سوڭعى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بۇل قاسىرەتتەن 1919-1922 جىلدارى 1,5 ملن ادام, 1931-1933 جىلدارى 2,5 ملن ادام وپات بولعان. 1937-1938 جىلدارداعى قىزىل قىرعىندى, سوعىستىڭ زاردابىن, سوعىستان كەيىن بولعان اشارشىلىقتى قوسساق, قازاقتىڭ امان جۇرگەنىنە ءوزىڭىز تاڭ قالاسىز. وسىنىڭ ءبارى قازاق حالقىن جەر بەتىنەن جويۋ ءۇشىن ادەيى ىستەلىپ جاتقان ءىس سياقتى. ەگەر زەر سالا قاراساق, شىندىعىندا دا سونداي ەكەنىنە زارەدەي كۇمانىڭىز قالمايدى. كەزىندە باۋىرلاس قازاق پەن جوڭعار حالىقتارىن ءبىر-بىرىمەن قىرىلىستىرعان دا سىرتقى كۇشتەر ەكەنى بۇگىندە انىقتالىپ وتىر. ولاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەمەي اق قويالىق, ويتكەنى ول سوعىس ءورتىنىڭ قالاي تۇتانعانى جانە ونىڭ ارتىندا كىمدەر تۇرعانى تۋرالى تالاي زەرتتەۋ ەڭبەگى باسپا بەتتەرىندە جارىق كوردى. ال كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى قازاقتاردىڭ قىرىلۋىن قازىرگى تاڭدا سول قىزىل قىرعىندى زەرتتەگەن عالىمدارىمىز گەنوتسيتكە, ءتىپتى ەتنوتسيتكە تەڭەپ ءجۇر. راسىندا دا وسى قولدان جاساعان قىرعىنداردان قازاق حالقىنىڭ سانى ەكى ەسەگە ازايىپ كەتكەن جوق پا؟ بۇل ەتنوتسيت ەمەي نەمەنە؟ سانالى تۇردە ءبىر حالىقتى جويۋ عوي. ودان قالسا, بار قايماعىنان ايرىلعان, ماڭگۇرتتىك حالگە تۇسكەن قازاقتاردى جاپپاي ورىستاندىرۋ باستالدى. بۇرىن جانىن السا, ەندى تىلىنە قول سالا باستادى. ءسويتىپ قۇرىپ بارا جاتقان كەزدە, قۇداي جارىلقاپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتتى. ەندى ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتىپ, ەل بولىپ, ەتەگىمىزدى تۇزەپ كەلە جاتقاندا توسىننان كەلگەن سوعىستان دا جامان قاسىرەت پايدا بولدى. بۇل – بەدەۋلىك. ءيا, بەدەۋلىك – قاسىرەت. ويتكەنى بۇرىن مىڭنان ءبىر كەزدەسەتىن بۇل اۋرۋ قازىرگى كەزدە ەپيدەمياعا اينالىپ بارادى. كوپكە توپىراق شاشۋعا بولماس. بىراق ايتپاساڭ ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى. ءبىز ەلىكتەگىش حالىقپىز. جاقسىعا دا, جامانعا دا تەز ۇيرەنەمىز. شىركىن, وسى تالانتىمىزدى باسقا جاعىنان كورسەتسەك قانداي تاماشا بولار ەدى. الايدا ءازىر شەتتەن كەلگەن جاماندىقتى تەز ۇيرەنىپ جاتىرمىز. سونىڭ سالدارىنان ەلدى بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىك جايلاپ بارادى.
