– كۇزەمباي ەرعالي ۇلى, سالانىڭ بۇگىنگى الەۋەتىنە قاراي وتىرىپ, ماسەلەنى ارىدەن ىزدەۋگە تۋرا كەلەتىن سياقتى. وسى ورايدا مامان رەتىندە قولدانىستاعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلامالارىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– ءسىز بۇل سۇراقتى ماعان ءجيى قوياسىز جانە مەن وعان ۇنەمى ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرۋمەن كەلەمىن. سەبەبى مالىن ءالى دە بولسا كۇنكورىسىمنىڭ كوزىنىڭ ءبىرى دەپ سانايتىن اۋىلداعى اعايىندار ۇكىمەت قولداۋ كورسەتپەسە دە مالىن باعىپ, ونىڭ ريزىعىن كورۋدە. ءيا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولدايتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار جەتكىلىكتى جانە ولار, ءسوز جوق, جەمىسىن دە بەرىپ وتىر. نارىققا ءوتۋ كەزەڭىندە قۇلاتىپ العان اۋىلىمىزدى, اۋىل شارۋاشىلىعىن اياعىنان تىكتەپ الدىق, بۇگىنگى دارەجەگە جەتكىزدىك.
– ءاربىر باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا وعان قويىلاتىن تالاپتار, ياعني قاعيداسى بولاتىنى بەلگىلى. اتالمىش سالاداعى باعدارلامالار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءيا, مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋشىعا قويىلاتىن تالاپتار, ال قارجىلاي قولداۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ قاعيداسى بار جانە ونى سالالىق مينيسترلىك بەكىتەدى. ادام جاساعان نارسە بولعاننان كەيىن, وعان بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ كوڭىلى تولۋى مۇمكىن ەمەس, سونىڭ ءبىرى مەنمىن. قاعيدانى قولدانۋ بارىسىندا كەمشىلىك كوپتەپ كەزدەسەدى جانە ول زاڭدى نارسە, تەك ونى ۋاقىتىندا تۇزەتە ءبىلۋ كەرەك. مەن كوڭىلىم تولمايتىن, بارلىعىنا ورتاق كەيبىر ماسەلەلەرگە توقتالسام دەيمىن. بىرىنشىدەن, قاعيدانى جاساقتاۋشىنىڭ, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قارجىنى يگەرۋدە جاۋاپكەرشىلىكتى وزگەگە ىسىرۋى سۋبسيديانىڭ قولجەتىمدىلىگىن تومەندەتەدى, قاجەتسىز اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلەدى. ياعني جاۋاپكەرشىلىكتى اۋداندىق جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك ورگاندارىنا اۋدارعانىمەن, قارجىنىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا تىرىسىپ, كوپتەگەن ماسەلەلەردى مينيسترلىكپەن كەلىسۋدى قالايدى. سوندىقتان قاعيدانى جاساقتاعان كەزدە الدىمىزعا باستى ماقسات ەتىپ وسى مەملەكەتتىك قولداۋ قارجىسىنىڭ الۋشىعا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتىپ قويماساق, ودان تۇشىمدى ناتيجە كۇتۋ بەكەرشىلىك. كوزدەلگەن تۇپكى ناتيجەگە قول جەتكىزەتىن دە, قارجىنى بەرۋشى مەن الۋشى دا, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە ايماققا بەرىلدى مە, ورىندالۋىن عانا سۇراۋ كەرەك سياقتى. سونىمەن قاتار قاعيدا تالاپتارىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگانىنان جولداناتىن حات-حابارلامالاردىڭ بارلىعىنا تەك قانا وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ, ياعني وبلىس