– قاليبەك دەرىبسالدى ۇلى, ءوزىڭىز تىڭدارمان الدىندا ەسەپ بەرگەندەي بولعان بايقاۋ كوڭىلىڭىزدەن شىقتى ما؟
– الدىمەن, وسى بايقاۋدىڭ وتۋىنە باستى سەبەپكەر ءوزىم ەمەس, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى دەر ەدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇل ماقالاسىنىڭ قۋاتى دا, ماڭىزى دا وتە مىقتى عوي. ونىمەن تانىسقاندا مەيىرى قانىپ, قۋانعاننان تاقياسىن اسپانعا اتپاعان قازاق بولماعان شىعار. سونىڭ ءبىرى ءوزىم ەدىم. وسى ماقالانىڭ ء بىر جىلدىعىنا وراي وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ماماندارى ماعان ءان كەشىمدى نەمەسە مەنىڭ اندەرىمدى ورىنداۋشىلاردىڭ بايقاۋىن وتكىزۋگە ۇسىنىس جاسادى. تاڭداۋىم مەنىڭ اندەرىمدى ورىنداۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىن وتكىزۋگە ءتۇستى. بىراق بايقاۋدىڭ شارتىنا كەلگەندە مەن ءوز ۇسىنىسىمدى دا ايتتىم. بايقاۋعا قاتىسقان انشىلەر مەنىڭ ءبىر ءانىمدى ايتۋى, ال ەكىنشى ءاندى قوستاناي-تورعاي وڭىرىنەن شىققان باقىتجان بايقاداموۆ, ء ابىلاحات ەسپاەۆ, بولات حامزين, باقىتجان ساۋەكەنوۆ سەكىلدى كومپوزيتورلار شىعارمالارىنان تاڭداۋى كەرەكتىگىن ايتتىم. سولاي ءوتتى دە. ويتكەنى مەن قازاقتىڭ كلاسسيكالىق اندەرىن جازعان احمەت بايتۇرسىنوۆتان باستاپ, باقىتجان بايقاداموۆ, ءابىلاحات ەسپاەۆ, بولات حامزيندەردىڭ ء ىزىن جالعاستىرعانىما شۇكىرلىك ەتەتىن اداممىن.
بايقاۋدا بەلگىلى كومپوزيتور, پروفەسسور ەرمۇرات ۇسەنوۆ باستاعان, پروفەسسور بەيبىت دالدەنباي, بەلگىلى ءانشى عازيزا جۇمەكەنوۆا, ەسترادا ءانشىسى ەسەت سادۋاقاسوۆ, قوستاناي وبلىستىق فيلارمونياسىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ ديريجەرى نازىمبەك مولداحمەتوۆ مۇشەسى بولعان قازىلار القاسى تارازىلادى. جامبىل وبلىسىنان كەلگەن كۇمىس كومەي ءانشى جاناتبەك قادىروۆ باس جۇلدەنى الىپ كەتتى.
ۇلتتىق بوياۋى قانىق, قازاق دالاسىنىڭ وزىندەي كەڭ تىنىستى اندەردى قوستانايلىقتار ساحنادان تاعى ءبىر تىڭداسىن دەگەن ويىم ورىندالدى. بۇرىنعى كومپوزيتورلارىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى سول, ولاردىڭ اندەرى تەك ساحنادان عانا ورىندالمايتىن, جالپى جۇرت شىرقايتىن. سوڭعى جىلدارى باقىتجان, ءابلاحات, بولات اعالارىمىزدىڭ اندەرى تىم سيرەك ەستىلەتىنى بەلگىلى. ال ولاردىڭ ءار ءانى ءبىزدىڭ ۇلتتىق قازىنامىز ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
– ەندى ءوز شىعارماشىلىعىڭىزدى ايتساق. ءسىزدىڭ دە اندەرىڭىز تورعاي-قوستاناي وڭىرىنە كەڭ تارادى, قازاقتىڭ بەلگىلى انشىلەرىنىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگەنى دە از ەمەس. قاي ءانىڭىز ءسىزدى كومپوزيتور ەتتى؟
