دامۋدىڭ باستى باعدارى

ۇكىمەت ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋىندا ايتىل­عان ستراتەگيالىق مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار جۇيەسىن قابىلداۋعا كىرىستى جانە اعىمداعى جىلدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەدى. جۋىقتا بولعان ۇكىمەت وتىرىسىندا جولداۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى قابىلداندى. ول 21 ءىس-شارادان تۇرادى. سونىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى 1 ماۋسىمعا دەيىن بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە وبلىستىق اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلا­مالارى ازىرلەنۋى ءتيىس. بۇل باعدارلامالار قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنا سايكەس كەلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسى, 2020 جىلعا دەيىنگى ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋىنىڭ سالاارالىق جوسپارى ازىرلەنەدى. جولداۋدا بىرقاتار ماسەلەلەر عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىستى بولىپ وتىر. سوعان سايكەس “عىلىم تۋرالى” زاڭنىڭ جوباسى جاڭا رەداكتسيادا  ازىرلەنەدى. استانادا قۇرىلا­تىن جاڭا ۋنيۆەرسيتەت اياسىندا  ءومىر تۋرالى عىلىم ورتالىعىن, حالىقارالىق اسپاپتىق ورتالىعىن, بالامالى ەنەرگەتيكا ورتالىعىن قۇرۋ ىسىنە پارمەندىلىك بەرۋ ءۇشىن بۇل جونىندەگى شارالار زاڭنامالىق دەڭگەيدە قابىلداندى. جالپىۇلتتىق جوسپارعا سايكەس بيزنەس-ورتا احۋالىن ساپالى جاقسارتۋ ءۇشىن بيزنەسكە اكىمشىلىك قىسىم جاساۋدى ازايتۋعا باعىتتالعان زاڭناما جەتىلدىرىلەتىن بولادى. ەلدىڭ بيۋدجەتى تۇزەتىلەدى, ۇلتتىق قوردى  قالىپتاستىرۋ مەن پايدالانۋدىڭ جاڭا تۇجى­رىمداماسىنىڭ جوباسى ازىرلەنەدى. سونداي-اق, الماتىنى ازيانىڭ جەتەكشى ون قارجى ورتالىعىنىڭ قاتارىنا كىرگىزۋ كوزدەلەدى. ونى يسلام بانكينگىنىڭ وڭىرلىك ورتالىعى رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قور نارىعىنا قاتىستى جاڭا ۇسىنىستار ازىرلەنەدى. ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ شارالارى قابىلداناتىن بولادى. جالپىۇلتتىق جوسپاردا باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر قامتىلعان. 2009 جىل الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن كۇردەلى بولعانى بەلگىلى. كوپتەگەن ەلدەردىڭ رەتسەسسيادان شىعۋى ۇزاققا سوزىلدى. وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى وڭ وزگەرىستەرگە قاراماستان, ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ, اقش-تىڭ, رەسەيدىڭ ەكونوميكاسى ءالى دە بولسا تومەندەۋ ىرعاعىنان شىعا المادى. وسىنداي جاعدايدا قازاقستان ۇكىمەتى ەكونوميكانىڭ ىلگەرى دامۋىنا, بانك سەكتورىن­داعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكىزدى. جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە دە جول بەرىلمەدى. حا­لىقتىڭ ناقتى تابىسى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر كولەمى ءوستى. وسىناۋ قيىن شاقتىڭ وزىندە ۇلەسكەرلەردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ با­تىل تۇردە قولعا الىنىپ, بۇل شارا جەمىسىن بەردى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە قارجى  قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ داعدارىسپەن كۇرەس جونىندە بەلگىلەگەن  شارالارىنىڭ, “جول كارتاسىن” ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. بۇل جۇمىستار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلۋدا. الدىن الا باعالاۋ بويىنشا 2009 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسىمى 1,1 پايىزدى قۇرادى. