمالدىقپەن بولجام جاساي الادى. ال دامىعان ەلدەردە, ماسەلەن, اقش, ەو ەلدەرىندە, قىتايدا مەتەوقىزمەتتەر 80% دالدىكپەن اۋا رايىن, ەڭ باستىسى, جاۋىن-شاشىن مولشەرىن بولجاپ بەرە الادى. ولار بۇل جەتىستىككە ەلدىڭ اۋقىمدى اۋماعىن جەرگىلىكتى مەتەوستانسالار جەلىسىمەن قامتۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەن. جەكەلەپ العاندا, مىسالى, قىتايدا جەرگىلىكتى مەتەوستانسالار ەلدىڭ بارلىق اۋماعىندا ءار 10 شاقىرىم سايىن ورناتىلعان. بىزگە دە وسىنداي گيدرومەتقىزمەت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. ەگەر ءبىز كوكتەمگى جانە جازعى ماۋسىمدارداعى جاۋىن-شاشىنداردى ءتيىمدى پايدالانا بىلسەك, رەسپۋبليكاداعى ءداندى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن بىرنەشە ەسەگە وسىرۋگە بولادى.
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ بەلەڭ الۋى مەن سونىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك جانە ىشكى ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋى بۇگىنگى كۇنى بىزدەن اگروونەركاسىپتىك كەشەندەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان پارمەندى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. جانە وسى جاعدايدا ءبىز تسيفرلى تەحنولوگيالار نەگىزىندەگى سالالاردىڭ دامۋىنا دەن قويىپ, سول ارقىلى وندىرىسكە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋگە ارنالعان نەگىز جاساۋىمىز قاجەت. بۇل – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور
