– بولات ابىلقاسىم ۇلى, كاسىپكەرلەر كوبىنەسە سىزگە قانداي ماسەلەلەرگە قاتىستى جۇگىنەدى؟ سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– بيزنەس-ومبۋدسمەننىڭ نەگىزگى مىندەتى كاسىپكەرلەر قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىنە زاڭسىز ارالاسقان جاعدايدا تۋىنداعان ماسەلەنى شەشۋگە كومەكتەسۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسى بيزنەسكە تۇسەتىن قىسىمدى ازايتۋ جانە سالانى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويدى. وسى تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەكونوميكالىق قىلمىستار بويىنشا قىلمىستىق ىستەردى ازايتۋ قولعا الىندى. سونىڭ ارقاسىندا قىلمىستىق ىستەر سانى 5 ەسەگە دەيىن ازايدى. كاسىپكەرلەرگە قاتىستى 2015 جىلى 8170 قىلمىستىق ءىس تىركەلسە, 2017 جىلى ول 1618-گە دەيىن تومەندەدى.
– كەي جاعدايدا بولماشى زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن كاسىپكەرلەرگە تىم اۋىر جازا كەسۋ فاكتىلەرى تىركەلىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل كاسىپپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردىڭ ىنتاسىن تومەندەتىپ, بەتىن قايتارىپ تاستايدى. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ونىڭىز راس, سوڭعى جىلدارى وسى ماسەلەگە باسىم نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلدى. كاسىپكەر ءۇشىن بيزنەسىنەن ايىرىلۋدىڭ ءوزى ۇرەي تۋعىزادى, ال باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ ودان دا ۇرەيلى ەكەنى انىق. سول سەبەپتى ەكونوميكالىق قىلمىس جازاسىن جەڭىلدەتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى كاسىپكەرلەردى كەز كەلگەن بولماشى زاڭ بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرماي, جازانى جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. اتاپ ايتار بولسام, قازىر ءبىرىنشى رەت زاڭ بۇزۋشىلىق بولعان كەزدە قاتاڭ جازا قولدانىلمايدى. كوپتەگەن باپتاردا قاراستىرىلعان قاتاڭ جازالار ايىپپۇلدارمەن الماستىرىلدى. قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ تابىلاتىن «جالعان كاسىپكەرلىك» تۋرالى باپ الىنىپ تاستالدى. وسىنىڭ ءبارى جۇمىسىن ادال اتقارىپ جۇرگەن كاسىپكەرلەرگە وڭ اسەرىن تيگىزگەنى ءسوزسىز.
كاسىپكەرلىك كودەكس بويىنشا بيزنەس-ومبۋدسمەن كاسىپكەرلەر اراسىنداعى داۋلارعا ارالاسپايدى. بۇل جەردە بانكتەردىڭ دە كاسىپكەرلىك قۇرىلىم بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
اتقارىلعان ىستەر تۋرالى ايتار بولسام, سوڭعى ەكى جىلدا بىزگە 12 420 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. بۇل پروبلەمالاردىڭ 90%-ى جەرگىلىكتى سيپاتتا – جەر الۋ, قۇرىلىس جانە تاعى دا باسقا وسىعان ۇقساس ماسەلەلەر. ونىڭ ءبارى جەرگىلىكتى جەردە شەشىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل تۋرالى وتىرىستاردا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وكىلدەرىنە ۇنەمى ايتامىز.
– نەگىزگى مىندەتىڭىز مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كاسىپكەرلەر قىزمەتىنە زاڭسىز ارالاسۋىنا جول بەرمەۋ دەدىڭىز. مەملەكەتتىك ورگاندار ونى قالاي قابىلداۋدا, سىزدەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس اتقارۋعا دايىن با؟
– جالپى, ءبىز «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بارلىق ماسەلەلەردى بىرىڭعاي تىزىلىمگە ەنگىزدىك. ونداعى 571 ماسەلەنىڭ 386-سى وڭ شەشىمىن تاپتى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, رۇقسات بەرۋ جۇيەسى وڭتايلاندىرىلدى, ليتسەنزيالار مەن رۇقساتتار سانى 72 %-عا ازايدى, ياعني 1115-تەن 315-كە دەيىن قىسقاردى. باقىلاۋ-قاداعالاۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىرشاما ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
بىرقاتار تەكسەرۋلەردى الىپ تاستاۋ بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر دايىندالىپ, پارلامەنت ماجىلىسىنە ەنگىزىلدى. سوڭعى ەكى جىلدا ادىلەت مينيسترلىگىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا بيزنەسكە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى.
– وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا اكىمشىلىك كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن ەدى. ونىڭ بيزنەسكە ىقپالى قانشالىقتى؟
– ول وزگەرىستەردىڭ بيزنەسكە تىكەلەي ىقپالى ايتارلىقتاي زور. اتاپ ايتقاندا, بيزنەسكە اسەر ەتەتىن باپتاردىڭ باسىم بولىگى قايتا قارالدى. ماسەلەن, 410 باپتىڭ 323-ىنە وزگەرىس جاسالدى. سونىڭ ارقاسىندا ايىپپۇلداردىڭ جالپى كولەمى 30%-عا قىسقاردى. ايىپپۇلدى 50 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن تولەۋ جانە ايىپپۇلدىڭ ورنىنا ەسكەرتۋ جاساۋ جاعى دا بار. سول سياقتى 30-باپتاعى تاركىلەۋ جانە ليتسەنزيانىڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ تالاپتارى الىنىپ تاستالدى.
سونىمەن قاتار قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, سالىق جانە كەدەن زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ادالدىق ءپرينتسيپى ەنگىزىلدى, ياعني سالىق كودەكسى نورمالارىنىڭ انىق ەمەس تۇستارى سالىق تولەۋشىنىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن بولدى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك دەپ ويلايمىن.
بۇگىندە وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ ماسەلەلەرى دە حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. 2017 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستان مەن رەسەي بيزنەس-ومبۋدسمەندەرىنىڭ فورۋمى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان رەسەيدىڭ 40 وڭىرىنەن وكىلدەر قاتىستى. كورشى ەلدەگى ارىپتەستەرىمىزبەن ارادا ءوزارا كومەك كورسەتۋ جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسىنداي بىرلەسكەن جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەن رەسەي اۋماعىندا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردىڭ م ۇلىكتىك جانە زاڭدى قۇقىقتارى قورعالادى. سونداي-اق ماسكەۋ مەن اتىراۋدا بىرلەسكەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى. بيىلعى جىلى وزبەكستاننىڭ بيزنەس-ومبۋدسمەنىمەن كەزدەسۋ جوسپارلانعان.
– سالىق كودەكسى جايلى ايتىپ ءوتتىڭىز. جاڭا سالىق كودەكسىندە بيزنەس ءۇشىن قانداي جەڭىلدىكتەر ەنگىزگەنى تۋرالى تولىعىراق بايانداپ بەرسەڭىز.
– جالپى, بيزنەس-قوعامداستىق جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋگە ەكى جىل بويى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە اتسالىستى. سەبەبىن ءتۇسىنىپ وتىرسىز, جاڭا قۇجات وسى سالانىڭ العا باسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتۋگە ءتيىس. كودەكستە بيزنەس باستامالاردىڭ باسىم بولىگى ەسكەرىلدى, دەگەنمەن تالقىلانۋى ءتيىس بىرقاتار اشىق سۇراقتار ءالى دە بار. بۇل قۇجاتتاعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – سالىق تولەۋشىنىڭ ادالدىق ءپرينتسيپىن ەنگىزۋ ەكەنىن قايتالاپ ايتايىن. ەگەر سالىق ورگاندارى كودەكستىڭ ەرەجەلەرىن دۇرىس تۇسىندىرمەسە, كاسىپكەرلەرگە ايىپپۇل جانە ءوسىمپۇل سالىنبايدى.
كاسىپكەرلىك وكىلدەرىنە كودەكستەگى وزگەرىستەرمەن تەرەڭ تانىسىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت بەرىلدى. تۇزەتۋلەر 1 شىلدەدەن كەشىكتىرىلمەي قابىلدانىپ, 1 قاڭتاردان باستاپ ەنگىزىلمەك. جاڭا سالىق كودەكسىندەگى جاڭالىقتاردىڭ ەڭ باستىسى, بالكىم, جازالاۋ شارالارىنان ادال كاسىپكەرلەرمەن ارىپتەستىك قاتىناستارعا كوشۋ شىعار.
سونىمەن قاتار جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. بۇل كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ تازا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى سالىق تولەۋدەن جالتارعان جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك شەگى 2 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 20 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ءوستى.
جاڭا سالىق كودەكسىندە قامتىلماعان ماسەلەلەر ءالى دە از ەمەس. ولاردى اعىمداعى جىلى تالقىلاۋ تۋرالى ۇكىمەتپەن كەلىسىم جاسالدى.
– كاسىپكەرلەرگە سالىقتىق جۇكتەمەنىڭ اۋىرلىعى نەمەسە جەڭىلدىگى تۋرالى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قالاي؟
– سالىق اۋىرتپالىعى تۋرالى ايتاتىن بولساق, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا وتە تومەن. ماسەلەن, Doing Business 2018 رەيتينگىندەگى «سالىق سالۋ» كورسەتكىشىندە قازاقستان 50-ورىنعا يە بولدى. 189 ەلدىڭ اراسىندا رەيتينگتەگى ورتاشا سالىق اۋىرتپالىعى 33,1%-دى قۇراسا, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – 29,2 %. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ اراسىندا ەڭ تومەنگى ورتاشا سالىق ستاۆكاسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە. بۇل كورسەتكىش رەسەي فەدەراتسياسىندا – 47,1 %-عا, ارمەنيادا – 19,9 %-عا, بەلارۋستە – 51,8 %-عا, قىرعىزستاندا 29 %-عا تەڭ.
– كاسىپكەرلەردىڭ سالىققا قاتىستى شاعىمدارى كوپ جاعدايدا نە نارسەگە بايلانىستى؟
– شاعىمدار نەگىزىنەن سالىق ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكسىزدىگىنەن جانە بىرىڭعاي ۇستانىمنىڭ بولماۋىنان سالىق زاڭناماسى نورمالارىن دۇرىس قولدانباۋىنا قاتىستى تۋىندايدى. اتاپ ايتقاندا, سالىقتىق تەكسەرۋلەر مەرزىمدەرىن كەشىكتىرۋ, قوسىمشا قۇن سالىعىن ۋاقتىلى قايتارماۋ, شىعىس وپەراتسيالارىن زاڭسىز توقتاتا تۇرۋ, ايىپپۇل سانكتسيالارىن قولدانۋ, حابارلامالار جىبەرۋ جانە تاعى باسقالار...
– سوڭعى سۇراعىمىز حالىق كوپ جينالاتىن جەرلەردەگى ءورت قاۋىپسىزدىگى شارالارىنا قاتىستى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بۇعان دەيىن كاسىپكەرلىك نىساندارىندا ءورت تۋىنداپ, ادامداردىڭ ءومىرى قيىلعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. وسىنداي كاسىپكەرلىك نىسانداردا تۋىنداۋى مۇمكىن قايعىلى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جاعىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– جالپى, عيماراتتار مەن قۇرىلىستارعا ارنالعان ورتكە قارسى قاۋىپسىزدىك تالاپتارى قۇرىلىس نورمالارى بويىنشا رەتتەلەدى. قۇرىلىس كەزىندە قولدانىلاتىن قۇرىلىس جانە ارلەۋ ماتەريالدارى ءاردايىم قاجەتتى ستاندارتتارعا ساي بولۋى كەرەك. بۇل ءاۋ باستا نازارعا الىناتىن جۇمىس. وسى نورمالاردان اۋىتقىماۋ ءورتتىڭ الدىن الۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. سەبەبى ءورت بولعان كەزدە ادامدار كوپ جاعدايدا جالىننان ەمەس, تۇتىننەن, وتتەگى جەتىسپەگەندىكتەن قازا تابادى.
حالىق كوپ جينالاتىن عيماراتتاردا ءورت بولعان جاعدايداعى نۇسقاۋلار مەن ادامداردى ەۆاكۋاتسيالاۋ جوسپارلارىنان بولەك ءورت قاۋىپسىزدىگى ورگانىنىڭ ەسكەرتۋلەرى جازىلعان تاقتايشالار ءىلىنىپ تۇرۋعا ءتيىس. وسى ەسكەرتۋلەر جويىلعاندىعى تۋرالى اقپارات تا بولۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى بۇلجىماي ورىندالۋعا ءتيىس تالاپتار, ول ەلىمىزدە قالىپتى جاعدايعا اينالۋى كەرەك.
– ءجيى كەزدەسەتىن ءبىر توتەنشە جاعداي تۋرالى ايتقىم كەلىپ وتىر. قانداي دا ءبىر توتەنشە جاعداي ورىن العاندا, سول جاعدايدى تەكسەرىپ, قاداعالاپ وتىراتىن مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى جازالاندى ما؟
– مەنىڭ بىلۋىمشە, كاسىپكەرلەردەن باسقا ەشكىم جازالانبايدى, ەشقانداي شىعىنعا ۇشىرامايدى. بارلىق جاۋاپكەرشىلىك تەك بيزنەسكە تۇسەدى. سوندىقتان ءاربىر كاسىپكەر ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنەدى. ءبىز وكىلەتتى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى دە, جازانى دا تەڭ كوتەرگەنىن قالار ەدىك. بۇل – مەنىڭ پىكىرىم.
جالپى, ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا جۇيەلى جانە اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا, حالىق اراسىندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا دەگەن قۇلشىنىستىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتىپ جاتىر دەپ ايتا الامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