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, داعدارىسقا قارسى شارالار ەكونوميكانىڭ قوسىمشا 3 پايىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتتى. ونەركاسىپتە وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. بۇل سەكتوردا ءوندىرىس كولەمى 1,7 پايىزعا ۇلعايدى. ول نەگىزىنەن تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىنىڭ 6,1 پايىزعا ءوسۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى ۇكىمەت ەكونومي­كانىڭ دامۋىنا ودان ءارى قارقىن بەرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسىمى 1,5-2 پايىز دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتىلمەك. ينفلياتسيا دەڭگەيىن 6-8 پايىز ارالىعىندا ۇستاۋ كوزدەلەدى. وتكەن جىلعى وڭ وزگەرىستەرگە قارا­ماستان, سىرتقى جانە ىشكى ماكرو­ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەر ساقتالىپ وتىرعانى بەلگىلى. وعان الەمدىك ەكونوميكانىڭ باياۋ قالپىنا كەلۋى, الەمدىك تاۋار نارىعىندا باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ وزگەرۋ قاۋپىنىڭ سەيىلمەۋى, تۇتىنۋ نارىعىندا سۇرانىستىڭ از بولۋى سەكىلدى فاكتورلار اسەر ەتۋدە. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ كۇش-جىگەرى بيىلعى جىلى دا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قولداۋعا جانە داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا قولايلى جاعدايلاردى جاساۋعا باعىتتالاتىن بولادى. كاسىپكەرلىكتى, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ۇكىمەتتىڭ 2010 جىلعا بەلگىلەگەن باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ءتورت ءتۇرلى بيۋدجەتتىك باعدارلاما ازىرلەنۋدە. سونىڭ ءبىرىنشىسى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى نەگىزىنەن وڭىرلەردەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالاتىن بولادى. ول تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋشى كاسىپكەرلەردىڭ بانكتەردەن الاتىن نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس نەسيەلەرىن ءىشىنارا كەپىل­دەندىرۋ, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ, بيزنەسكە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ, كادر­لاردى قايتا دايىنداۋ مەن ولاردىڭ بىلىك­تىلىكتەرىن ارتتىرۋ, جاستار پراكتيكاسىن ۇيىم­داستىرۋعا ىقپال ەتۋ جانە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى قامتيدى. “ەكسپورتتاۋشى-2020” اتتى ەكىنشى باعدار­لاما شيكىزات ەمەس ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارۋ ءىسىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىن كوزدەسە, ء“ونىم­دىلىك-2020” باعدارلاماسى كاسىپورىنداردى قايتا جاڭعىرتۋعا, ەكونوميكاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان. ال “ينۆەستور-2020” باعدارلاماسى ەل ەكونوميكاسىنا, قولعا الىنعان ينەستيتسيالىق جوبالاعا ءىرى ينۆەستورلار تارتۋدى كوزدەيدى. بايقاپ وتىرعانىمىزداي, بۇل باعدارلامالار الدىمىزداعى ونجىلدىق مەرزىمگە ارنالىپ قابىلدانباق. ال وسىلاردى ازىرلەپ, ىسكە قوسۋ – ۇكىمەتتىڭ بيىلعى جىلعى باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ رەسەي فەدەراتسياسىمەن, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىمەن بىرگە كەدەن وداعىن قۇرعانى بەلگىلى. كەدەن وداعى