– جيىرما جاسىمنان بۇگىن, مىنە, الپىستىڭ ورتاسىنا كەلگەنگە دەيىن ۇزىن سانى 150 ءان جازىپپىن. قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى, قازاق ءانىنىڭ تورەسى ءشامشى قالداياقوۆ تا بارلىعى 400-دەي ءان جازدىم دەگەن, جاقىندا ءبىر اقپاراتتان ءبىلدىم, ءشامشى اعانىڭ بۇگىندە 50 شاقتى شىعارماسى ورىندالادى ەكەن. شامشىدەن اۋليە ەمەسپىن عوي, مەنىڭ دە بارلىق ءانىم ورىندالادى دەپ ايتپايمىن. سونىڭ ىشىندە «كوكتەم – قىزدار», «ەركە قۇسىم», «سەن مەنى تۇسىنەسىڭ بە؟», «ايلى تۇندە», «ادامدار, اققۋلاردى اتپاڭدارشى», «قايداسىڭ, اڭساعانىم؟!» اتتى ليريكالىق اندەرىم ءجيى ورىندالادى. بولە-جارا ايتپايمىن, ەلگە ۇناعان قاي ءانىم دە مەنى كومپوزيتور ەتكەن. ونىڭ سىرتىندا بالالارعا ارنالعان اندەرىمدى بالالاردىڭ ونەر ۇجىمدارى ورىنداپ ءجۇر. وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق «ەلىم مەنىڭ» بايقاۋىندا استاناداعى «اينالايىن» بالالار ءانسامبلىنىڭ «شەكسىز العىس سىزدەرگە» دەگەن جەتىم بالالارعا ارناپ جازعان ءانىم ەكىنشى ورىن الىپ كەلدى. گۇلميرا جانكەلدىقىزى جەتەكشىلىك ەتەتىن وسى انسامبل مەنىڭ ء«ورىمتالدار جىرى» دەگەن انىممەن تۇركيادا وتكەن حالىقارالىق بالالار ءان بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ العان بولاتىن. الماتى مەن استانادا, قوستانايدا جانە قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىس ورتالىقتارىندا بىرنەشە رەت جەكە كونتسەرتىمدى بەردىم.
– بالالارعا ارناپ جازعان اندەر نەگىزىنەن تۋعان جەرگە, وتانعا, ەرلىككە, ەلگە ارنالىپ, جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق سەزىمگە تاربيەلەۋگە قىزمەت ەتەدى. ال جالپى قازىر پاتريوتتىق اندەردىڭ جازىلۋى قالاي؟ ءوز شىعارماشىلىعىڭىزدا ولارعا ورىن بار ما؟
– پاتريوتتىق اندەردى مارش ەكپىندى, اسكەري نەمەسە رەسمي باسقوسۋلاردا ايتىلاتىن اندەر دەپ تۇسىنەتىنىمىز بار. پاتريوتتىق اندەردى قازاقتىڭ قاي كومپوزيتورى دا جازعان. ارىسىن ايتپاعاندا, ءشامشى اعامىزدىڭ قازاقستان قالالارى تۋرالى اندەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە ەمەس پە؟ مەن وسى كەزگە دەيىن ەكى كىتاپ, ءبىر ديسك شىعاردىم. ءبىرىنشى كىتاپ «تورعاي اۋەندەرى» دەپ اتالادى. وندا تورعاي وڭىرىنەن شىققان 35 سازگەر-كومپوزيتوردىڭ شىعارمالارىن توپتاستىردىم. ال ەكىنشى كىتاپ «توبىل-تورعاي اۋەندەرى» دەپ اتالادى. وعان قوستاناي-تورعاي ءوڭىرى, ونىڭ تاماشا تابيعاتى, قالالارى, وزەن-سۋلارى تۋرالى جازعان قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرىن جيناقتادىم. كىتاپقا ءشامشىنىڭ «ارقالىقتىڭ اق تاڭى», اسەت بەيسەۋوۆتىڭ «ارايلى ارقالىق», بولات ءحامزيننىڭ «تورعاي قىزى», ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ «قوستانايىم» جانە باسقا دا اۆتورلاردىڭ, ء وزىمنىڭ تۋعان جەر تۋرالى جازعان اندەرىم ەندى. بۇل اندەردىڭ بارلىعى دا تۋعان جەردى, ەلدى, ۇلتتى دارىپتەيدى. وسىلاردىڭ بارلىعىن پاتريوتتىق ءان دەپ قالاي ايتپايسىڭ؟ بىراق ولاردى بۇگىنگى انشىلەرىمىز ءجيى ورىندامايدى.
