– ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىز ەۋروپانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى جانە بەدەلدى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى بولدىڭىز. شىعارماشىلىعىڭىزعا باتىستىڭ وسىنشاما نازار سالۋىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– «سابالان حيكايالارىنداعى» جەرگىلىكتى ەرەكشەلىك تە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى ادەبي سىيلىقتى العاندا شۆەيتسارياعا بارا المادىم, بىراق ەكىنشىسىن الۋعا بەرنعا باردىم. قازىلار القاسىنىڭ پىكىرىنەن بوتەن مادەنيەتپەن تانىسقاندارى ماڭىزدى بولعانىن ۇقتىم. تەك ادەبي قۇندىلىقتاردى عانا ەمەس, باسقا ەشكىمدە كەزدەسپەيتىن ءوز ەلىڭنىڭ ەرەكشەلىگىن جازا ءبىلۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىن.
– ءسىز يراننىڭ جاڭا تاريحىنداعى درامالىق وقيعالار – رەۆوليۋتسياعا, يران-يراك سوعىسىنا كوپ كوڭىل بولەسىز. بۇل تاقىرىپتارعا بارۋعا ءسىزدى نە ماجبۇرلەيدى؟
– قيىن جاعدايدا, قاۋىپتى جەرلەردە, مايدان وتىندە بولعان جاۋىنگەرمىن. سوعىستىڭ سوڭعى كۇندەرى يراكتىقتار شابۋىلدارىن ۇدەتىپ, كەڭ ماسشتابتى سوعىسقا كوشكەندە مەن ولاردىڭ تۇتقىنى بولۋىم كەرەك ەدى. بىراق قورشاۋدان سىتىلىپ شىقتىم. بۇل وقيعا «سوڭعى جەتى كۇن» دەگەن مەمۋارىمدا جازىلعان. ازەربايجان دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ تاعدىرى سياقتى تاريحي فاكتىلەردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ساناسىندا قالدى. مەن ءوز باسىنان وسى وقيعالاردى كەشكەن حالىقتىڭ وكىلى رەتىندە بەيجاي قاراي المايمىن.
– ءسىز اۋىل تىرشىلىگىن زور ماحابباتپەن ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن جازاسىز. جالپى, وسى تاقىرىپ قازىرگى يران ادەبيەتىندە قانشالىقتى وزەكتى؟
– اۋىلدا تۋعان, ونى ماڭگى سۇيەتىن پەرزەنتپىن. ءتىپتى قازىر اۋىل ءومىرىن اڭساپ وتىرمىن. ءار جاز سايىن سوندا بارۋعا اسىعام. قالالىق ءومىر سالتى اۋىل تۇرمىسىن دا وزگەرتىپ جىبەرگەن, قازىر اۋىلدا تابيعات قانا بار. بۇرىنعىداي نان پىسىرمەيدى, مال ۇستامايدى. ءبىز نەدەن ايىرىلعانىمىزدى تۇسىنبەي وتىرمىز, بۇل نوستالگيا ەمەس. قالاي بولعاندا دا, اۋىل – فاكتور, مەن ماڭىزدى دەپ ويلاعان دۇنيەلەردى عانا جازعىم كەلەدى.
– «قۇپيا باقتىڭ قۇرباندارى» رومانىڭىزدا تراگەديالى ۋاقىت پەن ورىندى تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ؟
– جەتى – قاسيەتتى سان. مەتافيزيكالىق اسپەكتىلەرگە بەرىلمەي-اق قويايىن, بىراق اڭىزداردىڭ وزىندە وتە ءجيى كەزدەسەدى. بۇل – ادام بالاسىنىڭ جەتى كۇندىك ەۆوليۋتسياسى, «رۇستەمنىڭ جەتى ەرلىگى» («شاحنامانىڭ» نەگىزى كەيىپكەرى), «ماحابباتتىڭ جەتى قالاسى» (پارسى اقىنى فاريد اد-دين اتتاردىڭ «قۇس ءتىلى» پوەماسىنداعى فيلوسوفيالىق بەينە). يران-يراك سوعىسىنىڭ سوڭعى جەتى كۇنى دە وسىلاردان ءبىر ءپاس تومەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرمايدى. بۇل روماندا جەتى كۇن ماڭىزدى, وسى كۇندەرى دجۋلفا, استار, اردەبيل جانە تاعى باسقا جەرلەردە شەكارا اشىق. پارتيا مۇشەلەرىنىڭ قاشۋىنا مۇمكىندىك بار. بىراق وسى جەتى كۇندە كوپ درامالىق وقيعالار بولادى. مەن ولاردى جازباي تۇرا المادىم. قاجەتتى, ماڭىزدى دەگەندەرىن تەرىپ جازدىم. پارسى ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ «قاتال» روماندى جازىپ شىعا الدىم دەپ ويلايمىن. ومىردە بولعان وقيعانى جازدىم, ارينە كەيبىر قاتقىل جەرلەردى جازۋشى رەتىندە «وڭدەدىم».
