«ايتماتوۆ تاعىلىمى» اتتى تاقىرىپپەن ۇيىمداستىرىلعان شاراعا ەلىمىزگە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, سونىمەن قاتار قىرعىزستاننىڭ تانىمال عالىمدارى جانە ساياسي بەلسەندىلىگى جوعارى رەسمي تۇلعالار, رەسپۋبليكانىڭ جوگوركۋ كەنەش دەپۋتاتتارى, ەسىمى ەلگە ايگىلى ونەر تارلاندارى قاتىستى.
استانادان باستالعان القالى جيىنعا قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنە ءار كەزدەرى توراعالىق ەتكەن ءۇش تۇلعانىڭ كەلىپ قاتىسۋى ونىڭ ماڭىزى مەن مارتەبەسىن ارتتىرا ءتۇستى.
شارا بارىسىندا قىرعىز ەلىنىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك xاتشىسى, پروفەسسور وسموناكۋن يبرايموۆتىڭ حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى شىعارعان «ايتماتوۆ. پوسلەدني پيساتەل يمپەري» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, قىرعىز رەجيسسەرى ارتىقباي سۇيۇندۇكوۆتىڭ «ايتماتوۆ» اتتى دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى.
وسى جيىنعا قاتىسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا بالاەۆا بۇگىنگى شارانىڭ تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق زاڭعار جازۋشى ايتماتوۆقا ارنالۋى ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. الاتاۋدىڭ قوس قاپتالىن جايلاپ جاتقان ەكى حالىقتىڭ عاسىردان عاسىرعا جالعاسقان دوستىعى نىعايا بەرسىن دەگەن شىنايى تىلەگىن ايتىپ, تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان كىتاپ قۇندى ەڭبەك بولارىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ودان كەيىن ءسوز العان قازاقستان پارلامەنتى سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەكتاس بەكنازاروۆ جازۋشىنىڭ ارتىندا قالدىرعان مۇراسى مەن مۇراعاتى, عيبراتى مەن وسيەتى, اڭىزعا اينالعان بەينەسىنە دەگەن ساعىنىش ءبارىمىزدى وسىنداي ساليقالى جيىندا باس قوستىرىپ وتىر دەسە, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلدي الاتاۋدى اسىپ كەلگەن قىرعىز باۋىرلارعا قاراتا, «ەكى حالىق ۇقساس: بىزدە – كەڭدىك, سەندە – بيىكتىك بار» دەگەن اتالى ءسوزىن ايتتى.
قىرعىز حالقىنىڭ ەلباسىنا ريزاشىلىعى زور
جوگوركۋ كەنەشتىڭ ەكس-توراعاسى, مەملەكەت قايراتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور مەدەت حان شەريمقۇلوۆ ءوز سوزىندە شىڭعىستىڭ قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق سيمۆول ەكەنىنە توقتالا كەلىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىرعىز ەلىنە جاساپ كەلە جاتقان ايرىقشا قامقورلىعىن اتاپ كورسەتتى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تۋىسقان قىرعىز حالقىنا جول كورسەتتى. ۇنەمى قولداپ, كومەكتەسىپ وتىردى. قىرعىز ەلى سول قيىن-قىستاۋ جىلداردا قازاقستاننىڭ كورسەتكەن جاردەمىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. بۇگىن ايتماتوۆ مەرەيتويىنىڭ استانادان باستالۋى, وسىنداي القالى جيىن ۇيىمداستىرىلۋى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىر تۋعان قىرعىز جۇرتىنا ەرەكشە ىقىلاسىنىڭ بەلگىسى, – دەپ تەبىرەنە سويلەپ, العىسىن ءبىلدىردى.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ «قىرعىز بەن قازاقتىڭ ءتىلى دە, جىرى دا, ءدىنى دە, ءدىلى دە ءبىر حالىق. ال قان جاعىنان اتام زاماننان ناعاشىلى-جيەندى جۇرتپىز. كەزىندە ماناس جىرىن حاتقا تۇسىرگەن شوقان بولسا, ونى قورعاعان – اۋەزوۆ. بۇل وقيعا ءبىزدىڭ تاريحي تامىرىمىزدىڭ تەرەڭدىگىنە ايعاق. ءبىزدى تاۋلار ءبولىپ تۇرسا دا, جاۋلار ءبولىپ تۇرماسىن» دەپ باتالى تىلەگىن جولدادى.