ايتايىن دەگەنىم, مەنىڭ بۇگىنگى انشىلەرگە وكپەم بار. انشىلەر مەن كۇيشىلەردىڭ پارىزى دا, قارىزى دا – حالىق ءانى, كۇيى بولسىن, كومپوزيتورلار شىعارماسى بولسىن, قازاق ء انى مەن كۇيىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداۋ, سونى ناسيحاتتاۋ بولۋى كەرەك. قازىر انشىلەر ءان, كۇيشىلەر كۇي جازاتىن بولدى. ونىڭ ساپاسى بولسا ءبىر ءسارى. بۇگىنگى ەسترادادا ورىندالاتىن اندەردىڭ قازاقى, ۇلتتىق بوياۋىنىڭ كومەسكىلەنىپ بارا جاتقاندىعى از ايتىلمايدى. كەيىنگى, كىم كورىنگەن جازاتىن اندەردىڭ ساحنادا عانا ايتىلاتىنى دا سوندىقتان. ونى تىڭدارمان ساحنادان تىڭدايدى دا, بىراق اۋەنىن سول جەردە ۇمىتادى. ونداي اندەرگە اباي اتامىزدىڭ «قۇلاقتان كىرىپ, بويدى الار, جاقسى ءان مەن ءتاتتى كۇي» دەگەن ءسوزى جۇرمەيدى.
– ءسىز باقىتجان بايقاداموۆتىڭ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ, ەركەعالي راحماديەۆتىڭ, اسەت بەيسەۋوۆتىڭ باتاسىن الدىڭىز. ولار ءسىزدىڭ جاس تالانت ەكەنىڭىزدى تانىپ, قامقورلىعىن دا كورسەتتى. «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەگەندەي, بۇگىنگى تالانتتى جاستارعا ءسىز قالاي قارايسىز؟
– مەنىڭ بويىما ونەر ءدانى تورعايدىڭ قۇنارلى توپىراعىنان, انامنىڭ سۇتىمەن دارىعان بولۋى كەرەك. انام ءان ايتقان ەكەن, نۇرقان احمەتبەكوۆتىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ونەر كورسەتكەن ەكەن. ال ونەردە ۇستازدارىم جەتەلەدى. بالا كەزىمدە قولىما دومبىرا, بايان ۇستاتقان قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, ۇستازىم امانباي مۇقىشەۆ اعايىمدى قالاي ۇمىتامىن؟ ول امانگەلدى اۋدانىنداعى بالالار كوركەمونەرپازدار ۇجىمدارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن ەدى. سودان كەيىن اسەت بەيسەۋوۆتى باستى ۇستازىم دەپ بىلەمىن. «تورعايدىڭ وسى قارا بالاسىنان بىرنارسە شىعادى» دەپ وتىراتىن. باقىتجان بايقاداموۆ كونسەرۆاتورياعا تۇسۋىمە قامقورلىق جاساعان كىسى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ەركەعالي راحماديەۆ سەكىلدى ىرىلەر ءانىمدى تىڭداپ, باتاسىن, باعاسىن بەرگەنى راس. بۇل مەنىڭ شىعارماشىلىق جولىمداعى باقىتىمنىڭ ءبىرى بولعان ساتتەر. ءوزىم دە شاكىرتسىز ەمەسپىن. ءان جازىپ جۇرگەن جاستار جانات تەمىروۆادان, اعامنىڭ ۇلى جارقىنبەك دەرىبسالديننەن, ءانشى ازامات مۇقاتوۆتان ءۇمىت كۇتەمىن, باعىت-باعدار سىلتەپ وتىرامىن.
تورعايدىڭ قاسيەتتى دالاسى بويىمىزعا ونەر دارىتتى, ونى دامىتتى دا. قازىر اۋىلدا, ەل اراسىندا تالانتتار جەتەدى. بىراق ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدەي ەمەس, ولاردىڭ جارىققا شىعۋى قيىن. قازىر ولار ءۇشىن ونەرىن ناسيحاتتاۋ دا, بويىنداعى جىل ەتكەن شوقتى ۇرلەۋ, كورسەتۋ قارجىعا تۇسەدى. ونى ەكىنىڭ ءبىرى شىعارا المايدى. «ۇيدەگى باعانى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەن عوي. ال شىعارمانى ادام جاس كەزىندە ءوندىرىپ جازادى. جاستاردىڭ ۋاقىتىندا ءبىلىم الۋى, ءوزىنىڭ ونەرىن دامىتۋى ءۇشىن قانداي دا قامقورلىق قاجەت-اق. ناق شىنىم وسى.
– اندەرىڭىز قالىقتاي بەرسىن, شارشاماڭىز.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