اسىرەسە حالقىمىزدىڭ سەنەرى, كەلەشەكتە دەموگرافيالىق احۋالىمىزدى جاقسارتادى ما دەپ ۇكىلەپ, ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان جاستارىمىزدىڭ اراسىندا وسى دەرت كەڭ ەتەك الىپ, ءتىپتى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتەر توندىرەتىن جاعدايعا جەتىپ وتىر. ستاتيستيكا بويىنشا 2000 جىلدارى ەلىمىزدەگى بەدەۋلىكتىڭ كورسەتكىشى 8-10 % ارالىعىندا بولسا, قازىرگى تاڭدا 16-17 %-عا كوتەرىلىپتى. دەنى جاستار. بەدەۋلىكتىڭ سەبەبى نەدە؟ نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالاردى نەمەسە جىنىس ورگاندارىنىڭ جاسىنا ساي جەتىلمەي قالۋى, جاتىردىڭ وسپەۋى, انالىق بەزدىڭ ۇرىقتى دۇرىس شىعارماۋى, تۇتىكشەلەردىڭ بىتەلىپ قالۋى, جاستايىنان جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسىپ, ارتىنان تۇسىك جاساتۋ بولىپ كەلەدى.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, بەدەۋلىكتىڭ 70 %-ى العاشقى جۇكتىلىكتە تۇسىك جاساتقاندىقتان بولاتىن كورىنەدى. 2009 جىلى الەمدە 30 ميلليون جاساندى تۇسىك جاسالسا, سونىڭ 300 مىڭى قازاقستانعا تيەسىلى. بۇل ايەلدەرگە ءتان كورسەتكىش. ال ەر-ازاماتتارعا نە بولدى؟ اششى شىندىق, بۇل سىرقات جىگىتتەرىمىزدىڭ اراسىندا دا بەلەڭ العان كورىنەدى. بەدەۋلىك (بەسپلوديە) بەلسىزدىك (يمپوتەنتسيا) ەمەس, سوندا دا بۇل وڭاي دەرت ەمەس. ەگەر ستاتيستيكاعا سەنەر بولساق, وتباسىن قۇرعان جاستاردىڭ اراسىندا جىگىتتەردىڭ 50%-ى بەدەۋلىكپەن اۋىرادى ەكەن. بۇل قالالىق جەردەن الىنعان دەرەكتەر. اۋىلدا دا بار, بىراق ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. قازاقتىڭ كوبى قازىر قالاعا كوشە باستاعانىن ەسەپكە الساق, بۇل جاقسى نىشان ەمەس. بۇرىن وتباسىندا بالا بولماسا ايەلدەرىن ەمدەتىپ جاتاتىن ەدى, ەندى بەدەۋلىكتەن ەمدەۋ ەر-ازاماتتارعا كوشكەن سياقتى. ولاردىڭ اراسىندا كەزدەسەتىن بەدەۋلىككە كوبىنە ءوزىمىز جول بەرەمىز. بۇل دەگەنىمىز – ىشىمدىك ءىشۋ, تەمەكى تارتۋ, ەسىرتكى قولدانۋ, ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋ جانە بەي-بەرەكەت, تەرىس جولعا تۇسكەن ايەلدەرمەن جىنىستىق قاتىناستا بولۋ. سونىڭ كەسىرىنەن ءارتۇرلى جىنىس مۇشەلەرى جاعىنان اۋرۋ جۇقتىرۋ, وعان ەكولوگيانى, قازاقستاندى تۇمشالاعان رادياتسيانى, جەرىمىزدى لاستاپ بىتىرگەن پەستيتسيدتەردى قوسساق جانە اعزاعا ۇقىپسىز قاراۋدى ەسەپكە الساق, ماسەلەن, قاتتى قىساتىن كيىم كيۋ, ساۋناعا ءجيى بارۋ, سپورت جاتتىعۋلارىمەن ارتىق شۇعىلدانۋدىڭ بارلىعى بەدەۋلىككە تىكەلەي الىپ كەلەتىن جول. بەدەۋلىك بار جەردە وتباسى بۇزىلادى. بالا تۋ كەميدى. دەموگرافيالىق جاعداي ناشارلايدى. دەموگرافيالىق احۋالىمىز ونسىز دا ءماز ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇل مەملەكەتتىك اۋقىمداعى كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان بەدەۋلىكپەن كۇرەسۋ جالپىحالىقتىق مىندەت بولۋى كەرەك. ەلىمىزدە بەدەۋلىكپەن بەلسەندى كۇرەسىپ جاتقان ورتالىقتار بارشىلىق بولعانىمەن وتە از. ايەلدەر اراسىندا تۇسىك تاستاۋ بەدەۋلىككە باراتىن تۋرا جول دەدىك, ەندى سونىمەن مەملەكەتىمىزدە قالاي كۇرەسىپ جاتىر. بۇل رەتتە ءتيىمدى شارالار اتقارىلماي وتىرعانى ايان. ال تۇسىك تاستاۋ جىلدان-جىلعا ارتىپ بارادى. قازىرگى ۋاقىتتا بەسىكتەن بەلى شىقپاعان ورىمدەي قىزدار وسى قادامعا بارۋدا. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ 10 مىڭنان استامى ەكىنشى مارتە تۇسىك جاساتقان ەكەن. ال ءبىرىنشى رەت تۇسىك تاستاعانداردىڭ سانى ودان دا كوپ. ءبىز بۇل جاعدايعا قالاي تاپ بولدىق؟ جاستارىمىزدىڭ قاتەلىگىنە نە سەبەپ؟ نەگە كوگىلدىر ەكراندى, ينتەرنەتتى جاۋلاپ العان, جاستاردى جامان جولعا تۇسۋگە ازعىراتىن باعدارلامالارعا شەك قويىلمايدى؟ وسى شەتتەن كەلىپ جاتقان باعدارلامالاردىڭ سالدارىنان بۋىنى قاتپاعان جاس قالاي ىشىمدىك ءىشىپ, تەمەكى تارتىپ, ەسىرتكىگە ەلىكتەپ كەتكەنىن بىلمەي دە قالىپ جاتقان جوق پا؟ وسىنىڭ ءبارى ادام اعزاسىن, پسيحولوگياسىن بۇزىپ, 12-13 جاستاعى جاس قىزدار جىنىستىق قاتىناسقا بارىپ, ەكىقابات بولىپ, تۇسىك جاساتىپ جاتىر. تۇسىكتىڭ ارتى بەدەۋلىك ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان وعان توقتام بولۋى ءتيىس. ارينە, قازاقستان زايىرلى مەملەكەت. ادام قۇقىعىن شەكتەۋگە بولمايدى, بىراق ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن جاعداي بولسا شە؟ بۇل ەلىمىزگە ەلەۋسىز ەنىپ كەلە جاتقان زور قاۋىپ ەكەنىن عالىمدارىمىز نەگە ايقايلاپ ايتپايدى. دۇنيەدە قايعىنىڭ زورى – ۇرپاقسىز قالۋ. بەدەۋلىك – وتباسىنى ويراندايتىن دەرت.
حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى كودەكستىڭ 104-بابىنىڭ 1-بولىگىندە ايەلدىڭ جۇكتىلىكتى جاساندى تۇردە ۇزۋگە قۇقىعى بار دەپ كورسەتىلگەن. دۇنيە جۇزىندە جۇكتىلىكتى جاساندى تۇردە ۇزۋگە زاڭ تۇرىندە تىيىم سالعان جانە تۇسىك جاساتقانى ءۇشىن جازاعا تارتاتىن 10 مەملەكەت بار. ولار جۇكتىلىكتى جاساندى تۇردە ۇزۋگە زاڭ تۇرىندە تىيىم سالعاننان ۇتىلعان ەمەس. مىسالى, فيلليپين ەلىندە 1930 جىلى شىققان زاڭ بويىنشا تۇسىك جاساۋعا تىيىم سالىنعان. ناتيجەسىندە حالقى 1951 جىلى 18 913 549 ادامدى قۇراسا, 2018 جىلى 106 389 361 ادامدى قۇرادى. حالىقتىڭ سانى وسى جىلدار ىشىندە 87 475 812 ادامعا وسكەن. ال قازاقستاندا قازاقتار سانى 1989 جىلى 6 534 616 ادام بولسا, 2012 جىلى 10 979 511 ادامدى قۇراعان, ياعني 23 جىلدا 4 444 895 ادامعا عانا وسكەن. ونىڭ جارتىسى شەتتەن كەلگەن قانداستار. سوندا 