اتاقتى جىرشى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى, توكپە اقىن زاميربەك ۇسونباەۆ ەكى حالىقتىڭ كونە سۇرلەۋىنەن ءىز تارتا كەلىپ: «عىلىمدا بىرگە جۇرگەنبىز, عالامدا تاتۋ جۇرەيىك» دەپ جىر تولعادى. ودان كەيىن قازاق اقىنى ماناسشى-جىرشى بايانعالي ءالىمجانوۆ «ماناس» جىرىنان ءۇزىندى وقىدى.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت ايتماتوۆ قازاق-قىرعىز ادەبيەتىنە ورتاق تۇلعا ەكەنىنە توقتالسا, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ ەكس-توراعاسى, اكادەميك ابدىعاني ەركەباەۆ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەم الدىنداعى اشىق ساياسي باعىتى بۇگىنگىدەي كەلەلى ىسكە جول اشىپ وتىرعانىن ايتتى. ال جوگوركۋ كەنەشتىڭ تاعى ءبىر بۇرىنعى توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, الاشتانۋشى-پروفەسسور زاينيدين كۋرمانوۆ قىرعىز زيالىلارى الاش ارىستارىمەن بىرگە جۇرگەنى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, الاش تاعىلىمىنا ايرىقشا توقتالدى.
1968 جىلى «اسۋداعى اتىس» (كەيىن «قاراش-قاراش وقيعاسى» دەپ اتالدى) ءفيلمىن تۇسىرگەن كسرو حالىق ءارتىسى, كينورەجيسسەر بولوتبەك شامشيەۆ ەكى حالىقتىڭ تاعدىر تالايىن بىرىكتىرىپ تۇرعان تاريحي وقيعالار كوپ ەكەنىن, سونىڭ ىشىندە 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس پەن 1937-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قازاق-قىرعىز حالقىن رۋحاني السىرەتكەن ناۋبەت ەكەنىن ەسكە ءتۇسىرىپ, كوزىنە جاس الدى.
رۋحاني جاڭعىرۋ – ورتاق قۇندىلىق
سونداي-اق ە.اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تولوبەك ابدىراكمانوۆ, بىلتىردان بەرى قازاق قوعامىنىڭ باستى يدەولوگياسىنا اينالعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى تەك قازاق تۋعاندارعا ەمەس, ءبىزدىڭ قىرعىزدارعا دا ورتاق قۇندىلىق بولسا دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى.
بەكتاس بەكنازاروۆ, قازاقستان پارلامەنتى سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– قازاقتىڭ رۋحاني الەمى شىڭعىستى «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» دەپ ماقتان تۇتادى. بايدىبەك بابامىز: «بايتەرەكتىڭ قۋاتى – تامىرىندا, داريانىڭ قۋاتى – اعىنىندا» دەگەن ەكەن. ءداۋىردىڭ ۇلى قالامگەرى شىڭعىستىڭ دا شىعارمالارى بايتەرەكتىڭ تامىرىنان ءنار الاتىن ءاربىر جاپىراعىنداي, وقىرماننىڭ جان دۇنيەسىن نۇرعا تولتىرادى. سونىمەن قاتار مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ دوستىعى, شىعارماشىلىق باۋىرلاستىعى بولاشاققا ۇلگى. حالقىمىز «تاۋدىڭ بيىكتىگى الىستاعان سايىن بايقالادى» دەگەنىندەي, ايتماتوۆ تۇلعاسى ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەي بەرەرى اقيقات. ازەربايجان اقىنى ۆاحابزادەنىڭ « ۇلىلار ءبىر جەردە تۋىپ, مىڭ جەردە ولەدى» دەگەنى سياقتى, زاڭعار جازۋشىنىڭ 90 جىلدىعى بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بارىندە اتاپ وتىلسە, ۇلى تۇلعانىڭ رۋحى ءوزى باۋىرىندا تۋعان الاتاۋداي بيىكتەي بەرەر ەدى.
سادىك شەر-نياز, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەش دەپۋتاتى:
– ءوز اتىمنان اۋەلى, تۇركى دۇنيەسىن تۇگەندەۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن بەدەلدى ۇيىم حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇجىمىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن. ال بۇگىنگى باس قوسۋدى «قازاق-قىرعىزدىڭ رۋحاني توعىسى» دەپ اتاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. مۇنداي ماڭىزدى شارانىڭ ءوتۋى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسي باعداردىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىن. وتكەن جىلى ءبىزدىڭ ەلدە جاڭادان باسشى سايلانىپ, قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن رەسمي كەزدەسۋى, بۇل وقيعانىڭ ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماق-بىرلىكتىڭ بايىرعى باستاۋىنا جاڭا ءىز سالۋى ءبىزدى قۋانتىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «بەتەگە كەتسە بەل قالار, بەكتەر كەتسە ەل قالار» دەگەن ءسوزى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ اجىراماس دوستىعىن ءبىراۋىز سوزبەن تۇيىندەپ بەردى. وسى ورايدا, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ تاتۋلىق ساياساتىن نىعايتاتىن – مىنا بىزدەر, بۇگىنگى جيىنعا شاقىرىلعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى. ياعني, ءسۇيىنباي مەن قاتاعان, جامبىل مەن توقتاعۇل, شىڭعىس پەن مۇحتار قالاعان سۇرلەۋدى ساقتاۋىمىز كەرەك.