اكىمىنىڭ قول قويۋى تالاپ ەتىلەدى. سوسىن وسى قابىلدانعان قاعيدانىڭ تۇراقسىزدىعى, ياعني جىلما-جىل, ءتىپتى جىل ىشىندە ءجيى وزگەرىستەرگە ۇشىراۋى ۇكىمەتكە دەگەن سەنىمسىزدىكتىڭ ارتا تۇسۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. وسى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتەن قولداۋ الامىن دەپ ءىسىن باستاعان كاسىپكەرلەرىمىز, ميلليونداعان شىعىنعا باتىپ, قولىنداعى بارىنان ايىرىلىپ قالىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ بارى اششى دا بولسا شىندىق. ءسوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن تەك ءوز ايماعىمىزدان ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرە كەتەيىن. «اقتاۋ-اگرو» جشس قۇنى 1,6 ملرد تەڭگە بولاتىن ەتتىك قۇس شارۋاشىلىعىن قۇرۋدى 2016 جىلى باستادى. ينۆەستيتسيالىق سالىمىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ بويىنشا, قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋ باعدارلاماسى بويىنشا سۋبسيديا تۇرىندە الىپ, العان نەسيەمدى قايتارامىن دەپ جوسپارلادى. 2017 جىلى قاعيداعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋدى الىپ تاستادى. ءدال وسىنداي جاعداي ءسۇت وڭدەۋ تسەحىن سالىپ, ىسكە قوسقان شاعىن عانا «بايبولات» شارۋا قوجالىعىندا دا بولدى. جوبانىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىسىنىڭ قۇنى 101,0 ملن تەڭگە ەدى. ەندى ولاردىڭ شەككەن شىعىنىن ەسەپتەپ قاراڭىز...
– سىزدىڭشە, ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى قانداي؟
– بىرىنشىدەن, قابىلداناتىن قاعيدانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك جانە ول كەمىندە 3 جىل وزگەرىسسىز بولۋعا ءتيىس. بۇل مەرزىم قاعيدادا ناقتى كورسەتىلىپ, ەگەر جۇمىس بارىسىندا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىن بولسا, ولار تاۋار ءوندىرۋشى مەن ينۆەستورعا زالال كەلتىرمەيتىن بولۋى ءتيىس. مىنە, سوندا عانا كاسىپكەر مەملەكەتتەن قولداۋ الاتىنىنا سەنىمدى بولادى, ويعا العانىن سەنىممەن ىسكە اسىرادى جانە دامۋدىڭ دا كوزى, قولداۋدىڭ دا تيىمدىلىگىنىڭ كىلتى وسىندا دەپ ەسەپتەيمىن.
ەكىنشىدەن, قازاقتا «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەگەن ناقىل ءسوز بەكەردەن-بەكەر ايتىلماعان, ايماقتاردان كەلىپ تۇسكەن سىن-ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىس-پىكىرلەرگە قۇلاق اسۋ كەرەك. باعدارلامالاردى ىسكە اسىراتىن دا, قاعيدامەن جۇمىس جاسايتىن دا سولار. ماسەلە بويىنشا ولاردىڭ مينيسترلىكتەگىلەردەن ءىس-تاجىريبەسىنىڭ الدەقايدا مولدىعىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. ۇشىنشىدەن, قازىر ەلىمىزدىڭ «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى كوپتەگەن ماسەلەلەردى ءوز «الاڭىندا» بەينەكونفەرەنتسيا رەجىمىندە ايماقتاردى قاتىستىرا وتىرىپ الدىن الا تالداپ, تالقىلاۋدى قولعا الدى. وتە قۇپتارلىق باستاما جانە جالعاسىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىن.
– «جەر يگىلىگىن كورۋ» ماسەلەسىنە قاراي ويىسساق...