ويداعىداي جۇمىس ىستەپ كەتۋى ءۇشىن جانە ونىڭ قازاقستانعا پايدالى بولۋى ءۇشىن ەل ىشىندە قولعا الىناتىن شارالار از ەمەس. سونىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى ءۇش ەلدىڭ اراسىنداعى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسىن ازىرلەۋ جانە جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلەرمەن بىرلەسىپ كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. ۇكىمەتتىڭ الدىندا ايقىندالعان ستراتەگيا­لىق جانە اعىمداعى مىندەتتەرگە سايكەس ونىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى باستى وپەراتورى بولىپ تابىلاتىن “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى  دا ءوزىنىڭ 2010 جىلعا ارنالعان قىزمەت باعىت­­تارىن بەلگىلەدى. ۇكىمەت وتىرىسىندا قور­دىڭ باسقارما توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ مالىمدەگەنىندەي, بۇل قۇرىلىم داعدارىسپەن كۇرەس جونىندەگى ەندىگى ءىس-ارەكەتىن تومەندەگىدەي بەس باعىت بويىنشا توپتاستىرىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – قارجى سەكتورىن  تۇراقتان­دىرۋعا قاتىستى شارالار ودان ءارى جالعاساتىن بولادى. 2010 جىلى بانكتەردىڭ  سىرتقى قارىزدارىن قۇرىلىمداۋ ساياساتىن جۇرگىزۋمەن قاتار قور   ولاردى قولداۋدىڭ جۇيەلى تۇردەگى شارالارىن جۇزەگە اسىرماق. قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, تۇراقسىزدىق فاكتورلارى مەن داعدارىس كەزىندە ورىن العان­داي كەمشىلىكتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن كورپورا­تيۆتى باسقارۋ,  تاۋەكەل مەنەدجمەنتى جانە باقىلاۋ جۇيەلەرى ەنگىزىلەدى. بانكتەردىڭ دەپوزيتتىك  بازاسىن ارتتىرۋعا قاتىستى جۇمىستار ودان ءارى جانداندىرىلادى, ول ءۇشىن جەكە, زاڭدى تۇلعالاردىڭ قارجىسىن تار­تۋ­مەن قاتار ەلدە جۇمىس ىستەپ جاتقان شەتەل­دىك كومپانيالاردىڭ  ەل ىشىندەگى بانكتەردەن ءوز دەپوزيتتەرىن اشۋىنا ۇلكەن ءمان بەرىلمەك. مەملەكەت الەمدىك داعدارىس سالدارىن ەڭسەرۋ, ىشكى قارجى رىنوگىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدەگى جۇيە قۇراۋشى بانكتەردىڭ كاپيتالىنا كىرگەن كەزدە بۇل شارانىڭ ۋاقىتشا ەكەندىگىن, زامان جاقسارىپ, قارجى رىنوگى تۇراقتانعان كەزدە ودان قايتا شىعاتىندىعىن مالىمدەگەنى بەلگىلى. جاعداي ءالى تولىق تۇزەلىپ كەتپەسە دە “سامۇرىق-قازىنا” قورى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەرگە سايكەس مەملەكەتتىڭ بانكتەر كاپيتالىنان شىعۋ ستراتەگياسىن قازىردەن باستاپ ويلاستىرۋدا. بۇل شارا بانكتەر كاپيتالىنا كەرى اسەر ەتپەس ءۇشىن جانە مەملە­كەتتەن سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىم­دى بولۋى ءۇشىن  ستراتەگيالىق ينۆەستور  ىزدەۋ, ايقىنداۋ شارالارىن جالعاستىرماق. سونداي-اق زاماننىڭ جاقسى, اقشانىڭ ساپىرىلىسىپ جاتقان كەزىندە ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ وزدەرىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە قاتىسى از بولسا دا, نەگىزىندە پايدا قۋ ماقساتىن كوزدەپ ليزينگتىك وپەراتسيالار مەن ساقتاندىرۋ ءىسىن قوسا جۇرگىزىپ كەلگەنى بەلگىلى. ەندى ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس الداعى ۋاقىتتا بىرىككەن قارجىلىق ينستيتۋتتار قۇرۋ ارقىلى,  وسى قىزمەتتەردى بانكتەردەن  ءبولىپ الۋ ماسەلەسى ويلاستىرىلۋدا. وسى ىسپەن دە “سامۇ­رىق-قازىنا” قورى شۇعىلداناتىن بولادى. قور الدىنداعى ەكىنشى باعىت– كاسىپكەرلىكتى قولداۋ وسى ماقساتتا  قور “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020”, “ينۆەستور-2020”, “ليزينگ-2020”, ەكس­پورتتاۋشى -2020” باعدارلامالارىنىڭ  بەلسەندى  قاتىسۋشىسى بولماق. ماسەلەن, بانكتەرمەن بىرگە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن الىنعان  ورتا جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ نەسيەلەرىن كەپىلدەندىرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ءۇشىن “دامۋ” قورىنان 4 ملرد. تەڭگە قاراس­تىرىلعان. سونداي-اق فسا-نىڭ 2 ملرد. تەڭگە شاماسىنداعى قارجىسى ارقىلى  ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ليزينگتىك وپەراتسيالاردى  قارجىلاندىرۋدىڭ جەڭىلدە­تىلگەن باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ماق­ساتتا “سامۇرىق-قازىنا” قورى ىشىنەن ءبى­رىك­كەن ليزينگتىك  كومپانيا قۇرۋ  كوزدەلىپ وتىر. وڭىرلەردەگى “بيزنەس كەڭەسشى” باعدارلا­ما­سىن  جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن “Call center”,  كاسىپ-كەرلىكتى قولداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ  جۇمىسى جالعاسىن تابادى. قور قازىرگى كۇنى ازيا دامۋ بانكىنەن  ورتا جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن 75 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ۇزاق مەرزىمدى  نەسيە تارتۋدى جوس-پار­لاپ وتىر. وسىنداي شارالار ارقىلى “سا­مۇرىق-قازىنادان” 2010 جىلى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ  ماقساتىندا ەكونوميكامىزعا 90 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى كەلىپ قوسىلماق. بۇل وتاندىق كاسىپكەرلىكتى قارجىلاندىرۋ ىسىنە قوسىلاتىن قوماقتى ۇلەس بولىپ تابىلادى. ءۇشىنشى باعىت—جىلجىمايتىن  م ۇلىك رىنوگىنداعى  ماسەلەلەردى شەشۋ. بۇل باعىت بويىنشا 2010 جىلى جالپى اۋماعى 295 مىڭ شارشى مەترلىك  12 جىلجى­مايتىن  م ۇلىك نىسانىن  پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى 13000 ۇلەسكەردىڭ پروبلەماسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. فسا قارجىسى ارقىلى الماتىداعى “ساي­ران”, “ۇشتوبە”, استاناداعى “گراند الاتاۋ” تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسى جالعاستى­رىلادى. بۇلارداعى ۇلەسكەرلەردىڭ سانى 2000-نان استام. جىل اياعىنا دەيىن “تاۋ ساما­لى” كەشەنىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى  اياقتالادى. ءسويتىپ 600 ۇلەسكەر كوپتەن كۇتكەن پاتەرلەرىنە يە بولادى. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا  استانادا  ارەندالىق  تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى جۇمىس ىستەي باستايدى. قازىر وسى ساناتتاعى پاتەرلەردى پايدالانۋعا بەرۋدىڭ ءتيىستى تەتىكتەرى جاسالىنىپ, ءازىر بولدى. قايرات كەلىمبەتوۆ بۇل تۋرالى اقپاراتتاردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جانە “سامۇرىق-قازىنا” قورى مەن جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى  سايتتارىندا  جاريالاناتىندىعىن ايتتى. “تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ بارىنشا اشىق تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. پايدالانۋعا بەرىلەتىن ءار ءۇي ءۇشىن وتىنىشتەردى جيناۋ جانە قاراستىرۋ  جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ, قوعامعا قاجەتتى اقپاراتتار باسپاسوزگە بەرىلىپ تۇرادى” دەدى قور توراعاسى. ازاماتتاردى  قول جەتىمدى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن  تۇرعىن ءۇي  قۇرىلىس جيناق جۇيەسى مەن  تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى جۇمىسى جان­دان­دىرىلادى. جاڭا مەحانيزم بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ءوز قارىز الۋشىلارى تاراپىنان  ساتىپ الۋشى توپتاردى جاساقتايدى, ونىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قۇرىلىس ينۆەستور­لارى ۇيلەردى بىتىرەدى جانە پايدالانۋعا بەرەدى, ال اكىمدىكتەر قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن بەرەدى. قازىر وسى سحەمالاردى  جۇزە­گە اسىرۋ تەتىكتەرى جاسالىنىپ, ناقتىلانۋ ۇستىندە. بۇل شارالار قۇرىلىس يندۋسترياسىنا جاڭا دەم بەرىپ, 2015 جىلى قۇرىلىس سالاسىنىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىنىڭ 80 پايىزىن قازاقستاندىق تاۋارمەن  قامتاماسىز ەتۋگە  مۇمكىندىك بەرەدى. ءتورتىنشى باعىت — قازاقستاندىق ۇلەستى  ارتتىرۋ. قور 2010 جىلى 2 ترلن. 352 ملرد. تەڭگەنىڭ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىن, جۇمىس­تارىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ 72 پايىزى قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر مەن  جابدىق­تاۋشىلار ۇلەسىنە تيەتىن بولادى. ءسويتىپ 2010 جىلى  تاۋار ساتىپ الۋ ەكى ەسەگە ارتادى. وسى ماقساتتا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن ۇزاق مەرزىمدى  كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىلماق. ماسەلەن, 2009 جىلى “الاتاۋ جارىق كومپا­نياسى”, كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى, “ەلەكتروكابەل” زاۋىتى, “لوكوموتيۆ” اق, “قامقور” جوندەۋ  كورپوراتسياسى” اراسىندا ۇزاق مەرزىمدى  كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىلدى.  بۇل وتاندىق  كاسىپورىندار  ءون­دىرىسىنىڭ تۇ­راق­تىلىعىن قام­تاماسىز ەتتى. بەسىنشى با­عىت – يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيا­­لىق  جوبا­لار­دى  جۇزە­گە اسىرۋ. قور مەن ونىڭ توبىنداعى كومپانيالار 109 ملرد. اقش دوللارىنا تەڭ 157 ينۆەستيتسيالىق  جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. بۇل ەنەرگەتيكا, حي­ميا, مەتاللۋرگيا, كولىك جانە  تەلە­كوم­مۋنيكاتسيا, ين­فراقۇرىلىم, مۇناي-گاز سەكتورى  جانە وزگە دە سالا­لارداعى جوبالار. 2009 جىلى وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 1,3 ملرد. اقش دوللارى  يگەرىل­دى.  الايدا, ينۆەستيتسيانىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ 2010-2014 جىلدار ارالىعىنا  ساي كەلەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. قوردىڭ 19 ملرد. اقش دول­لا­رىنا ساي  24 جوباسى “ين­دۋستريا­­­لاندىرۋ كارتاسىنا”  ەنگىزىلگەن. ونىڭ 20-سى 2010 جىلى  جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بۇعان قوسىمشا, 2010 جىلى قازاقستان دامۋ بانكى ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالار قاتارىنا كىرمەيتىن  10 جوبانى  پايدالانۋعا بەرەدى. 2010 جىلدىڭ 1-توقسانىندا پاۆلودارداعى  جۇك ۆاگوندارىن جاساۋ كاسىپورنى, بالقاش جەو, قىزىلورداداعى اقشابۇلاق گتەس, الماتىداعى  ترانسفورماتورلىق  پودستانسالار, اقتاۋداعى بيتۋم زاۋىتى ىسكە قوسىلادى. اتىراۋداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى كەڭەيتىلەدى. سونداي-اق وسى جىلى  پاۆلوداردا “كاۋستيك” زاۋىتى اشىلادى. تاراز مەتاللۋرگيا زاۋىتىن  قايتا جاڭ­عىرتۋ مەن جاراقتاندىرۋ جۇمىس­تارى جانە مەدەۋ-شىمبۇلاق  كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالاتىن بولادى. جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ  نەگىزگى  كوزى