– ارحيۆ ماتەريالدارىن, سوعىس كورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرىن پايدالاندىڭىز با؟
– اڭگىمەسىن تىڭداپ, كوپ سويلەسكىم كەلگەن كۋاگەر – جەزدەم بالاكيشي. كسرو قۇلاعاننان كەيىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە جارتى عاسىردان سوڭ ورالدى. ونىڭ ۇيدەن كەتكەن وقيعاسى تاڭعالارلىق. ءبىر كۇنى جايىلىمداعى اتتارىن ۇيگە اكەلەيىن دەپ شىقسا, پارتيا مۇشەلەرى قاشىپ بارادى ەكەن. «شەكاراعا جەتكەن سوڭ, اتتارىڭدى قايتارامىز» دەگەن سوڭ سولارمەن بىرگە بارادى, بىراق ەلۋ جىلدان كەيىن ءبىر-اق ورالدى.
ارينە مەن جازىلعان ماتەريالداردى, ساراپتامالىق ادەبيەتتەردى كوپ وقىدىم. پروفەسسور ءجاميل گاسانلىنىڭ «كسرو-يران: ازەربايجان داعدارىسى مەن سوعىستىڭ باسى (1941-1946 جج)» كىتابىنا ءجيى جۇگىندىم. وسى كەزەڭگە ارنالعان ارحيۆ ماتەريالدارىن, تاريحي كىتاپتاردى قوپاردىم. بىراق وزەگىمدە انامنىڭ بالا كۇنگى وقيعاسى جاتتى. بۇل ەستەلىكتەر ءومىرى ەسىمنەن شىققان ەمەس. «مەن ءولدىم! و, قۇداي, مەن ورتەنىپ جاتىرمىن...» دەگەن ۇدايى قۇلاقتا قالاتىن ءسوز قالدىرعان بۇل سوعىس – ادامزاتتىڭ قارالى تاريحى.
– ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدا يراننان شىققان بوسقىندار مير دجافار باگيروۆپەن – ازەربايجاننىڭ باسشىسىمەن كەزدەسىپ, قايتا سوعىسۋ ءۇشىن قارۋ سۇرايدى. «سەندەر ورتالىق بيلىكپەن بايلانىستى ءبىرجولا ۇزبەگەندىكتەن جەڭىلدىڭدەر» دەيدى باگيروۆ. «سەندەر سۇيەنىشتەرىڭنەن ايىرعاننان كەيىن جەڭىلدىڭدەر» دەپ تۇرعان جوق. ازەربايجان دەموكراتيالىق پارتياسى ءۇشىن كسرو-نىڭ قولداۋى شىنىمەن ماڭىزدى بولدى ما؟
– بۇل كورىنىستەن باگيروۆتىڭ اقتالىپ جاتقانى ايقىن كورىنىپ تۇر. كىمنىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنىپ جازعانىمدى ۇمىتىپ قالدىم, جاڭىلماسام پيشەۆاريدىڭ. الدە باسقا ما ەكەن... نە بولسا دا بۇل قۇجاتتىق نەگىزى بار وقيعا. كسرو-عا قاتىستى, ءيا, ونىڭ قولداۋى ماڭىزدى ەدى, بىراق حالىقارالىق قىسىمنىڭ ارقاسىندا مىرزا كۇشىك-حان جانگاليعا جاساعاندارىن قايتالادى.
– ءسىزدىڭ كەيىپكەرىڭىزدىڭ ءپروتوتيپى بار ما, الدە جيىنتىق بەينە مە؟
– بىرنەشە جىل بۇرىن ءبىر سايت بالاش – ول دوكتور بالاش ازەروگلۋ (ازەربايجان اقىنى, قوعام قايراتكەرى) دەپ جازىپتى. بۇل – جالعان. بالاش – مەن, ءبىز. ناقتىراق ايتقاندا, ساياسي ينتريگالاردىڭ قۇربانى بولعان ونەر قايراتكەرلەرى. ساياساتكەرلەر ارقاشان سۇتتەن اق, سۋدان تازا بوپ شىعا الادى. ال بالاش سياقتى جاندار ولەدى.
– ءسىزدىڭ رومانىڭىزدا ۇرپاقتاردىڭ كەلىسپەۋشىلىگى بار دەپ ايتسا بولا ما؟
– تىپتەن ولاي ەمەس. جاس كەزىمدە دوستوەۆسكيدى ىقىلاسپەن وقىدىم. ەگەر اقىلىم اداسپاسا, «قىلمىس پەن جازاسىندا» ول: «قاسىرەت شەككەن ادامدى تەك قاسىرەت كورگەن جان تۇسىنەدى» دەيدى. بالاش پەن اكەسىنىڭ اراسىندا كوپ كەلىسپەۋشىلىك بار. بىراق سوڭعى كۇندەردىڭ وقيعاسى ولاردى جاقىنداتىپ جىبەرەدى. ولار يدەيالىق جاقتان جاقىنداسپاسا دا, ءبىر-بىرىنە قارسى شىقپايتىن بولادى.
– قازىر نە جازىپ جاتىرسىز؟
– قازىر سوعىس پەن ونىڭ قايعىلى سالدارى تۋرالى رومان جازىپ جاتىرمىن. سيۋجەتتىڭ وزەگى – كەدەي يراكتىق وتباسى.
سۇحباتتاسقان
الەكس گروموۆ پەن ولگا شاتوحينا
اۋدارعان
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
