يەمەندە اسكەري قيمىلدار جۇرگىزىپ جاتقان ەر-رياد باستاعان كواليتسيا ناۋرىزدىڭ سوڭىندا يەمەن تاراپىنان ساۋد ارابياسىنا باعىتتالعان جەتى زىمىراندى اتىپ قۇلاتقانىن حابارلاعان بولاتىن. كواليتسيانىڭ مالىمەتىنشە, ول زىمىرانداردىڭ ۇشەۋى ساۋديانىڭ استاناسىنا باعىتتالعان كورىنەدى. «ريا ءنوۆوستيدىڭ» حابارلاۋىنشا, اراب ەلدەرى ليگاسىنىڭ سامميتىندە ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان بەن ابدەل ءازيز ءال ساۋد تەگەراندى وسى ماسەلەگە قاتىستى ايىپتاپ, زىمىرانداردىڭ يراندا جاسالعانىن العا تارتقان. ارتىنشا Mehr News يراننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بۇل ايىپتاۋدى جوققا شىعارعانىن حابارلادى.
جالپى, يەمەندەگى قارۋلى قاقتىعىس 2014 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. وسى ۋاقىتتان بەرى ءشيزمنىڭ «انسار-اللا» قوزعالىسىنا جاتاتىن حۋسيت كوتەرىلىسشىلەرى ۇكىمەت اسكەرىمەن سوعىسىپ جاتىر. 2015 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ساۋد ارابياسىنىڭ باستاماسىمەن كواليتسيا قۇرعان سۋننيزم تارماعىنداعى اراب ەلدەرى ۇكىمەت اسكەرلەرىنە بولىسىپ, يەمەندەگى شيتتەرگە قارسى اۋەدەن سوققى بەرۋدە.
يراننىڭ قولداۋىمەن حۋسيتتەر 2014 جىلى يەمەن استاناسىن باسىپ الىپ, ۇكىمەتتى ساۋد ارابياسىنا قاشۋعا ءماجبۇر ەتكەن. سودان بەرگى ۇرىستار ۇزدىكسىز بولماسا دا سيرەك سوققىلارمەن جالعاسىپ كەلەدى.
ەكى تاراپتى بەيبىت كەلىسىمگە شاقىرعان بۇۇ-نىڭ ارەكەتتەرى ەش ناتيجە بەرمەدى. 2016 جىلى بۇۇ مۇندا ونداعان مىڭ ادامنىڭ قازا بولعانىن مالىمدەگەن, سودان بەرى قازا بولعاندار سانى ارتا تۇسكەنى ايتىلادى, الايدا ناقتى مالىمەت جوق.
يسلامنىڭ شيت تارماعىن ۇستانىپ, زەيديت مازحابىن تۇتىناتىن مۇسىلمانداردىڭ اسكەري توپتارى – حۋسيتتەر نەگىزىنەن يەمەننىڭ وڭتۇستىك اۋماعىندا ورنالاسقان. 2011 جىلى يەمەندەگى توڭكەرىسكە قاتىسىپ, پرەزيدەنت الي ابداللا سالەحتى تاقتان كەتىرۋگە وسى توپتار بەلسەنە قاتىسقان. 2014 جىلى يەمەننىڭ استاناسى – سانا قالاسىن باسىپ العاننان بەرى ەلدىڭ ءىس جۇزىندەگى بيلەۋشى ۇيىمى دا وسىلار بولىپ تابىلادى. بولجام بويىنشا بۇلاردى يرانداعى «حەزبوللا» پارتياسى قولداۋدا.
ساۋد ارابياسىمەن بىرگە ونىڭ ونشاقتى وداقتاستارى (بۇلار سۋننيتتەر) حۋسيتتەردىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنە قارسى 2015 جىلعى ناۋرىزدا «باتىلدىق داۋىلى» اتتى وپەراتسيا جاساپ, يەمەننىڭ اۋماعىندا اۆيا سوققىلار بەرگەن. اقش بۇل وپەراتسيالاردى قولدايتىنىن جاريالاعان. بۇۇ-نىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, بۇل قىرعىندا 6400 بەيبىت تۇرعىن قىرىلىپ, 30500-دەي ادام ءتۇرلى جاراقاتتار الدى.