كانىبەك يماناليەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەش دەپۋتاتى:
– شىڭعىس ايتماتوۆ ءبىرىنشى بولىپ ماڭگۇرتتىككە قارسى كۇرەسكەن جازۋشى. بۇل دەگەنىمىز – ەكى ەلدىڭ تاعدىرىن جىرلاۋ. ەكى ەلدىڭ دوستىعىن شىڭعىستاي بيىككە كوتەرگەن تۇلعا از. جانە بۇل شەكسپيردىڭ دەڭگەيىندەگى تراگەديا, شەكسپيردىڭ دەڭگەيىندەگى ءسۇيۋ! شىڭعىستىڭ شىعارماسى مىڭ قابات, جان-جاقتى. مىسالى, «قوش بول, گۇلسارىداعى» گۇلسارىنى جىلقى دەپ قانا تۇسىنسەك قاتەلەسەمىز. ول – كەڭەس وكىمەتى. ۇرانداتقان عۇمىرى قىسقا يدەولوگيا, ءمان-ماعىناسىز ءومىر كەشۋ, اياعىندا ارىقتاپ ولگەن گۇلسارى سەكىلدى قۇريتىنى ايتىلىپ تۇرعان جوق پا؟ مىنە, ازاتتىق جولى ارزانعا كەلمەيدى. شىڭعىس شىعارمالارىندا ۇلتتىڭ سانا ەركىندىگى جانە ءوزىنىڭ اتا جولى ايقىن كورىنىپ جاتادى. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ايتارىم قىرعىز بەن قازاق باردا شىڭعىس ەسىمى ءاردايىم بيىكتە بولماق.
وسماناكۋن يبرايموۆ, «ايتماتوۆ. پوسلەدني پيساتەل يمپەري» كىتابىنىڭ اۆتورى:
– بۇگىن ەلوردا تورىندە تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان «ايتماتوۆ. پوسلەدني پيساتەل يمپەري» اتتى تۋىندى مەنىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىسىم ناتيجەسىندە جازىلعان دۇنيە. ويتكەنى شىڭعىس اعامەن كوپ جىل دامدەس, تۇزداس ءجۇردىم. ەگەر حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان وسىنداي كىتاپ جازىڭىز دەگەن ۇسىنىس بولماعاندا بۇل شىعارمانىڭ ومىرگە كەلمەۋى دە مۇمكىن ەدى. تۋىندىنىڭ مازمۇنىنا توقتالار بولسام كىتاپ باستان-اياق شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءومىر-تاريحى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى دەرەكتى كوركەم وبرازداردىڭ جيىنتىعى ىسپەتتى. اسىرەسە, جازۋشىنىڭ بۇرىن-سوڭدى جۇرتقا بەلگىسىز تۇرمىسىنداعى قالتارىستار, بالا كەزىندە, ءومىرىنىڭ سوڭىنا تامان باسىنان وتكەن قيىنشىلىقتارى, ناقتىراق ايتقاندا, كسرو حالىق ءارتىسi, قىرعىز ەلiنiڭ توقتوعۇل اتىنداعى مەملەكەتتiك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاقتى ءبيشى بيبيسارا بەيشەناليەۆامەن اراداعى سۇيىسپەنشىلىك قاتىناستارى تۋرالى العاش رەت باياندالىپ وتىر. قازاق وقىرماندارى ءۇشىن ايتاتىن ەكىنشى ءبىر جاڭالىعىم – بۇل كىتاپ كەشىكپەي «جزل» سەرياسىمەن ماسكەۋدە جارىق كورەتىن بولدى.
ال جيىندى جۇرگىزىپ وتىرعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى ايتماتوۆ جىلى اياسىنداعى شارالار ءالى جالعاسىن تاباتىنىن, كەلەسى اپتادا يۋنەسكو شتاب-پاتەرىندە ايتماتوۆ كۇنى وتسە, تۇگەل تۇركىگە ورتاق تۇلعانىڭ 90 جىلدىعى تاشكەنتتە دە اتالىپ وتەتىنىن ايتتى.
وسىلايشا ايتماتوۆقا ارنالعان استانا تورىندەگى القالى جيىن سوڭىندا قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق تۇلعالار كەنەن مەن وسمونقۇلدىڭ جىرلارى وقىلىپ, ەكى ەلدىڭ ەجەلدەن تامىر تارتقان بىرلىگى مەن ىنتىماعى بەرىك ەكەنىن پاش ەتىپ اياقتالدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
