ۇلكەن پالسافامەن استارلاعاندا, جول – ادامزاتتىڭ ۇلى ءومىر ساپارى. «جول مۇراتى – جەتۋ» بولسا, تۇتاس حالىقتار دا, جەكە ادامدار دا مۇددەلى ماقساتىنا سان اسۋلى شىرعالاڭ جولداردان ءوتىپ بارىپ, سول ۇزاق جولدا نەبىر قيىندىق اۋسەلەلەرىن كەشىپ بارىپ جەتپەك. ءبىر ءسات قازاق ەلىنىڭ ايىرىلىپ قالعان اڭسارلى تاۋەلسىزدىككە كوزايىم بولىپ قايتا قاۋىشقانعا دەيىن قانشا تار جول, تايعاق كەشۋدەن وتكەنىنە وي جۇگىرتىپ, كوزگە ەلەستەتەيىكشى. سوندا ءبىز قازاق جولىنىڭ, حالىق جولىنىڭ قاسيەتى مەن قاسىرەتىن تەڭدەي ۇعىنار ەدىك. سوعان ساي سالماقتانار ەدىك. ارزان كۇلكى, ارتىق قىلجاڭعا جول بەرمەس ەدىك.
«مىڭ شاقىرىمدىق الىس جول العاشقى قادامنان باستالادى» دەيدى قىتايدىڭ قاناتتى ءسوزى. «جول – جۇرسە بىتەدى» دەپ قايىرادى قازاق. اق تىلەۋلى, كەڭ پەيىلدى حالقىمىز قاشاندا ۇزاق ساپاردىڭ باستالاتىن العاشقى قادامىنا, جول باسىنا ايرىقشا ءمان بەرگەن, سونىڭ ساتتىلىگىن جاقسى ىرىمعا بالاعان, جاقسىلىققا جورىعان. قاراپ تۇرساق, قاز باسىپ, ءتاي-ءتايلاپ ءجۇرىپ كەتەر كىشكەنە بالانىڭ تۇساۋىن كەسۋ جورالعىسى ءبىزدىڭ قازاققا عانا ءتان, سول پەرىشتە ءسابيدىڭ الداعى بۇكىل ءومىر ساپارىنا, عۇمىر جولىنا ساتتىلىك تىلەۋ ەمەس پە. سول ءيىر-شيىر بۇرالاڭ جولداردا سۇرىنبەۋىن, ءاربىر قادامىن نىق باسۋىن تىلەيدى.
ءيا, ادام ءۇشىن جولدىڭ ەڭ ۇزاعى دا, اۋىرى دا ءومىر جولى. وسى جولدىڭ ازاپقا اينالماۋى, ابىرويلى بولۋى كىم-كىم ءۇشىن دە باستى مۇرات, ءارى-بەرىدەن سوڭ ادامدىعىنا, ار-وجدانىنا سىن, قاجىر-قايراتى مەن اقىلىنا سەرت. ءدال وسى ارادا «شارلاعان جولىم جاتىر جەر بەتىندە, كورىنەر كولەڭكەسى كەلبەتىمدە. قاي جەردە ۇزىلەدى قايران ساپار, ءتۇيىن بوپ ءومىرىمنىڭ ءبىر شەتىندە» دەپ تەبىرەنە تولعانعان قاسىم اقىننىڭ جىر جولدارىنا تولقي قوسىلماسقا شارامىز قايسى؟! مىنەكي, بايقاساڭىز, ولەڭ-جىردىڭ دا ءبىر ولشەمى جول ەكەن-اۋ. ەندەشە, جولدىڭ قادىر-قاسيەتىن, ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىمىزدە قانشالىقتى قاجەتتىلىگىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز.
اتا قازاقتىڭ ەڭ تاماشا, قىسقا دا نۇسقا, ءداستۇرلى اق تىلەۋى «جول بولسىن!» دەگەن «قازاقتىڭ ءدال وزىندەي قاراپايىم» سوزدەرمەن ادىپتەلەدى. جول جۇرەتىن ادامعا, الىس جاققا وقۋعا, قىزمەتكە كەتىپ بارا جاتقان جاستارعا اق جول تىلەيدى. سول جولداعى قادامى قۇتتى بولۋىن, گۇل ءبىتۋىن تىلەيدى. بۇرىنعىدان كەلە جاتقان جول وسى. «جولى بولار جىگىتتىڭ جەڭگەسى شىعار الدىنان». جايساڭ دا جايدارمان جىگىتتەردىڭ جاقسى كورەتىن, كوبىرەك ايتاتىن ماقالى بۇل. ء«وزىڭ ءبىر جولى بولعىش جىگىت ەكەنسىڭ!» دەپ سۇيسىنەمىز العىر جىگىتتەرگە.