حۋسيت وكىلدەرى بۇل سوعىستىڭ ايماقتاعى ۇلكەن قانتوگىسكە ۇلاساتىنىن جاريالاعان. كوپتەگەن ساراپشىلار ونىڭ نەگىزى دە جوق ەمەس ەكەنىن ايتادى, ويتكەنى توڭكەرىسشىلەردى ءدىن قارىنداستارى بولىپ تابىلاتىن يران قولدايدى. «بي-بي-سي»-ءدىڭ «بەسىنشى قابات» اتتى ساراپتامالىق باعدارلاماسىندا ساراپشى م.سموترياەۆ پەن شىعىستانۋشى ە.سۋپونينا بۇل كيكىلجىڭنىڭ تۇبىندە يران مەن ساۋد ارابياسىنىڭ ايماقتاعى كوشباسشىلىققا تالاسۋى جاتقانىن ايتادى. سونىمەن قاتار بۇرىن ەكى مەملەكەت بولىپ كەلىپ, 1990 جىلداردىڭ باسىندا بىرىككەن يەمەندەگى شيتتەر مەن سۋنيتتەردىڭ ەجەلگى قاقتىعىسى جاندانا تۇسكەنى ايتىلعان.
وسى كيكىلجىڭدە يران ساۋد ارابياسىن يەمەننىڭ ەگەمەندىگىنە قول سۇعىپ وتىر دەپ ايىپتايدى. شىعىستانۋشى ە.سۋپونوۆا يران مەن ساۋد ارابياسىنىڭ ءوزارا تەكەتىرەسى يەمەن وقيعاسىنان دا بۇرىن باستالعانىن ايتادى. «ولار بۇعان دەيىن سيريادا, ليۆاندا جانە يراكتا دا قاقتىعىسقان بولاتىن. ەندى يەمەندە يران حۋسيتتەردى اشىق قولداۋدا», دەيدى ساراپشى.
ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ 2016 جىلدان اشىق تەكەتىرەسكە ۇلاستى. وسى جىلدىڭ باسىندا ساۋد ارابياسىندا تەرروريزمگە قاتىسۋشى جانە وعان شاقىرۋشىلار دەگەن ايىپ تاعىلعان 47 ادام ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. سونىڭ ىشىندە ساۋدياداعى ءشيزمنىڭ كورنەكتى ۋاعىزشىسى – 57 جاستاعى نيمر ان-نيمر دە بولعان ەدى. بۇل يران استاناسىندا بۇرق ەتكەن قارسىلىقتارعا ۇلاستى. تەگەراندىقتار ساۋد ارابياسىنىڭ ەلشىلىگىنە شابۋىل جاساپ, ونى تاس-تالقان قيراتتى. ارينە, يران پوليتسياسى سودىرلاردىڭ ىشىنەن 38 ادامدى ۇستاپ, قاماعان. بىراق بۇل ءىس ساۋد بيلىگىن تىنىشتاندىرعان جوق, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ادەل ءال-جۋبەير يرانمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ۇزىلەتىنىن جاريالاعان.
يران مەن ساۋد ارابياسىنىڭ ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى ءۇزۋى بۇرىن دا بولعان. ناقتىراق ايتساق, 1988 جانە 2016 جىلدارى. ەكى رەتتە دە ساۋد ارابياسىنىڭ باستاماسىمەن جاسالعان. ءوز كەزەگىندە ەر-رياد تەگەراندى ەلىندەگى شيت وپپوزيتسياسىن قولدايدى دەپ كىنالاسا, يران جاعى سول شيتتەردىڭ قۇقى تاپتالۋدا دەپ قارسىلاسىن جازعىرادى. سونىمەن بىرگە يراندىقتار مەككەگە قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە بارۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن كۆوتانىڭ ازدىعىنا قارسىلىقتارىن ءبىلدىرىپ كەلگەن.
ايتا كەتەتىن جايت, كسرو ساۋد ارابياسىمەن 1926 جىلى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقاندا وندا العاشقى وكىلەتتى ۋاكىل (ول كەزدە ەلشىلەر وسىلاي اتالعان) بولىپ قازاق ازاماتى ءنازىر تورەقۇلوۆ تاعايىندالعان. بىراق كەيىن ستاليندىك ساياساتتىڭ وزبىرلىعىن جاقتاماعان ساۋديامەن قاتىناس تولىقتاي ءۇزىلىپ, ول تەك 1991 جىلى قالپىنا كەلتىرىلگەن بولاتىن.
ساۋد ارابياسى اقش-تىڭ پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ەڭ جاقىن وداقتاسى بولىپ سانالادى. سوندىقتان ساۋديا كورولى سالمان بەن ابدەل ءازيز ءال ساۋدتىڭ بىلتىرعى جىلدىڭ قازان ايىندا رەسەيگە جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ بارىسىن Washington Post گازەتىنىڭ شولۋشىسى ادام تەيلور اقش باسشىلىعىنىڭ «ۇزدىكسىز قاداعالاپ وتىرعانىن» جازدى. رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى د.پەسكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى وسى ساپارداعى كەلىسسوزدەر ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن تالقىلاۋمەن قاتار «اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتار ماسەلەسىن قامتىعان». مۇنى كەيبىر باسىلىمدار رەسەيدىڭ ءتۇرلى قارۋىن ساۋديانىڭ ساتىپ الاتىندىعىمەن بايلانىستىردى.
بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىنا تامان حۋسيتتەر ساۋديانىڭ استاناسى ەر-رياد قالاسىن بالليستيكالىق زىمىرانمەن اتقىلادى. ساۋد كورولى بۇل ىستە يراندى ايىپتاپ, حۋسيتتەرگە زىمىراندار بەردى دەپ اشىق جازعىرعان.
اقش باسشىسى دا بۇل وقيعاعا سالعىرت قاراعان جوق. پرەزيدەنت د.ترامپ تا ساۋديا باسشىسىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, ءوزىنىڭ «ساۋد ارابياسىمەن تىلەكتەس» ەكەنىن جەتكىزگەنىن اق ءۇي رەسمي تۇردە جاريالادى. سونىمەن بىرگە اق ءۇيدىڭ مالىمدەمەسىندە ەكى جاق تا زىمىراندىق سوققىنى جاساعان يراننىڭ «يسلام توڭكەرىسىنىڭ كۇزەت كورپۋسى» ەكەنىنە كەلىسەتىندىگى ايتىلعان. ال بۇل ۇيىم يراننىڭ ەليتالىق اسكەري-ساياسي قۇرىلىمى. ولار وزدەرىنىڭ حۋسيتتەرگە ەشقانداي زىمىران بەرمەگەنىن مالىمدەگەن. حۋسيتتەر بولسا, زىمىراندىق سوققى جاساعاندارىن مويىنداپ, ماقساتتارى كورولدىڭ سارايىن تالقانداۋ ەكەنىن جاسىرمادى. بىراق ساۋدياداعى سۋننيت كواليتسيانىڭ وكىلى, پولكوۆنيك تۋركي زىمىراندار قالانىڭ تۇرعىن اۋداندارىنا باعىتتالعانىن, الايدا ولار اۋە قورعانىسى كۇشتەرىمەن زارارسىزداندىرىلعانىن مالىمدەگەن.
جۋىردا ساۋد ارابياسىنىڭ تاق مۇراگەرى مۇحاممەد بەن سالمان ءال-ساۋد ءوز ەلىنىڭ يرانمەن سوعىسى الداعى 10-15 جىلدان كەيىن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى. سونىمەن قاتار Wall Street Journal گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ول حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى تەگەرانعا قارسى جاسالاتىن سانكتسيالاردى كۇشەيتۋگە شاقىردى. ەر-ريادتىڭ نەگىزگى تاعار ايىبى – يراننىڭ حۋسيتتەردى قولداپ, ولارعا استىرتىن قارۋ-جاراق بەرۋى.
يرانعا قارسى سانكتسيالار توقتاتىلعاننان كەيىن بۇل ەلدىڭ ايماقتاعى ىقپالى ارتقان بولاتىن. ول قولدايتىن يراكتاعى شيت جاساقتارى دا قۋاتتى كۇشكە اينالدى. سيريادا رەسەيمەن بىرلەسىپ قورعاپ وتىرعان باشار اساد تا ءالى كۇنگە تاقتان تايار ەمەس. ال ساۋديانىڭ بۇل ەلدەردەگى مۇددەسى يرانعا كەرەعار بولعانىمەن, كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە الماي وتىر. ال ەكى ەلدىڭ يەمەندەگى تەكەتىرەسىنىڭ قالاي ءوربىپ جاتقانىن جوعارىدا جازدىق.
ساراپشىلار وسى تەكەتىرەس قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسسا ساۋديانى امەريكالىقتار, يزرايل, ەگيپەت جانە باسقا دا سۋننيت الەمى قولدايتىنىن ايتادى. ال يراندى رەسەي قولداۋى مۇمكىن, بىراق ونىڭ سوڭعى كەزدەردەگى ساۋديامەن جاقسى قارىم-قاتىناسى قاقتىعىسقا اشىق ارالاسۋدان تەجەۋى مۇمكىن دەيدى, كەيبىر ساياساتكەرلەر.
يران مەن ساۋديا اراسىنداعى كيكىلجىڭدەر وسىلاي ءورىس الۋدا. وعان كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن بەيبىتسۇيگىش الەمدىك قاۋىمداستىق ءوز تاراپىنان ءۇن قوسىپ, بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋگە شاقىرۋدا. ازىرگە ول وڭ ناتيجە بەرە قويعان جوق.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