23 جىلدا بارى-جوعى 2 ملن شاماسىندا عانا تابيعي تۇردە ءوسىپ وتىر. وكىنىشتىسى, كەيىنگى جىلدارداعى دەرەكتەردە قازاقتاردىڭ ەلىمىزدە قانشا بولعانى كورسەتىلمەگەن, تەك قازاقستان حالقىنىڭ قانشا پايىزعا وسكەنى عانا كورسەتىلەدى. كوردىڭىزدەر مە, بەدەۋلىكتىڭ ارقاسىندا قانشا ماسەلە پايدا بولادى. سەبەبى بەدەۋلىك بار جەردە وتباسىندا بالا بولمايدى, بالا بولماعان سوڭ وتباسىنىڭ شىرقى بۇزىلادى, اجىراسۋ كوبەيەدى. بالاسىزدىقتان قۇتىلۋ جولى – ەمدەلۋ. ارينە وندا دا بولماسا بالا اسىراپ الۋ. 2016 جىلى 9 ساۋىردەگى نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكستىڭ 84-بابىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى بويىنشا رەسپۋبليكالىق دەرەكتەر بانكىندە ەسەپتە تۇرعان بالالار ازاماتتىعى مەن تۇرعىلىقتى جەرىنە قاراماستان, بالالاردىڭ تۋىستارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن اسىراپ الۋعا بەرىلەدى. دۇرىس, اتا-اناسىز قالعان بالالاردى ءبىرىنشى كەزەكتە تۋىسقاندارىنا بەرگەن ءجون. الايدا وسى باپتىڭ 4-بولىگىندە كورسەتىلگەن «بالانى تۋىستارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا جانە ودان تىس جەردە تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى اسىراپ الماعان جاعدايلاردا عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن, رەسپۋبليكالىق دەرەكتەر بانكىندە ورتالىقتاندىرىلعان ەسەپتە تۇرعان بالالار شەتەلدىكتەرگە اسىراپ الۋعا بەرىلۋى مۇمكىن» دەگەن جولدارمەن كەلىسۋگە بولمايدى. ويتكەنى ءوزىمىز دەموگرافيالىق احۋالىمىزدى وزگەرتە الماي جاتقاندا نەلىكتەن شەتەلدىكتەرگە بالا اسىراپ الۋعا رۇقسات بەرۋىمىز كەرەك؟! ءبىر كەتكەن سوڭ ول قازاقتىڭ بالاسى بولمايدى. قازاقستان شەتەلدىكتەرگە بالا بەرۋ جاعىنان الەمدە ءۇشىنشى ورىندا تۇر. ءبىز بۇل جاعىنان دا الدىڭعى قاتارعا شىعىپ كەتىپپىز. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا بالالارىن حالىقارالىق اسىراپ الۋعا ۇسىناتىن ەلدەردىڭ ىشىندە قىتايدان, ۆەتنامنان كەيىن قازاقستان تۇر ەكەن. يزرايل ەلىنىڭ زاڭىندا «ەۆرەي تەك ەۆرەيدىڭ بالاسىن اسىراپ الا الادى», دەپ جازىلعان. قازاق جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان حالىق ەدى. نەگە ەۆرەيلەردەن ونەگە المايمىز؟ سوندىقتان زاڭناماعا «قازاقتىڭ بالاسىن تەك قانا قازاق اسىراپ الا الادى» دەپ جازىپ قويعان ابزال. بايتاق قازاق جەرىن تولتىرا الماي جاتقاندا قارادومالاقتارىمىزدى مۇحيت اسىرىپ جىبەرىپ جاتىرمىز. ماڭايىمىزعا قارايىق. كورشىلەرىمىز قىتاي 20 جىلدان كەيىن 2 ملرد, وزبەكتەر 70-80 ملن بولۋى مۇمكىن. سولتۇستىگىمىز دە قارا ورمانداي, ال قازاق شە؟ ويلاناتىن جايت.
سايلاۋباي ماميرايموۆ,
وتستاۆكاداعى سۋديا