قىتاي ەكسيمبانكى, قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكى,  قر ۇلتتىق قورى جانە وزگە دە قارجىلىق ينستيتۋتتار. “قارجى سەكتورىن تۇراقتان­دىرۋ,  ورتا جانە شاعىن كاسىپتى دامىتۋ,  جىلجىمايتىن م ۇلىك رىنوگىنداعى  ماسەلەلەردى شەشۋ,  قازاقستاندىق  ۇلەستى ارتتىرۋ, يندۋس­تريالىق جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق  جوبالاردى  ىسكە قوسۋ سەكىلدى مىنە, وسىنداي كەشەندى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ الدىنداعى ەلباسى ايقىنداعان باستى باعىت – قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا سەنىمدى العى­شارتتار مەن جاقسى مۇمكىندىكتەر قالىپتاساتىن بولادى” دەدى قايرات كەلىمبەتوۆ. ۇكىمەت 2010 جىلى مىنە, وسىنداي شارالاردى اتقارماق. سوڭعى ەكى جىل بويى الەمدىك داعدارىس شەڭبەرىندە ۇكىمەت وتكىزىپ وتىرعان “قولمەن باسقارۋ” ساياساتى ەكونوميكادا كۇشتى تەڭگەرىمسىزدىكتەرگە جول بەرمەي, بەلگىلى وڭ ناتيجەلەردى كورسەتكەنى بەلگىلى. الايدا, داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭ – نارىقتىق باسقارۋ قاعيداتتارىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن دامىتۋعا, ەكىنشى جاعىنان ەكونوميكانىڭ تەڭ جانە ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باسا نازار اۋدارىلعان جاڭا جۇيەلى جانە قۇرىلىمدىق رەفورمالارعا كوشەتىن ۋاقىت. قازىر ونىڭ دا ءساتى  جەتىپ قالعان سەكىلدى. اۋىلداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ قارلىعاشى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نا­زارباەۆتىڭ حالىققا ارناعان “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قا­زاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىندا ەكونومي­كالىق ءور­لەۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىن­داعى جاڭا مۇمكىندىكتەر اتاپ كور­سەتىلىپ, ەل نازارى­نا ۇسىنىلدى. جولداۋدا “وتاندىق تاۋارلار – 2020 جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تابىستىلىق ينديكاتورى” ءبولى­مىندە شيكىزاتتىق ەمەس ەكس­پورت­تاۋشىلاردى قولداۋ يندۋس­تريا­لاندىرۋدىڭ شەشۋشى باعىتى ەكەندىگى اتاپ ايتىلعان. وسى وراي­دا نارىقتىڭ العاشقى جىلدا­رىندا قالىپتى ىرعاقتاعى مال ونىمدەرىن وڭدەيتىن قۇرىلىمدار جۇمىسىن توقتاتىپ, سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاي, شارۋالار ونىمدەرىن وتكىزۋدىڭ قيىندىعىن باستان كەشىرگەن كەز ەسكە تۇسەدى. باعالى شيكىزات سانالاتىن ءجۇن وڭدەۋ كوپ ۋاقىتقا دەيىن جالپى شارۋاگەرلەردىڭ باسىن “اۋىرتقان” ماسەلەسى بولىپ كەلە­دى. بىردە-ەكىلى ۇساق مال ۇستاعاندار مەن ىرگەلى كووپەراتيۆ, شارۋا قوجالىقتارى توننالاعان جۇندە­رىن قايدا وتكىزەرىن بىلمەي, اراداعى دەلدالدارعا ارزان باعاعا سۋ تەگىن بەردى. ول شەتەل اسىپ, كەيىننەن وڭدەلىپ, وزىمىزگە دايىن تاۋار تۇرىندە قىمباتقا ءتۇسىپ, ورالعانى بەلگىلى. جاڭالىققا جانى قۇمار ازاماتتار وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ويلانىپ, ونىڭ قيۋىن كەلتىرۋ مەن ءجۇندى ۇقساتۋ, وڭدەۋ ارقىلى پايداعا جاراتۋدى كوزدەگەن. رايىمبەك اۋدانىنا قا­راستى تەكەس اۋىلىنداعى  “تەكەس-ءتۇبىت” اتك جانە “قۋات” ءجۇن وڭدەۋ فابريكاسىنىڭ باسشىسى, كاسىپكەر قاھارمان كۇدەر كەلە­شەگى كەمەل شارۋاعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ, كوپ جۇمىستىڭ باسىن قايىردى. اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ نەسيە كورپوراتسياسى ار­قىلى وتكەن جىلى 160 ملن. تەڭگە قارجىعا