«جول بولسىننىڭ» ىشىندە ءبارى بار. تىلەك تە, نيەت تە, سالەم دە. قازاقتىڭ اتا سالەمىن دە اسىرەسە اقساقالدار وسىلاي ايشىقتاپ جاتۋشى ەدى, جارىقتىقتار. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە ۇلكەن كىسىلەر ءبىر-بىرىمەن كەزدەسە قالعاندا اۋەلى «جول بولسىن!», «الەي بولسىن!» دەسىپ ءجون سۇراساتىن, مال-جاننىڭ اماندىعىن بىلىسەتىن, الداعى سۇرە اڭگىمەگە وسىلاي باستاۋ جول سالاتىن. اتا-بابادان قالعان وسى ءىلتيپات, ىزەتى مول جول-جوبانى ۇمىتىپ بارا جاتىرمىز با, قالاي ءوزى؟
جول, جول... اۋىل ىرگەسىندەگى ورمان ىشىندە جالعىز اياق جولدار بولۋشى ەدى. جالعىز اياق جولمەن ورلەپ قاقپاقتاس دەپ اتالاتىن شوقى تاۋدىڭ باسىنا شىعۋشى ەدىك. كوز جەتەر كوكجيەكتەردى العاش سولاي شولعان بولاتىنبىز. جالعىز اياق جول سۇرلەۋ, سوقپاققا جالعاساتىن. ات-اربامەن ءشوپ شابۋعا بارعاندا ايداۋ جولعا تۇسەتىنبىز. اۋىل-اۋىلداردىڭ اراسىندا شاڭعا كومىلگەن قارا جولدار جاتاتىن. بۇل قازاق تاستاقتى جولدى دا, باتپاقتى جولدى دا, قيا جولدى دا, كۇرپىلدەك جولدى دا كورگەن. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا نە كوپ, جول كوپ. ولاردىڭ اتاۋى سان ءتۇرلى. قاتقاق جول, قابىرعا جول, بۇرالاڭ جول, توتە جول. جايلاۋ جولى... ء«بىر جول بار الىس, الىس تا بولسا جاقىن. ءبىر جول بار جاقىن, جاقىن دا بولسا الىس» دەگەن جولعا قاتىستى ماعىنالى ماقالدى شىعارعان دا قازاق.
بۇرىنعى زامانداردا بۋراباي-كوكشەدەگى حان ورداسىنان قاسيەتتى تۇركىستانعا باراتىن اتاقتى ابىلايدىڭ قارا جولى بولىپتى. بىلەتىن ادامدار سول جول سىلەمدەرى ءالى دە بار, باعدارىن سىزىپ, كارتاعا تۇسىرۋگە بولادى دەيدى. حان كەنە باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ىزىمەن ىزەرلەي ساپارلاعان, جانى ءجانناتتا بولعىر مارقۇم نۇرمۇحانبەت ىسقاقوۆ دەگەن ازامات اعامىز. «كەنەسارى حاننىڭ جورىقتى جولدارىمەن» دەگەن تاماشا تانىمدىق كىتاپ جازىپ, باستىرىپ ەدى. مىنە, وسىنداي تاريحي جولدار دا بۇگىنگى دە كەيىنگى ۇرپاقتىڭ كوكىرەك پەن كوڭىل كوزىنەن استە تاسا قالماۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.
اتاسالتىمىزدىڭ عيبراتتىلىعى سوندا, جولى ۇلكەن كىسىنى ارتىقشا سىيلاپ, تورگە وتىرعىزادى. ۇيگە كەلگەن قوناقتىڭ جولىن بەرەدى. كورگەندى ادام جولدان جاڭىلمايدى. «اكەسى تۇرعاندا بالاسى سويلەگەننەن بەز, اعاسى تۇرعاندا ءىنىسى سويلەگەننەن بەز» دەيتىن جولىمىز دا بار. قازاقتىڭ ءوز جولى, قازاقتى قازاق ەتىپ تۇرعان جول. وسى قازاق جولىن استە ۇمىتپاعان ابزال.
بابا تاريحىمىزدا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» بولعان. ءاز تاۋكەنىڭ نيزامدى جولى. ابىلايدىڭ اق جولى, كەنەسارىنىڭ ەرلىك جولى, ابايدىڭ دانالىق جولى, الاش ارىستارىنىڭ ازاتتىق جولى – ءبارى دە قازاقتى جارقىن بولاشاققا باستاعان قۇتتى جولدار. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى حالقىمىز, كوك بايراقتى ەلىمىز ءوز جولىنان ماڭگىلىك تايماۋىن تىلەيمىز.
قورعانبەكامانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