– مەنىڭ ويىمشا, قازاعىمنىڭ سانى از بولا تۇرسا دا, وسىنشاما جەردى يەلەنۋىنىڭ دە, ونى بىلەكتىڭ كۇشىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ قالۋىنىڭ دا باستى سەبەپكەرى وسى مال دەپ ەسەپتەيمىن. قازاعىم ءوزىنىڭ ازداعان شارۋاسىنىڭ جايىن كۇيتتەپ, «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەپ ەمەس, «جانىم – مالىمنىڭ ساداعاسى» دەپ ءومىر سۇرگەنگە ۇقسايدى. ونىڭ دالەلى رەتىندە «مال- جان امان با؟» دەپ اماندىق-ساۋلىق سۇراسۋىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. مىنە, ەندى سول مالىمىز سىيلاعان بايتاق جەرىمىزدىڭ بايلىعىن يگەرىپ, ريزىعىن دا كورىپ وتىرمىز. ال سول مالىمىز قولىمىزدا بار ما, مالىمىز جەرىمىزدىڭ ريزىعىن كورىپ وتىر ما؟ جوق. مىسالى, 1908 جىلى اداي ۋەزىندە 1,6 ملن قوي-ەشكى, 82,5 مىڭ تۇيە مەن 93,3 مىڭ باس جىلقى بولىپتى. ول مالدى اتالارىمىز قالاي باعىپ-كۇتكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال قازىرگى ەلەكترونيكا مەن تەحنيكا قارىشتاپ دامىعان, مال ازىعى ارنايى دايىندالاتىن, باسپاناعا بەرگىسىز قورا-جايى بار زاماندا وسى مالدىڭ ۇشتەن ءبىرىن باعا الماي وتىرمىز. وتى بولسا سۋى جوق, سۋى بولسا قوراسى جوق, مالى بولسا باقتاشىسى جوق, مىنە, ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنكورىسىمىز. مالى بار ادام دا, مال باققىسى كەلەتىن ادام دا, مال ىشىندە جۇرمەي «قىزىعىن» وزگەنىڭ قولىمەن كورگىسى كەلەدى, ال بابالارىمىز «مال باققانعا بىتەدى» دەپتى. وسىعان كىم كىنالى؟ ارينە ۇتىمدى ۇيىمداستىرا الماي, قولدا بارىمىزدى كەلىستىرە الماي, «مۇجالسىزدىك» تانىتىپ وتىرعان ءوزىمىز كىنالىمىز. سەبەبى شۇكىر, وسىرەتىن مالىمىز دا, ونى ازىقتاندىراتىن جايىلىمىمىز دا, شىعىندى وتەيتىن قارجىمىز دا جەتكىلىكتى, تەك ۇيىمداستىرۋدىڭ «كوزىن» تابا الماي وتىرمىز.
– ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن كەزەڭدەردىڭ وزىندە ماڭعىستاۋ شارشىسى مالعا تولعان مايلى قيان بولدى. جاڭا عانا ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, ەڭبەككە تەحنيكا مەن ەلەكترونيكا ارالاسقان بۇگىنگى كۇنى ماڭعىستاۋدا قانشا مال بار, شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى؟
– بۇل شىندىق ەشكىمگە ۇنامايدى. مەن مال ساناپ جۇرگەنىم جوق, ستاتيستيكا ورگانىنىڭ دا مال ەسەبىن ساناپ الۋعا قۇقى جوق. كىم نە بەرسە, نە ايتسا سول ەسەپكە الىنادى. ال ولاردىڭ, مال يەسىنەن باستاپ اكىمگە دەيىن, وتىرىك ايتپايتىنىنا سەنىمىم جوق, سەبەبى «كورسەتكىش» دەگەن پالە بار. ول تومەندەپ كەتسە, جۇمىسىڭمەن قوشتاسا بەر. ال كىم كۇنكورىس كوزىنەن – جالاقىسىنان, كىم وتىرعان «جۇمساق» ورنىنان ايىرىلعىسى كەلەدى؟ مەملەكەتتىك رەسمي قۇزىرلى ورگان – ستاتيستيكا ەسەبىنىڭ راس, نە وتىرىگىن انىقتاۋ دا قيىن شارۋا ەمەس – جىل باسىنداعى مالعا جىل ىشىندەگى «كىرىسى» مەن «شىعىسىن» الىپ-قوسىپ, جىل اياعىنداعى مال باسىن تەكسەرىڭىز. تەپە-تەڭدىك بار ما, ارينە جوق. بۇل مەنىڭ بىرنەشە رەت تەكسەرىپ, كوز جەتكىزگەن ماسەلەم جانە ونىڭ اراسىنداعى سايكەسسىزدىككە ەشكىم دە دالەلدى تۇسىنىك بەرە المايدى. دەمەك, قيسىق ەسەپكە جاۋاپ بەرەتىن ورگان جوق. مىسالى, ماڭعىستاۋدا كەڭەس وداعى كەزەڭىندە ورتا ەسەپپەن 600-650 مىڭ باس قوي-ەشكى بولدى دەسەك, وسىعان سۋلاندىرىلعان جايىلىم جەتپەي, سۋعا تالاسىپ, جاز شىعا تۇگەل مال ۇستىرتكە جايىلىمعا ايدالىپ, ءبىر قۇدىقتا كەمىندە 2-3 وتار, انالىق وتارلارى تولىمەن كەمىندە 1500 باستان وتىراتىن. ال قالانىڭ جانىنداعى شاپ-شاعىن اقشۇقىر اۋىلىنان تاڭەرتەڭ كەمىندە 4-5 وتار قوي جايىلىمعا شىعاتىن. ياعني اۋىل حالقى 100 پايىزعا جۋىق مال ۇستايتىن. قازىر سول اۋىلدىڭ كولەمى دە, حالقى دا 4-5 ەسە ءوستى, بىراق 100 قوي دا ورىسكە شىقپايدى. ال اقتاۋدان بەينەۋگە دەيىن 500 شاقىرىم جول جۇرسەڭ دە, جولدان 100-200 قويى بار شاعىن ەكى-ءۇش قوي وتارىن, «وتار» دەپ ايتۋعا تۇراتىن بولسا, نە كەزدەستىرەسىز, نە كەزدەستىرمەيسىز. قازىرگى ەسەپ بويىنشا ورتا ەسەپپەن وبلىستا 350-400 مىڭ باس قوي-ەشكى بار. سوندا «مال قايدا جايىلىپ ءجۇر؟» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. سەنبەسەڭىز, اقتاۋدان الماتىعا دەيىن ماشينامەن ءجۇرىپ كورىڭىز, مەن ءوزىم بىرنەشە رەت ءجۇرىپ وتكەنمىن, كورگەنىڭىزدى ەسەپكە الىڭىز, ءارى قاراي كورگەنىڭىز نەگىزىندە مالدى ەسەپتەپ الا بەرىڭىز.
– ماڭعىستاۋدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– ارينە ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە ونى ءونىم وندىرىسىنە مامانداندىرۋ. بۇگىندە تاعامدىق ەگىن شارۋاشىلىعى دا, مال ازىعى شارۋاشىلىعى دا ماڭعىستاۋدىڭ سالاداعى كۇردەلى ماسەلەسىن شەشپەيتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ءوز وندىرىسىنە قاجەتتى ازىعى جوق جەردە وزگەگە سەنىپ سيىر, شوشقا, قۇس وسىرەمىن دەپ الەك بولۋعا دا ەرتەرەك. بىزدەگى بۇگىنگى مۇمكىندىگى مول, بولاشاعى زور سالالار جىل بويى تابيعي جايىلىمدا ۇستالاتىن, تاريحي قالىپتاسقان ءداستۇرلى ەتتى-مايلى قوي, تاۋارلىق جىلقى جانە سۇتتىك تۇيە شارۋاشىلىقتارىن كەڭ اۋقىمدى دامىتۋ دەپ بىلەمىن. قولدا بار بارلىق مۇمكىندىگىمىزدى, كۇش-جىگەرىمىزدى وسىلاردى دامىتۋعا باعىتتاعانىمىز دۇرىس بولادى. بۇل باسقا سالالاردى دامىتۋدان باس تارتۋ دەگەن ءسوز ەمەس جانە 2-3 مىڭ گەكتارعا ەگىن ەگىپ, 1-2 گەكتارعا جىلىجاي سالىپ, ماڭعىستاۋدىڭ ءونىم ءوندىرىسى نەمەسە مال ازىعى ماسەلەسىن شەشەمىن دەۋ بۇگىنگى جاعدايدا ارتىعىراق. ارينە سالانى كاسىپ قىلىپ, ناپاقاسىن تاۋىپ, ارتىعىن حالىققا ۇسىنىپ جۇرگەندەرگە, ءسوز جوق, ءاردايىم قولداۋ كورسەتىپ, كومەكتەسۋىمىز كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