قىتايدان شيكىزاتتى وڭدەۋگە قاجەتتى قۇرال-جابدىق اكەلىنسە, شارۋالاردان دايىن­دا­لا­تىن ءجۇندى تاسىمالداۋعا قاجەتتى جۇك كولىكتەرى مەن باسقا دا تەح­نيكالارى بار ستانسا نەگىزى قا­لان­عان. اتالعان قۇرىلىمدى تو­لىق ىسكە قوسۋ ءۇشىن 0,5 ملن. دوللار قار­جىعا بۇدان بۇرىن ىرگەتاسى قالانىپ, جۇمىسى جۇيەلەنگەن تەكەس وزەنىندەگى شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسى تولىقتاي شەتەلدىك قۇ­رال-جابدىقپەن جاراق­تاندى­رىلدى. بۇگىنگى كۇننىڭ ماقسات-مۇددە­سىن زەردەلەگەن كاسىپكەر كورشىلەس جامبىل, قاراعاندى, تاعى باسقا وبلىستارمەن تۇيە, قويدىڭ بار­لىق تۇرىنەن الىناتىن ءجۇندى ءوڭ­دەۋ, ساتىپ الۋ جونىندەگى باي­لانىس­تارىن نىعايتقان. تاۋلى ايماقتارداعى حالىقتىڭ نەگىزگى كۇنكورىسى مال شارۋاشىلىعى بولعاندىقتان, ءجۇندى تابىس كوزىنە اينالدىرۋ ماقساتىنداعى باستاما بارشادان قولداۋ تاپقان. قازاقى جۇننەن ءتۇبىت تۇتىلەتىن, كيىز شىعا­راتىن, كورپە, جىلى پيما جاساي­تىن زاۋىت بۇگىندە جۇمىسىن باستاپ كەتكەن. مۇندا ارنايى  قىتايدان كەلگەن سالا ماماندارى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جاڭا تەحنولو­گيانى ۇيرەتىپ, كاسىبي ماماندار دايارلاۋ قولعا الىنسا, ونى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىلعان. ءجۇن وڭدەيتىن فابريكانىڭ توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋى ونىڭ قۋات كوزىمەن قامتاما-سىز ەتىلۋىنە بايلانىستى ەكەنى داۋ­سىز. وسى ماقساتتا شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسىن ىسكە قوسۋ ماسە­لەسى دە شەشىمىن تابۋدا.  شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ء“الىپ­پەسىن” بىلەتىن, ءجۇن وڭدەيتىن جوعا­رىداعى فابريكا باسشىسى قولعا العان جۇمىستار مەن ەرتەڭگى جوسپارلارى جايلى بىلايشا وي ءوربىتتى. – ەلباسىنىڭ جولداۋلارىندا وتاندىق ءوندىرىستى نىعايتۋ, شيكى­زاتتى وڭدەۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن كوتەرىلىپ, مىندەتتەر ايقىندالعان. وسىعان وراي اۋىلدى كوركەيتۋدىڭ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بارلىق تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن 1991 جىلى “قۋات”, 2007 جىلى “تەكەس ءتۇبىت” ءجۇن وڭدەۋ فابريكالارىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, جۇمىستى باستاپ كەتتىك. مەملەكەت تاراپىنان بولاشاعى زور جۇمىسقا قولداۋ كورسەتۋى دە ءبىزدى جىگەرلەندىردى. قولداۋ ءناتي­جەسىندە جۇمىستى توقتاتپاي ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ نەسيە كورپورا­تسيا­سىنان الىنعان قارجىنى ءتيىمدى پايدا­لا­­نىپ كەلەمىز. قازىرگى كەزدە جە­تىسۋ وڭىرىندە جىڭىشكە تالشىقتى ءجۇننىڭ 85 پايىزى ءوندىرى­لەدى. اتالعان قۇرىلىمدا جىلىنا 7 مىڭ توننا ءجۇن جۋعا مۇمكىندىك بار. ويتكەنى, “ارحار-مەرينوس” 19 ميكروندى ءجۇن رەتىندە الەمدىك رىنوكتاعى باعاسى جوعارى شيكى­زات. ءجۇننىڭ وسى تۇرىنەن سۇرانىس­قا يە تاۋار تۇرلەرى وندىرىلەدى. دەمەك, جىڭىشكە تالشىقتى ءجۇندى قوي ءوسىرۋدىڭ ونجىلدىق باعدار­لاماسىن قابىلداۋ قاجەتتىگىن سەزىنگەندەيمىز. فابريكادا سۇرا­نىس­قا يە ءارتۇرلى ءتۇبىت جانە ەنى 4 مەترلىك قالىڭ, ساپالى كيىز باسىپ شىعارىلۋدا. سونىمەن قاتار دەنساۋلىققا پايدالى, جىلى ءارى ارزان پيما تۇتىنۋشىعا جونەلتىلۋدە. ال, “مۇقتار” كورپوراتسياسى ورنەكتى, ساپالى كورپە شىعارۋ ماقساتىندا قاجەتتى تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ەندى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا­تىندار “ارحار-مەرينوس” قويىن ءوسىرۋدى كەڭىنەن قولعا السا, ءجۇندى وڭدەۋ مەن ۇقساتۋدىڭ الداعى باعىتى ايقىندالاتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى كۇنى تەز جاناتىن قى­تاي­لىق قۇرىلىس ماتەريالدارى كەڭىنەن پايدالانىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ اسەرىنەن كوپتەگەن كەلەڭسىزدىك­تەر ورىن العانىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. فابريكاداعى وڭدەلگەن ءجۇن قالدىقتارىنان قۇرىلىسقا قاجەتتى جانبايتىن, سۋىق پەن ىستىقتى وتكىزبەيتىن, ءتوزىمدى وتاندىق ءونىم شىعارۋدى قولعا الدىق. دەمەك, باعالى شيكىزاتتى ءتيىمدى پايدالان­ساق, ونىڭ تابىسى مەن ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن پايداسى زور. بۇگىندە ءار كيلو ءجۇن­­نىڭ باعاسى 100 تەڭگەدەن اس­پايدى. ال, ونى وڭدەپ, تۇتى­نۋشىعا تاۋار ۇلگىسىندە ۇسىنعاندا ونى ەسەلەپ, قىرۋار قارجىعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بار. كاسىپ­ورىن باسشىسى قاراپايىم ەسەپتى دە الدىمىزعا جايىپ سالدى. ماسەلەن, 1000 توننا ءجۇن جۋى­لىپ, ساتىلاتىن بولسا, 24 ملن. تەڭگە پايدا تۇسەدى ەكەن. ەگەر وسى جۇننەن ءتۇبىت, كيىز, پيما, قازاقى ءۇي جاسالسا, 396 ملن. تەڭگە بولىپ قارجى ەسەلەنە تۇسەتىن كورىنەدى. وسى باعالى شيكىزاتتان بەلگيا­لىق قۇرال-جابدىقتى پايدالا­نىپ, تىعىز, قالى كىلەم شىعا­رىل­عان­داعى تۇتىنۋشى سۇرانىسى مەن باعاسى ءتىپتى دە  كوتەرىلەتىنىن ناقتى تسيفرلاردى سويلەتە وتىرىپ, دايەگىن كەلتىرگەن باسشى پىكىرىن قولداۋعا بولادى. بولاشاعى باياندى زاۋىتتىڭ نەگىزىن قالاعان جاندار كىلەم فابريكاسىنىڭ جوبا-جوسپارىن جاساپ, نەسيە الۋ ماقساتىندا قۇ­جاتتارىن ءتيىستى ورىندارعا وتكى­زىپتى. وسىنداي كۇردەلى جۇمىس­تاردىڭ ەرتەڭى ولكەدەگى “ارحار-مەرينوس” قوي تۇقىمىن كوبەيتۋ­مەن بايلانىستىلىعىن دا ايتا كەتكەن ءجون. دەمەك, ۇساق مالدىڭ وسى ءتۇرىن ءوندىرۋ جاعىنا كوڭىل بولىنسە, كوپ ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلاتىن كورىنەدى. قازىرگى كەزدە تەكەس اۋىلىندا­عى اتالعان فابريكادا 24 ادام ەڭبەك ەتسە, ولار جاڭا قون­دىر­عىلار ارقىلى ءتۇبىت, كيىز شىعا­رۋدا. كاسىپورىنداعى گۇلزيا نارىنباەۆا, داستان تولەەۆ, فاريدا نابيەۆا, تاعى باسقا دا جاستاردىڭ العاشقى قادامدارى قۇپتارلىق. ال, “قۋات” سەرىكتەستىگى  ءجۇن قابىلداپ, ونى تازالاپ جۋىپ, شيكىزاتتى وتاندىق ونىمگە اي­نالدىرۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدە. مۇندا 34 ادام ەڭبەكپەن قامتىلسا, جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىن جاقسارتۋعا نازار اۋدارىل­عان. سونىمەن قاتار ءجۇن قابىل­داۋ ماۋسىمىنا وسى باستان دايىن­دالعان فابريكا ۇجىمى قويمالاردى, باسقا دا جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ تياناعىن كەل­تى­رۋدى قاراستىرۋدا. ءجۇن قابىل­دايتىن مامان­دار مەن تاسى­مالدايتىن تەحنيكا جەتكىلىكتى. “تەكەس ءتۇبىت” جانە “قۋات” ءجۇن وڭدەۋ فاب­ريكاسىنىڭ ۇجىمى شارۋالاردىڭ سۇرانىسىن قاناعات­تاندىرۋمەن قاتار رايىمبەك اۋدانى­نىڭ بيۋدجەتىنە دە قوماقتى قارجى اۋدارىپ كەلەدى. وتكەن جىلى اۋدان قورجىنىنا 8 ملن. تەڭگە قارجى تۇسسە, اعىمداعى جىلعى جوسپارلارى تولىق جۇزەگە اسقاندا ونىڭ ەسەلەپ ارتاتىنىن دا ورتاعا سالدى. اۋىلداعى حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ, باعالى شيكىزاتتى وڭدەۋ, ۇقساتۋ  ارقىلى مال­شى قاۋىمى­نىڭ قاجەتىن وتەيتىن قۇرى­لىمنىڭ ەرتەڭىنە دەگەن ەل سەنىمى كۇن وتكەن سايىن نىعايىپ كەلەدى.