بىراق عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنىپ, زەرتتەۋ مەن تاجىريبە ناتيجەلەرىنە سۇيەنىپ جاسالعان قورىتىندىلارعا, ءتىپتى دامىعان ەلدەردە دە قۇلاق اسپايتىنى جاسىرىن ەمەس. جاقىندا دارىگەر مايكل گرەگەردىڭ «How not to die» دەگەن كىتابىن وقىپ, تاعامعا, جالپى ءومىر ءسۇرۋ سالتىما دەگەن كوزقاراسىما تۇبەگەيلى وزگەرىستەر اكەلدى. ءبىراز نارسەنى بۇرىنان دا ءبىلىپپىن, كوبىنەسە ۇزىك-ۇزىك ءار جەردەن, كەيدە ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى نارسەلەردى وقىپ, ەستىپ, كەيبىرىن ويعا ءتۇيىپ جۇرەتىنمىن. سونىڭ اسەرىنەن سوڭعى جىلدارى تاماقتانۋ ادەبىمە ءبىراز وزگەرىستەر ەنگىزگەنىممەن, كەيبىر ادەتتەر كوبىنەسە ۋاقىتشا بولىپ, بۇرىننان قالىپتاسقان تاماقتانۋ سالتىما ورالا بەرەتىنمىن.
مايكل گرەگەردىڭ وسى كىتابىن وقىپ وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ تاماقتانۋ سالاسىندا دا ءوز ساياساتى, بەلگىلى ءبىر ۇستانىمدارى بولۋى كەرەكتىگىنە كوزىم جەتتى. حالىققا سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدى, دۇرىس تاماقتانۋدى ناسيحاتتاۋدى جان-جاقتى جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ادام كەم دەگەندە كۇنىنە سەگىز مىڭ قادام جاساۋى كەرەك, وعان قوسا كۇنىنە كەم دەگەندە 400 گر جەمىس پەن كوكونىس جەۋ كەرەك, ال قابىلداناتىن تۇز بەس گرامنان اسپاۋى كەرەك دەگەن كەڭەس بەرەدى. بۇل اقپاراتتى بىلگەنىمىزبەن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەڭەسكە قۇلاق اسۋعا مۇمكىندىك بولمايدى نەمەسە اسا ءمان بەرمەيمىز.
مايكل گرەگەر – تانىمال دارىگەر. ول كىتابىندا ادامداردىڭ ءجيى اۋىراتىن ون بەس اۋرۋىن سيپاتتايدى جانە وسى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ادام قالاي تاماقتانۋى كەرەك ەكەنىنە توقتالادى. دارىگەردىڭ اتاپ وتكەن اۋرۋلارىنىڭ ىشىندە جۇرەك, وكپە, باۋىر, بۇيرەك اۋرۋلارى, ديابەت, گيپەرتونيا, قاتەرلى ىسىك, دەپرەسسيا مەن پاركينسون اۋرۋى دا بار. اۋرۋدى تاماق مولشەرى مەن ءتۇرىن وزگەرتۋ, وعان قوسا دەنە شىنىقتىرۋ جاتتىعۋلارىن قوسۋ ارقىلى جەڭۋگە بولادى دەگەنگە سەنەسىز بە؟ كىتاپتى وقىپ بولعان سوڭ, سەنە باستادىم.
تاماق ءىشۋ ادەبىن وزگەرتۋ اۋرۋدىڭ الدىن الىپ قانا قويمايدى, وعان قوسا كەيبىر اۋرۋدىڭ ءارى قاراي دامىماي توقتاۋى ءۇشىن دە سەپتىگىن تيگىزەدى ەكەن. بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىلگەن مىڭداعان زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلەردىڭ ناتيجەسىندە جاسالعان قورىتىندى. مىسالى, جەمىس-جيدەكتى از جەۋدىڭ سالدارىنان جىلىنا بەس ميلليون ادام, ال تۇزدى وتە كوپ پايدالانۋدان ءتورت ميلليون ادام كوز جۇمادى ەكەن. ولار تۇزدى از جەيتىن حالىق بار ما دەپ ىزدەۋ سالىپ, امازون دجۋنگليىندە مەكەندەيتىن يانومامو تايپاسىن تابادى. سويتسە ولار الەمدەگى تۇزدى ەڭ از قولداناتىن حالىق ەكەن. ارينە ولاردىڭ «مايعا قۋىرىلعان كارتوپ, اششى سوۋستاعى تاۋىق قاناتتارى» دەگەن سياقتى تاماقتاردى جەمەيتىنى, اراق-شاراپتى ىشپەيتىنى دە ايتىلعان. بۇل تايپانىڭ ادامدارى ەشقاشان گيپەرتونيامەن اۋىرماعان. عالىمدار نەگە بار ماسەلە تۇزدا دەپ شەشكەن؟ وعان كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرەدى. سونىڭ ءبىرى, 1940 جىلدارى كەمپەر دەگەن دارىگەر كۇرىش جانە جەمىس-جيدەك ديەتاسىن ۇستاتىپ, پاتسيەنتتەرىنىڭ جوعارعى قان قىسىمىن تومەندەتكەن, ياعني تۇزسىز ديەتا جانە ماي مەن اقۋىزى از وسىمدىك ديەتاسىن ۇستاتقان. ءسويتىپ كوپ ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان. ول كەزدە ءالى قان قىسىمىن تومەندەتەتىن دارىلەر ويلاپ تابىلماعانىن ايتا كەتەيىك. وسى كىتاپتى وقىعانعا دەيىن تۇزدى شامادان تىس كوپ قولدانۋ قان قىسىمىن كوتەرەتىنىن بىلمەگەن ەكەنمىن. ال ءسىز شە؟ اۆتوردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ادام تۇزدى كوبىنەسە ىرىمشىك (سىر) ارقىلى الادى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن ەڭ كوپ تۇز پيتستسا ارقىلى كەلسە, ەلۋدەن اسقاندارعا – نان, ال 20 مەن 50 جاس ارالىعىنداعى ادامدار ءۇشىن تاۋىق ەكەن.
«تۇزدى, مايلى, ءتاتتى تاعامنان قالاي باس تارتۋعا بولادى؟» دەگەن سۇراققا دارىگەر ءبىر-ەكى اپتاعا وسى تاعامنان باس تارتىڭىز, سوندا ءسىزدىڭ ءدام سەزگىش رەتسەپتورلارىڭىز وزگەرە باستايدى دەيدى. اششى نارسەنى جەۋدەن باس تارتۋ ءۇشىن نەگىزگى ءۇش نارسە جاساۋدى ۇسىنادى. تاعامدى دايىنداپ جاتقان كەزدە دە, كەيىن دە تۇز قوسپاڭىز, ۇشىنشىدەن, دايىن نەمەسە جارتىلاي دايىن تاعامدى قولدانباڭىز. تۇزسىز تاماقتى كوپ ادام جەي المايدى. سوندىقتان تۇزدىڭ ورنىنا سارىمساق, پياز, بۇرىش سياقتى دامدەۋىشتەردى قولدانۋعا بولادى.
كىتاپ اۆتورى سپورتپەن شۇعىلدانۋعا جانە كوكونىستەر مەن جەمىس-جيدەكتەردى, بۇرشاق داقىلدارىن, جاڭعاق-ءدان, جارما ءتۇرىن, دارىلىك شوپتەر مەن دامدەۋىشتەردى (جالبىز, قالامپىر, اقجەلكەن, كۋركۋما, زىعىر, سارىمساق, ءزىمبىر ت.س.س) كۇندەلىكتى اس مازىرىنە قوسىپ وتىرۋعا كەڭەس بەرەدى. دۇرىس تاماقتانۋ باعىتىندا شىعىپ جاتقان باسقا كىتاپتاردان ەرەكشەلىگى – قاي اۋرۋ نەدەن تۋىندايتىنىن جانە قانداي ازىق-ت ۇلىك قاي اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەتىنىن جەتە زەرتتەگەن. وعان قوسا دارىگەرلەر مەن عالىمداردىڭ قورىتىندىلارىنا قاراماستان, تاعام يندۋسترياسىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زياندى نارسەلەردى ءالى دە شىعارىپ, جارنامالاپ, ساتىپ جاتۋىنىڭ سەبەپتەرىنە توقتالىپ وتەدى. ارينە بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ءبارى اقش-تا جانە باسقا ەلدەردە وتكىزىلگەن عوي دەرسىزدەر. بىراق ودان ماسەلە وزگەرمەيتىنىن ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى ءبىز – الەمنىڭ ءبىر بولىگىمىز. بالالارىمىز بەن جاسوسپىرىمدەرىمىز قالادا كۇندە سامسا, پيتستسا نەمەسە دونەر, قۋىرىلعان كارتوپ, كوپ مولشەردە نان نەمەسە كوكا-كولا سياقتى ونىمدەردى دە كوپ ءىشىپ-جەيدى. سوندىقتان اقىلمەن تارازىلايىق. نە تۇتىنىپ, بالالارعا نە بەرىپ جاتقانىمىزدى ساراپتايىق. «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن كەڭەستى ۇمىتپايىق. دەنساۋلىق – زور بايلىق, ونى ساقتاۋ ءوز قولىمىزدا.
باقىتگۇل سالىحوۆا,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
